Otwórz menu główne

Veraikon z kościoła Świętej Marii Magdaleny we Wrocławiu

obraz

Veraikon z kościoła Świętej Marii Magdaleny we Wrocławiugotycki obraz przedstawiający twarz Jezusa Chrystusa. Namalowany około 1400 roku przez nieznanego malarza (miejscowego, albo czeskiego). Nieznana jest pierwotna proweniencja dzieła oraz umiejscowienie w przestrzeni sakralnej. Ze względu na niewielkie rozmiary dzieła badacze przypuszczają iż wrocławski Veraikon mógł służyć prywatnej dewocji. Od 1725 roku do ostatniej wojny znajdował się w wrocławskim katedrze pw. Świętej Marii Magdaleny, jednej z dwóch far miejskich. Obecnie prezentowany jest w Galerii Sztuki Średniowiecznej Muzeum Narodowego w Warszawie. Obraz ten jest swobodną interpretacją pierwowzoru zwanego acheiropoietosem – wizerunku Jezusa, który miał być namalowany w sposób cudowny – „nie uczyniony ludzką ręką”.

Veraikon z kościoła Świętej Marii Magdaleny we Wrocławiu
Ilustracja
Autor nieznany artysta wrocławski lub czeski
Rok wykonania około 1400
Technika wykonania tempera na desce, złoto płatkowe
Rozmiar 44.7 × 32.2 cm
Muzeum Muzeum Narodowe w Warszawie

Spis treści

WyglądEdytuj

Obraz z kościoła Świętej Marii Magdaleny przedstawia portret oblicza Jezusa en face na złotym tle. W sposób subtelny i delikatny zostały namalowane szczegóły twarzy: duże brązowe oczy, drobne ciemne brwi, nos, bordowe usta oraz wąsy i broda, których koloryt staje się ku krawędziom bardziej ciemny. Twarz charakteryzuje się dość ciemną karnacją i rumieńcami na policzkach. Charakterystyczny też jest subtelny modelunek światłocieniowy, przez co twarz sprawia wrażenie trójwymiarowej. Długie ciemne włosy u dołu stapiają się z kolorem zarostu, tworząc typowy dla tradycyjnych przedstawień acheiropoietoicznych. Zgodnie z tradycją ikonograficzną zaniechano tu portretowego ujęcia (brak górnych partii korpusu ciała); twarz Zbawiciela została wpisana złote tło, w którym widać delikatnie punktowane promienie. Złote tło wypełnia także ramę obrazu, którą zdobi punktowany ornament roślinny.

AnalizaEdytuj

Wizerunek Świętego Oblicza z Wrocławia emanuje bogatymi treściami ideowymi i odzwierciedla powszechny w gotyku kult jednej z najważniejszych relikwii Jezusa, którą była chusta na której została odbita twarz Jezusa, nazywana w Bizancjum mandylionem (gr. – „święte oblicze”), a w Europie Łacińskiej Veraikonem (łac. vera icon – prawdziwy obraz). Historia tych wizerunków jest skomplikowana, między innymi ze względu na liczne legendy, które towarzyszyły kultowi Świętego Oblicza.

AcheiropoietosEdytuj

 
Domniemany wizerunek z Edessy w zbiorach watykańskich, ideowy i ikonograficzny pierwowzór Veraikonu z Wrocławia

Pierwowzorem obrazu z Wrocławia był późnoantyczny acheiropoietos, który, jak głosi legenda powstał w cudowny sposób. Abgar V Ukkama, władca królestwa Osroene ze stolicą w Edessie prosił Jezusa o Jego misję by go uzdrowił. Zbawiciel nie wysłuchał takiego polecenia, ale Chrystus przyłożył chustę do swojej twarzy i w ten sposób powstał portret, który następnie w sposób cudowny, miał być wysłany do monarchy. Abgar kontemplując ten wizerunek ozdrowiał. W wyniku tych wydarzeń chusta ta stała się najważniejszą relikwią Edessy, a następnie kult rozpowszechnił się w Bizancjum.

MandylionEdytuj

W 944 roku na polecenie cesarza Konstantyna Porfirogenety dokonano translacji (przeniesienia) relikwii, znanej pod pojęciem mandylion do Konstantynopola, ponadto na polecenie władcy napisano w latach 945-959 Opowieść o wizerunku z Edessy. Dzięki umieszczeniu Opowieści w zbiorze tekstów czytanych podczas liturgii Kościoła wschodniego (tzw. synaksarion konstantynopolitański), tekst rozpropagowany został wszędzie, gdzie ową liturgię sprawowano, głównie w Bizancjum oraz na obszarach Słowiańszczyzny wschodniej i południowej. W sztuce bizantyjskiej znaczenie kultu mandylionu było wielkie. Wizerunek ten stał się jednym z źródeł ideowych malarstwa ikonowego. Niezależnie od Opowieści, historia Abgara była w rozmaitych wersjach powtarzana w licznych źródłach pisanych, m.in. w Złotej Legendzie Jakuba de Voragine. Podczas IV krucjaty po zdobyciu w roku 1204 stolicy Bizancjum mandylion mieli zrabować łacińscy krzyżowcy. Zgodnie z jedną tradycją Święte Oblicze przewieziono do Rzymu, gdzie do 1870 roku czczone było w dawnej prywatnej kaplicy papieży San Silvestro in Capite na Kwirynale, a obecnie znajduje się w zakrystii watykańskiej bazyliki Świętego Piotra. Jednakże w przestrzeni czasu powstało wiele opowieści o tej relikwii (m.in. o nabyciu jej przez Ludwika IX Świętego i translacji do paryskiej Sainte-Chapelle), stąd wiarygodność rzymskiej relikwii jest częstokroć kwestionowana.

VeraikonEdytuj

Oprócz wschodniej tradycji powstania Świętego Oblicza, istnieją też inne wersje legendy poświęcone wizerunkowi, rozpowszechnione w Europie Łacińskiej. Jedna ze starszych legend opowiada o Berenice, która cierpiała na krwotok, a dzięki wstawiennictwu Chrystusa ozdrowiała. Jako wotum dziękczynienia namalowała na chuście wizerunek Jezusa, który miał się stać później cudowny – dzięki niemu ozdrowiał cesarz rzymski Tyberiusz. Inna zachodnia wersja legendy mówi o chorej Weronice, która prosiła Jezusa o uzdrowienie. Ocierając się z potu odbił swoje oblicze na chuście, którą podarował. Ten dar miał uzdrowić niewiastę. Imię Weronika ma genezę łacińską i oznacza vera icon – „prawdziwy obraz”, stąd też powstało pojęcie dla obrazu – veraikon. W średniowieczu, pod wpływem rozwoju kultu Pasji Chrystusa treść legendy o Weronice została uzupełniona. Mówi ona o Weronice, która poszła za umęczonym i skazanym na śmierć krzyżową Chrystusem, który dźwigał swoje narzędzie śmierci na Golgotę. Na chuście świętej zarysowało się odbicie twarzy Chrystusa, nie tylko spoconej lecz także naznaczonej krwią i innymi symptomami męki. Również ta chusta – relikwia miała dotrzeć do Rzymu, gdzie czczona była m.in. jako sudarium. Najstarsze przesłanki o jej kulcie sięgają dopiero VIII wieku. Kult ten gwałtownie wzrósł w XIII wieku i trwał przez kolejne stulecia, aż po XVI wiek. Jedną z pamiątek ogłoszenia przez papieża Bonifacego VIII roku 1300 Rokiem Jubileuszowym było wystawianie na widok publiczny relikwii Świętego Oblicza. Świadectwem kultu są liczne kopie wykonywane przez malarzy rzymskich (pictores veronicarum) i rozsyłane po całej Europie.

Znaczenie wizerunku Świętego Oblicza w sztuce ŚląskaEdytuj

Na Śląsku kult Świętego Oblicza znany jest od początku XIV wieku czego świadectwem jest jedna z kwater niewielkiego kwadryptyku należącego do wrocławskich Klarysek (obecne w zbiorach MNW) przedstawiająca scenę adoracji Świętego Oblicza przez założycieli zakonu Braci Mniejszych, świętych Franciszka i Klarę. Kult Veraikonu upowszechnił się w okresie przynależności Śląska do Korony Czeskiej. Wiadomo, że jedną z replik Veraikonu sprowadził z Rzymu cesarz Karol IV Luksemburski i złożył w skarbcu katedry w Pradze. Odtąd na terenie Korony Czeskiej, w tym na Śląsku upowszechniły się Veraikony, a obraz z kościoła Marii Magdaleny w opinii badaczy jest stylistycznie powiązany z czeskimi dziełami malarstwa, głównie za sprawą typu fizjonomicznego Chrystusa. Z późniejszych dzieł gotyckich na Śląsku znane są dwa wizerunki Świętego Oblicza, datowane na 1450 prezentowane obecnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. W przeciwieństwie do dzieła wrocławskiego tłem dla twarzy Chrystusa jest biała chusta, która w jednym obrazie jest zawieszona na krzyżu, w drugim zaś podtrzymywana przez anioły, które podtrzymują także arma Christi.

BibliografiaEdytuj

  • Hans Belting, Obraz i kult, Gdańsk 2012
  • Tadeusz Broniewski, Mieczysław Zlat (red.) Sztuka Wrocławia, Wrocław 1967
  • Tadeusz Dobrowolski, Sztuka polska, Kraków 1974
  • Janusz Kębłowski, Polska sztuka gotycka. Warszawa: 1983.
  • Małgorzata Kochanowska-Reiche, Mistyczne średniowiecze. Olszanica 2002.
  • Adam S. Labuda, Krystyna Secomska (red.), Malarstwo gotyckie w Polsce, Warszawa: 2006.
  • Marta Tycner-Wolicka, Opowieść o wizerunku z Edessy. Cesarz Konstantyn Porfirogeneta i nieuczyniony ręką wizerunek Chrystusa, Kraków 2009.
  • Anna Ziomecka, Rzeźba i malarstwo od 2 poł. XIII do początku XVI wieku [w.] Zygmunt Świechowski (red.), Wrocław jego dzieje i kultura, Warszawa, 1978.

Zobacz teżEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj