Wąwelno (wzgórze)

Wzgórze w powiecie legnickim

Wąwelnowzgórze o wysokości 178 m n.p.m. w południowo-zachodniej Polsce na Wysoczyźnie Chojnowskiej, w województwie dolnośląskim, w obrębie wsi Lipce.

Wąwelno
Gänse Berg
Ilustracja
Widok z cmentarza na wzgórzu Wąwelno w kierunku Legnicy
Państwo  Polska
Położenie Wysoczyzna Chojnowska
Wysokość 178 m n.p.m.
Położenie na mapie gminy Miłkowice
Mapa lokalizacyjna gminy Miłkowice
Wąwelno
Wąwelno
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wąwelno
Wąwelno
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Wąwelno
Wąwelno
Położenie na mapie powiatu legnickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu legnickiego
Wąwelno
Wąwelno
Ziemia51°12′14″N 16°06′27″E/51,203889 16,107500

PołożenieEdytuj

Szczyt wzgórza znajduje się w południowej części gminy Miłkowice w obrębie wsi Lipce, około 2 kilometry od zachodniej granicy Legnicy na zachód od drogi ekspresowej S3[1].

Stoki Wąwelna obejmują również obszar gminy Krotoszyce (obręby Białka i Jaszków)[1].

NazwaEdytuj

Przed rokiem 1945 wzgórze nosiło nazwę Gänse Berg („gęsia góra”)[2][3].

Polska nazwa Wąwelno została nadana zarządzeniem nr 70 Prezesa Rady Ministrów z dnia 30 marca 1954 r. „w sprawie przywrócenia i ustalenia urzędowych nazw obiektów fizjograficznych Dolnego i Górnego Śląska”[4].

Według historyka języka polskiego Witolda Taszyckiego pierwotnym znaczeniem słowa „wąwel” jest „miejsce wyniosłe i suche wśród łąk błotnistych; też ląd, ostrów oblany dookoła wodą”[5]. Odzwierciedla to położenie wzgórza w widłach niewielkich potoków: Pawłówka (północnego) i Białka (południowego)[1].

Na mapie topograficznej w skali 1:50 000 z 1994 roku, upublicznionej przez Zarząd Topograficzny Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, Wąwelno oznaczone zostało jako góra Dworka[6]. Nazwa nie znajduje odzwierciedlenia w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych[7].

HistoriaEdytuj

 
Okolice wsi Jaszków i Lipce oraz wzgórza Wąwelno, z zaznaczoną lokalizacją belwederu. Fragment mapy topograficznej z 1936 r.

Najstarsze ślady obecności człowieka w rejonie Wąwelna odnaleziono w 2001 roku na wschodnim zboczu, podczas budowy obwodnicy zachodniej dla Legnicy[8]. Archeolodzy odnaleźli cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej[8]. Odkryto 13 jam grobowych rozległej nekropolii pochodzącej z okresu 1700–1300 lat do 500 lat p.n.e.[8]. W grobach znaleziono fragmenty ceramiki i naczynia[8]. Szacowano, że Łużyczanie używali cmentarzyska przez kilkaset lat[8].

Teren wokół Wąwelna był w średniowieczu miejscem kilku bitew[9]. Na północnym zboczu istniały dobra rycerskie z folwarkiem Annawerder[10][3].

26 sierpnia 1817 r. na wzgórzu uroczyście oddano wieżę widokową w formie belwederu[10][3]. Obiekt poświęcono pamięci dowódców i żołnierzy armii prusko-rosyjskiej w bitwie nad Kaczawą 26 sierpnia 1813 r. oraz wcześniejszej bitwa pod Legnicą (1634)[10]. We wnętrzu budowli, obok tablic, znajdowało się popiersie feldmarszałka Gebharda Leberechta von Blüchera[10].

Belweder nie zachował się do lat 30. XX wieku, kiedy na wzgórzu zlokalizowane zostały poligony wojskowe i lądowisko dla szybowców[10][3]. Po roku 1945 na wzgórzu znajdował się poligon wojsk łączności Północnej Grupy Wojsk Armii Radzieckiej (kompleks nr 156 „Igła” o powierzchni 25 ha), a w pobliżu poligon garnizonu Sił Zbrojnych Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej „Legnica” w Goślinowie[11][12].

W połowie lat 60. XX wieku wzgórze Wąwelno zostało wytypowane przez Wojewódzką Radę Narodową we Wrocławiu jako jedna z najkorzystniejszych (względem szkodliwego oddziaływania huty miedzi) lokalizacji szpitala zespolonego dla Legnicy[13]. Ostatecznie, na skutek sprzeciwu dowództwa radzieckiego wojewódzki szpital specjalistyczny zbudowano po przeciwnej stronie Legnicy, na podmokłym terenie przy drodze z Piekar Wielkich do Kunic[13].

ZagospodarowanieEdytuj

Większość wzgórza została zadrzewiona podczas zakładania strefy ochronnej Huty Miedzi „Legnica” po roku 1988[14].

W latach 2009-2013 na terenie byłego poligonu radzieckiego, przejętym po wyjściu wojsk radzieckich przez gminę Legnica, urządzono cmentarz komunalny dla Legnicy z infrastrukturą[11][15].

Zachodni stok Wąwelna został w 2001 roku przecięty obwodnicą zachodnią Legnicy, którą w latach 2015–2018 zastąpiono drogą ekspresową S3[8][15][16][17].

Walory widokoweEdytuj

W studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego Legnicy krawędź Wysoczyzny Chojnowskiej w rejonie wzgórza Wąwelno, wzmiankowana pod uwidocznioną na przedwojennych mapach niemiecką nazwą belwederu (Bellevue), jest wymieniona wśród ważnych stref widokowych na środkową część miasta[18].

Szlak turystycznyEdytuj

Północnym stokiem Wąwelna poprowadzono żółty szlak PTTK – „Szlak Dookoła Legnicy”:

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Serwisy: hipsometria, Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych, granice obrębów geodezyjnych W: Geoportal.gov.pl > Raster > centruj mapę > 51°12′14″N 16°06′27″E http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/, dostęp: 2018-11-26.
  2. Lotnisko. W: Liegnitz.pl [on-line]. Fundacja Historyczna Liegnitz.pl. [dostęp 2018-11-27].
  3. a b c d Liegnitz 2761 [Neue Nr 4762 - 1936]. W: Biblioteka Cyfrowa Uniwersytetu Wrocławskiego [on-line]. Reichsamt für Landesaufnahme, 1936. [dostęp 2018-11-28].
  4. M.P. z 1954 r. nr 38, poz. 516 s.450
  5. Mieczysław Karaś. Onomastica. Czasopismo poświęcone nazewnictwu geograficznemu i osobowemu. „Poradnik Językowy”. 9 (144) / 1956, s. 371. Wiedza Powszechna. 
  6. Legnica. Zarząd Topograficzny Sztabu Generalnego WP. T. M-33-33/34. Warszawa: PPWK, 1994. ISBN 83-7135-049-X.
  7. PRNG - nazwy obiektów fizjograficznych - XLSX (wg stanu na 5.10.2018 r.), identyfikator PRNG nr 206950
  8. a b c d e f Arkadiusz Rodak: Nowy cmentarz, stary cmentarz i prehistoryczne cmentarzysko. W: legnica.eu [on-line]. Urząd Miasta Legnicy, 2012-04-25. [dostęp 2018-11-27].
  9. Powiat legnicki [mapa, skala 1:83 500.]. Powiat legnicki. [dostęp 2018-11-27].
  10. a b c d e Lipce – Lindenbusch. W: Liegnitz.pl [on-line]. Fundacja Historyczna Liegnitz.pl. [dostęp 2018-11-27].
  11. a b Maria Kubasik: Raport kadencyjny 2002-2006 (str.87). Urząd Miasta Legnicy. [dostęp 2018-11-27].
  12. Wojciech Morawiec. Wojsko Polskie w Legnicy w latach 1945–2008. „Szkice Legnickie”. tom XXXVI, s. 230, 2015. Towarzystwo Przyjaciół Nauk w Legnicy. ISSN 0137-5326. 
  13. a b Wspomnienia: Stefania Pawłowska, była dyrektor Dyrekcji Rozbudowy Miast i Osiedli Wiejskich [w:] Marlena Mokrzanowska, Zbigniew Budych, Wszystkim na zdrowie. Historia Wojewódzkiego Szpitala Specjalistycznego w Legnicy, Legnica: Wydawnictwo Edytor Legnica, maj 2009, s. 47,59,182, ISBN 978-83-928930-0-4 [dostęp 2018-12-05] [zarchiwizowane z adresu 2014-05-31].
  14. Zygmunt Mułek: Legnica: zbudują nowy cmentarz za miastem. W: Polska Gazeta Wrocławska [on-line]. 2010-12-28. [dostęp 2018-11-28].
  15. a b Mateusz Różański: Nowy, legnicki cmentarz jest już gotowy. W: Polska Gazeta Wrocławska [on-line]. 2013-02-18. [dostęp 2018-11-28].
  16. Mateusz Różański: Budowa S3 ruszyła pod Legnicą. W: legnica.naszemiasto.pl [on-line]. 2015-06-03. [dostęp 2018-11-28].
  17. Piotr Krzyżanowski: Fragment starej obwodnicy zachodniej Legnicy pozostał w lesie [ZDJĘCIA]. W: legnica.naszemiasto.pl [on-line]. 2018-08-30. [dostęp 2018-11-28].
  18. Kompozycja i krajobraz miasta. Miejsca szczególne, dominanty, osie, punkty widokowe.. W: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Legnicy. Legnica: Urząd Miasta Legnicy, 2014, s. U54. [dostęp 2018-11-27]. Cytat: „Ważne strefy widokowe na środkową część miasta stanowią: krawędź Wysoczyzny Chojnowskiej w rejonie Lipiec (Bellevue) (...)”.
  19. Szlak dookoła Legnicy. W: Lca.pl [on-line]. [dostęp 2018-11-27].

BibliografiaEdytuj