Weles

bóg w mitologii słowiańskiej

Weles, Wołos (w źródłach staroruskich: Velesъ, Volosъ bogъ) – bóg słowiański. W źródłach Rusińskich istnieje jako opiekun bydła, jednak w Czechach przybierał czasami negatywną postać podobną do Czarnoboga.

Weles
Velesъ, Volosъ bogъ
Ilustracja
Współczesna rzeźba Welesa na górze Velíz w Czechach
Inne imiona

Wełes, Wołos, Sv. Vlas

Występowanie

religia Słowian

Nazwa święta

Święto Welesa (rodzimowierstwo)

Utożsamionego ze św. Błażejem dla prawosławnych Słowian opiekuna bydła, gdy to zmieniono jego nazwę na Św. Włas.

Źródła pisane (Powieść minionych lat) podają, że podczas zawierania traktatów przysięgała na niego „cała Ruś” (oprócz wojowników, którzy w tym czasie klęli się na Peruna). Karą za niedototrzymanie przysięgi miało być „wyzłocenie jak złoto” (skrofuloza). Określenie w Słowie o wyprawie Igora wieszcza Bojana jako „wnuka Welesowego” wskazuje na związek boga z rusińską magią i poezją - z wołchwami. O Welesie wspominają również późniejsze źródła ruskie (m.in. apokryficzne Chodzenie Bogarodzicy po mękach), zagadkowym jest jednak brak Welesa w spisie bóstw, którym Włodzimierz I Wielki postawił w 980 posągi w Kijowie.

Ruś - Wołos jako strażnik bydłaEdytuj

Epitet skotij bog (tłumaczony zwykle jako „bóg bydła” – Powieść doroczna) ma analogie starogreckie (greka był urzędowym językiem Rusi): skotios – ciemny, mroczny oraz skotioi (paides) – nieletni chłopcy żyjący w żeńskiej, ciemnej części domu kreteńskiego – to prawdopodobnie pozostałość dawnego domu słowiańskiego – „babińca” – do którego mężczyźni (prowadzący półkoczowniczy tryb życia) sprowadzali się na okres zimy schodząc z bydłem z letnich pastwisk.

Po przyjęciu chrześcijaństwa na Rusi Welesa zidentyfikowano ze św. Błażejem (Własem). Ale i św. Mikołajem oraz Michałem, Stanisławem, Florem i Laurem (ze względu na opiekę nad bydłem) – wszyscy oni byli, w wierzeniach ludowych, m.in. opiekunami bydła.

W ludowych wierzeniach zestawia się Świętych Mikołaja i Jerzego razem, jako oponentów. Również w parze Mikołaj-Święty występują zestawienie z prorokiem Eliaszem. Częstokroć też św. Mikołaja stawia się na równi z Bogiem, który zastępuje w pierwotnej parze Peruna/Roda/Świętowida, a Mikołaj stoi na równi z nim i nawet jest w stanie mu się przeciwstawić. We wschodniej, prawosławnej kulturze ludowej, to nie apostoł Piotr ma klucze do nieba, lecz św. Mikołaj, który jednak jest utożsamiany głównie z dziadkiem mrozem.

 
Współczesny symbol Welesa używany przez rodzimowierców, wzorowany na dawnych symbolach[1]

Weles nazywany jest „bogiem bydlęcym” (skotij bog), wskazuje to na jego funkcje opiekuńcze nad bydłem, będąc jednym z wielu opiekuńczy bóstw rolniczych u Słowian. Odbija się to szczególnie w kulcie św. Mikołaja (o związkach Mikołaja z Welesem zob. wyżej), do którego modlono się np. w czasie moru bydła, gdzie obiecywano mu uczcić go, poprzez złożenie ofiary z nowo narodzonego byczka nazywanego mikolec. Hodowano go przez 3 lata, a najlepszy kawałek mięsa oddawano św. Mikołajowi. Również pozdrowienie pasterzy „Mikoła w stado” wskazuje na funkcje opiekuńcze Welesa, a później Mikołaja nad bydłem.

Na większy, niż wschodniosłowiański zasięg kultu Welesa wskazuje związek św. Mikołaja z opieką nad bydłem, szerszy, niż tylko Ruś. Na przykład polska pieśń, gdzie wygania się bydło pod kij Mikołaja.

Wyganiojcie bydełecko na zieloną łącke!
Panu Jezusowi w rąckę,
Pod Matki Boski płoszcyk,
Świętygo Mikołaja losecke.
 
A. Czeko-Potocka, Ofiarowanie konia Wołosowi, 1900 r.

Interpretacja czeskaEdytuj

W Czechach Weles odbierany był często podobnie jak połabski Czarnobóg - czes. k velesu = k diasu „do diabła” – , p. Postać Welesa zachowała się jeszcze w źródłach czeskich z XV i XVI wieku, nawołujących do odrzucenia grzechów welesa i mówiących o odsyłaniu ku welesu (do diabła).

PowiązaniaEdytuj

  • Partnerką Wołosa/Velesa mogła być postać o imieniu Velevitka, pojawiająca się w folklorze Kaszub (stąd rekonstruuje się lokalną formę teonimu – *Velevit).

GeografiaEdytuj

  • Echem bydlęcego kultu Welesa może być Turoń.
  • Na obszarze Tatr znane jest powiązanie z Wołosem – Wołoszyn, a „tam gdzie padł (smok), wyrosła góra Wołoszyn[2].
  • W Bułgarii istnieje miasto Sveti Vlas.

Powiązania z językami obcymiEdytuj

Teorie indoeuropeistów wskazują na możliwy związek etymologiczny Welesa z tocharskim(A) walu – „śmierć”, greckimi (W)ēlýsion pedíon - „Polami Elizejskimi”, hetyckim wēllu- oznaczającym łąki w zaświatach czy staronordycką val-höllWalhallą[3].

Istnieją też poglądy łączące nazwę boga z indyjskim vālā/vālās – „sierść”, „włos” i bóstwem słonecznym vālākhilya – „kłak sierści”.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Aleksandra Kojic: Veles – The Slavic Shapeshifting God of Land, Water and Underground. Slavorum, 2016-08-18. [dostęp 2017-09-08].
  2. Aleksander Brückner: Mitologja polska. Studjum porównawcze. Warszawa: Instytut Wydawniczy „Bibljoteka Polska”, 1924, s. 37.
  3. Ranko Matasović, A reader in comparative indo-european religion, Zagrzeb, 2010

BibliografiaEdytuj