Wielbłąd

rodzaj dużych ssaków z rodziny wielbłądowatych
Ten artykuł dotyczy zwierzęcia. Zobacz też: inne znaczenia.

Wielbłąd[5] (Camelus) – rodzaj dużego ssaka z rodziny wielbłądowatych (Camelidae). Fizjologicznie przystosowane do życia w warunkach suchego i gorącego klimatu, są w wielu krajach wykorzystywane jako zwierzęta użytkowe. Wielbłądy wykorzystywane są jako wierzchowce, zwierzęta juczne, źródło mleka, wełny, mięsa i skóry, a także w celach rozrywkowych (cyrki, wyścigi wielbłądów). W przeszłości wykorzystywane były również do celów transportowych ze względu na to, że potrafiły przenosić  ładunki  o masie dochodzącej nawet do 500 kg.

Wielbłąd
Camelus[1]
Linnaeus, 1758[2]
Ilustracja
Przedstawiciel rodzaju – wielbłąd dwugarbny (C. ferus)
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd Cetartiodactyla
Podrząd wielbłądokształtne
Rodzina wielbłądowate
Plemię Camelini
Rodzaj wielbłąd
Typ nomenklatoryczny

Camelus dromedarius Linnaeus, 1758

Synonimy
Zasięg występowania
Mapa występowania
Państwa, w których występują wielbłądy

Zasięg występowaniaEdytuj

W stanie dzikim wielbłądy występują jedynie w Azji Środkowej[6][7][8] (wielbłąd dwugarbny) i w Afryce, gdzie dotarły razem z afgańskimi poganiaczami. Wielbłąd jednogarbny wyginął na wolności wiele lat temu. Jako zwierzęta hodowlane obydwa gatunki są kosmopolityczne. Baktriany (dwugarbne) występują na pustyni Gobi, w Środkowej Azji – głównie w Kazachstanie, Mongolii, Turkmenistanie i Uzbekistanie. Dromadery zaś występują w południowo-zachodniej Azji i północnej Afryce na obszarach pustynnych i półpustynnych.

Cechy charakterystyczneEdytuj

Długość ciała 220–350 cm, długość ogona 45–64 cm, wysokość w kłębie 160–200 cm; masa ciała 400–600 kg[7]. Ciało wielbłądów osiąga długość do 3 m. Ich szyja jest długa, łukowato wygięta; głowa długa, z wysklepionym ciemieniem; uszy małe i zaokrąglone. U samic występuje jedna para sutków.

HodowlaEdytuj

Wielbłądy głównie hodowane są w krajach słabo rozwiniętych gospodarczo. Największa liczba Baktrianów zarówno w stanie dzikim, jak i hodowlanym występuje w Azji Środkowej, natomiast Dromadery jednogarbne hodowane są w Somalii (ok. 7 mln), Sudanie (3,3 mln) oraz Arabii Saudyjskiej, Jemenie, Omanie, Mali, Czadzie, Kenii, Nigerii, Etiopii. Wielbłądy hodowane są w 47 krajach, a ich łączna populacja wynosi około 29 mln.

SystematykaEdytuj

Etymologia nazw naukowychEdytuj

  • Camelus: łac. camelus „wielbłąd”, od gr. καμηλος kamēlos „wielbłąd”[9].
  • Dromedarius: łac. dromas, dromadis „dromader”, od gr. δρομας καμηλος dromas kamēlos „biegnący wielbłąd”, od δρομας dromas „biegnący”[10]. Gatunek typowy: Camelus dromedarius Linnaeus, 1758; młodszy homonim Dromedarius Wagler, 1830 (Camelidae).

Podział systematycznyEdytuj

Do rodzaju należą następujące gatunki[6][5]:

Mieszańcem baktriana i dromadera jest birtugan, inaczej nar lub tulu.

Etymologia nazwyEdytuj

Słowo wielbłąd pochodzi z gockiego „ulbandus” (w staro-wysoko-niemieckim „olpenta”), co jest zniekształconym łacińskim wyrazem elephantus – „słoń” (który z kolei pochodzi od greckiego elephas, o tym samym znaczeniu). Przyjmuje się, że prasłowiańska nazwa wielbłąda miała pierwotnie postać †ъlbǫdъ (nosowe ǫ rozwinęło się regularnie z połączenia an w pozycji przed spółgłoską), w której następnie pojawiła się spółgłoska protetyczna v-, wspomagająca artykulację nagłosowej półsamogłoski ъ, co dało formę *vъlbǫdъ. Słowo to w poszczególnych językach słowiańskich podlegało różnym przekształceniom przez skojarzenie z kontynuantami prasłowiańskiego *velьjь, do których zalicza się przymiotnik wielki, oraz *blǫdъ, do których zalicza się rzeczownik błąd (na przykład w języku czeskim nazwa wielbłąda przybrała postać velbloud, w rosyjskim – wierblud, górnołużyckim – wjelbłud). Według etymologii ludowej nazwa „wielki błąd” ma być odniesieniem do garbów, które sprawiają, że zwierzę to jest „błędem natury”. Inna hipoteza głosi, że słowo „błąd” nie ma znaczyć pomyłki, tylko jest to rzeczownik powstały z czasownika „błądzić”, który z kolei odnosi się do przemieszczania się po pustyni[11].

CiekawostkiEdytuj

 
Herb Pilzna z wielbłądem
 
Mapa globalnej dystrybucji populacji wielbłądów jako udział procentowy w rynku poszczególnych państw.
  • Pośród licznych darów jakie w roku 1000 Bolesław I Chrobry ofiarował niemieckiemu cesarzowi Ottonowi III znalazł się m.in. wielbłąd[12].
  • Po bitwie pod Grunwaldem polski król Władysław II Jagiełło podarował wielbłąda czeskim rycerzom przybyłym z posiłkami wojskom polskim. Stał się on później elementem herbu miasta Pilzna[13][14].
  • Wielbłądy, jako nieliczne wśród ssaków, posiadają erytrocyty o owalnym kształcie[potrzebny przypis].
  • Spragniony wielbłąd potrafi wypić taką ilość wody, która równoważna jest jednej trzeciej masy ciała, choć nie ma dowodów na to, że wypija jej nadmierną ilość na zapas[15].
  • Mleko wielbłądów uznawane jest za dar Allaha dla Beduinów, gdyż w trudnych warunkach pustynnych dostarczało koczowniczym plemionom, głównie z Afryki, pełnowartościowego pokarmu[16].
  • Ostatnie badania wykazały, iż mleko wielbłądów ma duże znaczenie w leczeniu m.in. cukrzycy, miażdżycy i terapii autyzmu[16].
  • Mleko wielbłądzie posiada o 3 razy więcej witaminy C od mleka krowiego[16].
  • Mleko wielbłądzie wpływa na obniżenie poziomu cholesterolu i ciśnienia tętniczego krwi[16].
  • W XIX wieku do Australii zostały sprowadzone wielbłądy jednogarbne, służące jako dobry środek transportu w niekorzystnych warunkach (wielbłądy są o wiele lepiej przystosowane do australijskiego klimatu niż np. konie). Po tym, jak transport zmotoryzowany wyparł zwierzęta juczne, dromadery zostały wypuszczone na wolność, gdzie utworzyły liczącą kilkaset tysięcy populację, zwierzęta te są co jakiś czas odstrzeliwane[17].

PrzypisyEdytuj

  1. Camelus, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 65. (łac.)
  3. J.I. Molina: Saggio sulla storia naturale del Chili. Bolonia: Nella Stamperia de S. Tommaso d’ Aquino, 1782, s. 313. (wł.)
  4. C.W.L. Gloger: Gemeinnütziges Hand- und Hilfsbuch der Naturgeschichte. Für gebildete Leser aller Stände, besonders für die reifere Jugend und ihre Lehrer. Breslau: A. Schulz, 1842, s. xxxiii, 134. (niem.)
  5. a b Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 169. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  6. a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 2: Eulipotyphla to Carnivora. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 384. ISBN 978-84-16728-35-0. (ang.)
  7. a b W. Franklin: Family Camelidae (Camels). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (red. red.): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 2: Hoofed Mammals. Barcelona: Lynx Edicions, 2011, s. 243–246. ISBN 978-84-96553-77-4. (ang.)
  8. D.E. Wilson & D.M. Reeder (red. red.): Genus Camelus (ang.). W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-05-14].
  9. Palmer 1904 ↓, s. 156.
  10. Palmer 1904 ↓, s. 245.
  11. Jak słoń dorobił się garbu, czyli wielbłąd u etymologa, „MENAŻERIA ETYMOLOGICZNA”, 16 lipca 2016 [dostęp 2018-11-21] (pol.).
  12. Jerzy Strzelczyk: Otton III. histmag.org. [dostęp 2011-02-11].
  13. Pilzno naszeczechy.com.
  14. Jadwiga Siedlecka-Siwuda: „Droga wojsk Witolda pod Grunwald”, Czasopis » Nr 09/10 (WRZESIEŃ/ ВЕРАСЕНЬ 2010). [dostęp 2011-11-20]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-21)].
  15. Schmidt-Nielsen K., Fizjologia zwierząt – adaptacja do środowiska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.
  16. a b c d Tadeusz Szulc, Chów i hodowla zwierząt, 23 sierpnia 2016.
  17. Garbaty problem Australii, www.rp.pl [dostęp 2021-02-01] (pol.).

BibliografiaEdytuj