Otwórz menu główne

Wyprawa odwrotowa

wojna pomiędzy unią polsko-litewską a zakonem krzyżackim (1419)

Wyprawa odwrotowa (łac. expeditio reversalis) – wojna pomiędzy unią polsko-litewską a zakonem krzyżackim, trwająca od 13 lipca do 26 lipca 1419 roku. Podczas wojny nie doszło do znaczących starć militarnych, a głównym działaniem strony polskiej była wyprawa pospolitego ruszenia do Prus w lipcu 1419 r., zakończona odwrotem przed przekroczeniem granicy.

Wyprawa odwrotowa
Wojny polsko-krzyżackie
Ilustracja
Dokument Zygmunta Luksemburczyka ws. przedłużenia procesu arbitrażowego pomiędzy Polską a Zakonem Krzyżackim z 15 września 1419 r.
Czas 13 lipca 141926 lipca 1419
Miejsce Prusy
Przyczyna roszczenie terytorialne Królestwa Polskiego pod adresem Zakonu Krzyżackiego, brak porozumienia w sprawie procesu pokojowego
Wynik przedłużenie rozejmu, zgoda stron na arbitraż Zygmunta Luksemburczyka
Strony konfliktu
Zakon krzyżacki Korona Królestwa Polskiego
Dowódcy
Michael Küchmeister Władysław II Jagiełło
brak współrzędnych

Przyczyny wojny polsko-krzyżackiej w 1419 rokuEdytuj

Polskie roszczenia terytorialne pod adresem zakonu krzyżackiegoEdytuj

W 1409 r. po 68 latach pokojowego współistnienia wznowiony został konflikt zbrojny pomiędzy zakonem krzyżackim a Królestwem Polskim. Bezpośrednią przyczyną wybuchu wojny było udzielenie przez Polskę poparcia znajdującej się pod presją Zakonu Litwie[1].

Na początku wielkiej wojny z Zakonem Królestwo Polskie nie sformułowało pod adresem państwa zakonnego wyraźnych żądań terytorialnych[2], jednakże bezpośrednio po rozgromieniu wojsk krzyżackich w bitwie pod Grunwaldem Polska zajęła Gdańsk, Toruń i Elbląg. Nowo mianowani polscy starostwie przyjęli hołdy lenne od przedstawicieli Pomorza, ziemi chełmińskiej, Warmii i Sambii. Jednocześnie Królewiec i ujście Pregoły oraz Niemna pozostawione zostały w litewskiej strefie wpływów[3].

Osiągnięte w 1410 r. kosztem państwa pruskiego zdobycze terytorialne nie zostały przez Unię Jagiellońską utrzymane: wycofanie koalicyjnej armii polsko-litewskiej z Prus jesienią 1410 r. umożliwiło Krzyżakom odzyskanie kontroli nad miastami i rozbicie propolskiej opozycji stanów. Przywódcy Gdańska i ziemi chełmińskiej ponieśli śmierć z rąk Krzyżaków[4].

Pokój toruński w 1411 roku ponownie zatwierdził zabór Pomorza i ziemi chełmińskiej przez Zakon[5].

Procesy prawne o rewindykację spornych ziemEdytuj

Pomimo zawarcia kończącego działania wojenne pokoju w Toruniu strona polska liczyła na rewindykację utraconych w XIV w. terytoriów na drodze prawnej, przed sądem króla niemieckiego Zygmunta Luksemburczyka[6] Wykorzystując poprawę położenia międzynarodowego po zawarciu 15 marca 1412 roku traktatu pokojowego z Węgrami w Lubowli oraz podnosząc nieobowiązywanie zapisów pokoju toruńskiego 1411 roku, jako złamanych przez Krzyżaków, Polska sformułowała żądanie zwrotu ziem: pomorskiej, chełmińskiej i michałowskiej. Żądanie uargumentowano notoryjnym faktem przynależności tych ziem do Królestwa Polskiego[7][8].

Militarne dążenie do rozstrzygnięcia sporu o PomorzeEdytuj

Wyrok zatwierdzający utratę przez zakon lądowego połączenia Prus z Inflantami[9] skutkował obaleniem wielkiego mistrza von Plauena przez frakcję opowiadającą się za unikaniem wojny, kierowaną przez wielkiego marszałka Michaela Küchmeistera 14 października 1413 roku[10][11]. W układach w Grabiach na Kujawach w 1413 roku Polska zażądała Pomorza, chełmińskiej michałowskiej, Nieszawy, Orłowa, Murzynka, Drezdenka i Santoka oraz powiatu człuchowskiego, następnie zredukowała żądania do chełmińskiej, Nieszawy, Orłowa, Murzynka, Drezdenka i Santoka[12]. Fiasko rokowań i osobistego spotkania króla Władysława II z wielkim mistrzem Küchmeisterem[13] skutkowało wypowiedzeniem wojny Zakonowi przez Królestwo  29 czerwca 1414 roku i wezwaniem ludności Prus do przyłączenia się do Polski. Polskie roszczenia poparte zostały jedynie przez książąt i rycerzy ze Śląska[14], ludność Prus rozczarowana przedwczesnym odwrotem wojsk polsko-litewskich w 1410 roku zachowała  lojalność wobec władz w Malborku. Wobec niezdolności do zdobycia warownych miast wojna przybrała formę najazdu przeważających sił polskiego pospolitego ruszenia na Warmię i Prusy, bez strategicznych zdobyczy terytorialnych . Zakończyła się dwuletnim rozejmem, zawartym w Brodnicy 7 października 1414 roku na skutek działań dyplomatycznych antypapieża Jana XXIII[15][16]. Strony zgodziły się ponownie poddać spór pod rozstrzygnięcie prawne podczas rozpoczętego 16 listopada 1414 roku soboru w Konstancji[17][18].

Proces prawny w trakcie Soboru w KonstancjiEdytuj

Antypapież Jan XXIII nie odegrał na soborze w Konstancji większej roli, natomiast kontrolę nad procesem prawnym (processus iudicalis)  w zakresie konfliktu terytorialnego pomiędzy Królestwem Polskim a zakonem krzyżackim zachował król niemiecki Zygmunt Luksemburczyk[19]. Delegacja polska podważała prawo do istnienia Zakonu, poprzez podważenie prawa do nawracania pogan siłą i odbierania im ziem oraz podważała przywileje papieskie dla Zakonu jako ustanowione jedynie przy szpitalu w Jerozolimie i nieobowiązujące poza Palestyną. Zdaniem strony polskiej bracia krzyżaccy powinni opuścić heretycki zakon, a poddani wypowiedzieć mu posłuszeństwo. Zakon powinien zostać zniszczony przez króla polskiego[20]. Delegacja Zakonu broniła nadań od papieży i cesarzy oraz wskazywała, że Zakon napadany przez Polskę i jej pogańskich sojuszników jest zmuszony do prowadzenia wojny obronnej[21].

W trakcie procesu z inicjatywy Zygmunta Luksemburczyka rozejm brodnicki został przedłużony do 13 lipca 1418 roku w Konstancji[22] oraz w trakcie zjazdu w Paryżu do 13 lipca 1419 roku[23]

W maju 1419 roku Władysław II Jagiełło oraz Zygmunt Luksemburczyk potwierdzili na zjeździe w Koszycach wolę rozstrzygnięcia sporu przed sądem arbitrażowym króla niemieckiego, jednakże Zakon odrzucił sąd arbitrażowy odwołując się do sądu papieskiego[24]. Przybyłym w kwietniu 1419 roku do Inowrocławia delegatom papieża Marcina V – Ferdynandowi biskupowi Lugano i Jakubowi biskupowi Spoleto – strona polska przedstawiła maksymalistyczne żądania, co zakończyło się wydaniem wyroku na korzyść Zakonu w oparciu o przedłożone przez Krzyżaków dokumenty nadań i traktatów pokojowych[25][26].

Wyprawa odwrotowaEdytuj

Król Władysław II i wielki książę Witold odrzucili to rozstrzygnięcie. Z braku instancji odwoławczej, korzystając z upływu rozejmu brodnickiego zwołali szlachtę do stawienia się w ramach pospolitego ruszenia w obozie pod Czerwińskiem do 13 lipca 1419 roku. W obozie w połowie lipca ratyfikowano, zawarty w czerwcu 1419 roku w Kopenhadze antykrzyżacki układ z władcą Unii Kalmarskiej Erykiem Pomorskim, wchodzący w życie od listopada[24]. Pod koniec lipca wielka wyprawa pospolitego ruszenia wsparta posiłkami litewskimi oraz rusko-tatarskimi wyruszyła w kierunku granicy krzyżackiej[26][24]. Wobec podważenia na soborze w Konstancji celowości dalszego trwania Zakonu nad Bałtykiem wytworzył się w Europie korzystny klimat dla propozycji przeniesienia Krzyżaków na wyspę Cypr[27].

Wobec realnego zagrożenia egzystencji państwa zakonnego w Prusach wielki mistrz Küchmeister podjął wysiłki celem uzyskania poparcia dyplomatycznego w Europie. Pod wpływem posłów papieża i króla Anglii zmienił swoje stanowisko, zgadzając się na rozstrzygnięcie sporu przez sędziego polubownego[25][28][29].

Wyprawa pospolitego ruszenia, wzmocniona posiłkowymi oddziałami litewskimi zmierzając ku granicy pruskiej zatrzymała się pod Bądzyniem[30]. 26 lipca 1419 roku pod wpływem wysłannika króla Zygmunta, Bartłomieja da Capra, arcybiskupa Mediolanu, rozejm brodnicki przedłużono o rok. Król Władysław II zgodził się na rozstrzygnięcie sporu przez  króla niemieckiego, licząc na spełnienie polskich żądań bez konieczności prowadzenia wojny[26][24].

Pospolite ruszenie zostało zdemobilizowane, uczestnicy wyprawy wyzbyli się zgromadzonych na wojnę zapasów żywności, rozdając je miejscowej ludności[31]. Decyzja Władysława II Jagiełły o odwołaniu najazdu na państwo pruskie rozczarowała jego polskich poddanych, a wyprawie pospolitego ruszenia nadano złośliwe określenie „wyprawa odwrotowa” (expeditio reversalis). Proluksemburską politykę króla krytykowano powszechnie jako kunktatorską[32].

Następstwa wyprawyEdytuj

Proces arbitrażowyEdytuj

Powtórnie sformułowane przed sądem arbitrażowym Zygmunta Luksemburczyka żądania polskie obejmowały zwrot Polsce przez zakon Pomorza i ziem określonych w wyroku sądu papieskiego z 1339 roku[33]. Zdaniem Polski traktaty pokojowe polsko-krzyżackie określające przebieg granicy były nieważne, gdyż zostały wymuszone przez Krzyżaków. Ponadto traktaty utraciły moc, gdyż Zakon złamał je aktami agresji na ziemie Królestwa – napadami oraz zagarnięciem ziemi dobrzyńskiej. Krzyżacy znający wyrok papieski z 1339 r. działali w trakcie negocjacji pokojowych w złej wierze: zrzeczenie się ziem będących integralną częścią Królestwa Polskiego przez króla stanowiło złamanie praw Królestwa i było sprzeczne z prawem naturalnym. Jednocześnie roszczenie nabycia spornych terytoriów przez Zakon Polska określiła jako niezgodne prawem kanonicznym[34].

Wydanie wyroku arbitrażowego nastąpiło pod wpływem przełomowych wydarzeń w królestwie czeskim[35] – 30 lipca 1419 roku wybuchła w Pradze rewolucja husycka, a 16 sierpnia 1419 roku zmarł król Czech Wacław Luksemburski, brat przyrodni Zygmunta Luksemburczyka. Będący spadkobiercą korony król niemiecki znalazł się w konflikcie ze stanami czeskimi i aby zdobyć władzę zdecydował się na próbę opanowania Czech siłą[36]. W konsekwencji Zygmunt Luksemburczyk dążył do zwiększenia swojej popularności w Niemczech oraz odwrócenia uwagi władz Polski od walk w Czechach i na zjeździe książąt Rzeszy we Wrocławiu 6 stycznia 1420 roku wydał skrajnie niekorzystny dla Królestwa Polskiego wyrok w sporze polsko-krzyżackim[37]: na podstawie traktatów pokojowych z lat 1343 i 1411 arbiter przysądził zakonowi sporne ziemie chełmińską, michałowską i pomorską oraz sporne miejscowości graniczne, a ponadto posiadaną przez Litwę Żmudź[38]. W reakcji przedstawiciele dyplomatyczni króla Władysława II odrzucili wrocławski wyrok arbitrażowy[33], od którego przygotowano apelację do papieża[39].

Zwrot politycznyEdytuj

Bezowocna polityka współpracy z Zygmuntem Luksemburczykiem skutkowało antyluksemburskim zwrotem w polityce zagranicznej Unii Jagiellońskiej: po wpływem nacisku oburzonej szlachty, zebranej w lipcu 1420 roku na zjeździe w Łęczycy wpływy stracił główny przedstawiciel stronnictwa luksemburskiego kanclerz Wojciech Jastrzębiec. Przeważył pogląd grupy kierowanej przez braci Piotra i Jana Szafrańców o konieczności współpracy z czeskimi husytami[40][39].

Wzrost znaczenia politycznego szlachtyEdytuj

Olbrzymia armia zebrana w drodze pospolitego ruszenia na wyprawę w 1419 roku była kolejnym zjazdem polskiej szlachty zwołanym w celu militarnym w ciągu kilku lat. Regularnie gromadzące się na zjazdy w celach wojennych rycerstwo nabrało przekonania o dużym znaczeniu szlacheckiego wojska dla realizacji polityki króla[41][42][43]. Powszechne rozczarowanie krzyżacką polityką Władysława II Jagiełły po wielkiej wojnie[44] oraz przekonanie o błędnej polityce magnatów z otoczenia króla skutkowało rozwojem idei konieczności udziału także średniej szlachty w rządach nad Królestwem oraz reformy przedstawicielstw stanów. Doprowadziło to do sformułowania postulatów politycznych i prawnych zagwarantowania roli szlachty w formie przywilejów, postawionych podczas zjazdu pospolitego ruszenia w Czerwińsku, zwołanego celem podjęcia działań zbrojnych w kolejnej wojnie przeciwko zakonowi krzyżackiemu[45][46][47].

PrzypisyEdytuj

  1. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 91.
  2. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 99, 102-103.
  3. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego Orła 1340-1468, s. 271-272.
  4. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 98.
  5. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 120.
  6. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 102.
  7. Andrzej Wojtkowski, Tezy i argumenty polskie w sporach terytorialnych z Krzyżakami, s. 42.
  8. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 102-103.
  9. Paweł Jasienica, Polska Piastów, s. 121.
  10. Hartmut Boockmann, Zakon Krzyżacki, s. 239.
  11. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orła 1340-1468, s. 290.
  12. Andrzej Wojtkowski, Tezy i argumenty polskie w sporach terytorialnych z Krzyżakami, s. 57.
  13. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 108.
  14. Andrzej Wojtkowski, Tezy i argumenty polskie w sporach terytorialnych z Krzyżakami, s. 57.
  15. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 108-109.
  16. Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 291.
  17. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 109.
  18. Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 293.
  19. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 110-111.
  20. Andrzej Wojtkowski, Tezy i argumenty polskie w sporach terytorialnych z Krzyżakami, s. 67.
  21. Andrzej Wojtkowski, Tezy i argumenty polskie w sporach terytorialnych z Krzyżakami, s. 68.
  22. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 114.
  23. Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 300.
  24. a b c d Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 302.
  25. a b Andrzej Wojtkowiak, Tezy i argumenty polskie w sporach terytorialnych z Krzyżakami, s. 69.
  26. a b c Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 115.
  27. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, s. 283.
  28. Hartmut Boockmann, Zakon Krzyżacki, s. 238.
  29. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, s. 283-284.
  30. August Sokołowski, Dzieje Polski Ilustrowane, t. II, s. 122.
  31. Jan Ptak, Jest czas wojny i czas pokoju… - w jakich porach roku prowadzono najczęściej działania wojenne w Polsce średniowiecznej, https://czasopisma.uni.lodz.pl/historica/article/view/4534/3988, s. 25.
  32. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, s. 284.
  33. a b Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 115.
  34. Andrzej Wojtkowski, Tezy i argumenty polskie w sporach terytorialnych z Krzyżakami, s. 72.
  35. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 116.
  36. Andrzej Nowak, Królestwo zwycięskiego orla 1340-1468, s. 304.
  37. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 113-115.
  38. Andrzej Wojtkowski, Tezy i argumenty polskie w sporach terytorialnych z Krzyżakami, s. 73.
  39. a b Andrzej Nowak, 1340-1468 Królestwo zwycięskiego orła, s. 303.
  40. Krzysztof Baczkowki, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 117.
  41. Norman Davies, Boże Igrzysko, t. I, s. 239.
  42. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 129.
  43. Franco Cardinin, Wojownik i rycerz, s. 139.
  44. Paweł Jasienica, Polska Jagiellonów, s. 136, 138.
  45. August Sokołowski, Dzieje Polski ilustrowane, t. II, s. 142.
  46. Krzysztof Baczkowski, Dzieje Polski późnośredniowiecznej 1370-1506, s. 125.
  47. Denys Hay, Europa w XIV i XV wieku, s. 208.

BibliografiaEdytuj