Otwórz menu główne

Echnaton

faraon egipski

Amenhotep IV, także Amenophis IV[1] (Echnaton) – władca starożytnego Egiptu (faraon) z XVIII dynastii, syn Amenhotepa III i królowej Teje. Źródła podają rozbieżne daty jego urodzenia, objęcia rządów i śmierci, m.in: 1375–1358 p.n.e. lub 1379–1367–1350 p.n.e., lub 1351–1334 p.n.e. Jego główną żoną była Nefertiti, a inną Taduhepa. Do czasów śmierci Amenhotepa III ukazało się niewiele wzmianek na temat Amenhotepa IV, co stanowi jedną z zagadek tej postaci.

Echnaton
ilustracja
Rzeźba portretowa faraona Echnatona. Rosecrucian Egyptian Museum, San Jose w Kalifornii
władca starożytnego Egiptu
Dane biograficzne
Dynastia XVIII dynastia
Miejsce spoczynku Achetaton
Ojciec Amenhotep III
Matka Teje
Żona Nefertiti,
Anchesenamon,
Taduhepa,
Kija
Dzieci Meritaton,
Maketaton,
Anchesenamon,
Neferneferuaton-Taszerit,
Neferneferure,
Setepenre,
Tutanchamon

Spis treści

Geneza zmian religijnychEdytuj

Podaje się, że powodem reform mógł być rosnący wpływ kapłanów Amona. Faraon obawiał się ograniczenia władzy, dlatego rozpoczął rewolucje religijną, jednocześnie doprowadzając do zmiany urzędników piastujących istotne funkcje[2].

Do czasów współczesnych zachowała się w mocno uszkodzonej formie inskrypcja, której autorem miał być sam Enchaton: Król mówi... ich świątynie popadły w ruinę... skończyli się jeden po drugim…[3]

Reformy faraonaEdytuj

Od początku swojego panowania Echnaton wykazywał duże zainteresowanie reformami i nowym kultem, który zaczął być wprowadzany już przez jego ojca. W pierwszym roku panowania wydał rozkaz wzniesienia świątyni ku czci Ra-Horachtiego, który raduje się na horyzoncie w swym imieniu Szu, który jest w Atonie. Bóg został przedstawiony jako człowiek z głową sokoła, a sama świątynia była nazywana Wielkim Benben. Budowla została wzniesiona na terenie świątyni Amona w Karnaku[4].

Faraon przeprowadził reformę religijną, próbując wprowadzić henoteizm – odmianę politeizmu cechującą się wywyższeniem spośród wielu bóstw jednego: Atona (tzw. reforma amarneńska).

Prawdopodobnie pozyskując poparcie heliopolitańskich kapłanów boga Ra[5] za swoich rządów, co prawda chwilowo, zreformował całą ideologię państwa (m.in. zabronił rzeźbienia w profilu, nakazując przedstawianie postaci w rzeczywistych wymiarach i proporcjach).

W trzecim roku swojego panowania w celu świętowania jubileuszu wstąpienia na tron swojego ojca Echnaton ogłosił, że będzie rządził wraz ze swoim ojcem, który po śmierci stał się dyskiem słonecznym – Atonem. Sam uznał się za jedynego pośrednika między nim, a ludźmi[6]. Aby przypieczętować powstanie nowej religii faraon poddał się świętu sed w 4. roku panowania (a nie w 30., jak zwykle było w zwyczaju)[7].

Rok później rozkazał budowanie nowej stolicy[2]. W 6. roku panowania faraon rozkazał zamknąć świątynie poświęcone innym bogom. Kazał likwidować wszelkie ślady kultu Amona. Specjalne grupy kamieniarzy skuwały imię tego boga nawet z obelisków[4][8]. Wtedy też przeniósł stolicę z Teb do nowo wybudowanego miasta słońca Achetaton (dosł. Horyzont Atona), obecnego Amarna[3]. Faraon przyjął też na cześć nowego boga, nowe imię Echnaton (Blask Atona lub Miły Atonowi) zamiast dotychczasowego Amenhotep IV[9].

Źródła nie podają żadnych informacji dotyczących oporu mieszkańców Egiptu przeciwko reformom. Być może wynikało to z poparcia potężnej i wiernej armii, jaką miał do dyspozycji faraon[3].

Skutki reformEdytuj

Reformy Echnatona miały również wymiar ekonomiczny. Zamknięcie świątyń i odebranie im majątków spowodowało upadek wypracowanego przez stulecia systemu gospodarczego. Były przyczyną wzrostu korupcji i obniżenia znaczenia lokalnej administracji, gdyż niszczenie dawnych struktur państwowych nie było połączone z budowaniem nowych[10]. W ostatnich latach Echnaton rządził wraz ze współregentem o imieniu Semenechkare. Faraon zaniedbał dyplomację i politykę zagraniczną kraju na rzecz rozwoju religii, co w schyłkowym okresie rządów przyczyniło się do sytuacji skłaniającej kraj ku kryzysowi.

Po śmierci Echnatona reforma religijna upadła, nastąpił powrót do wiary w starych bogów, świątynie Atona zostały zniszczone, a ślady po Echnatonie starano się wymazać. Faraon został pochowany w Achetaton (dzisiejsze Tell el-Amarna), po nim rządy objął na krótko Semenchkare, a po nim Tutanchamon (pierwotnie Tutanchaton) – syn i zięć Echnatona, mąż i przyrodni brat jego córki Anchesenpaaton, później Anchesenamon.

Działania wojskoweEdytuj

W 1887 roku w Tell el-Amarna została odkryta korespondencja dyplomatyczna władcy. Dzięki niej wiadomo, że Enchaton najechał na Nubię oraz Palestynę. Prawdopodobnie rejony współczesnej Syrii państwo utraciło już po jego śmierci[2].

Choroba faraonaEdytuj

Jedna z teorii tłumacząca specyficzny wygląd Amenhotepa IV, ukazany m.in. w rzeźbach, głosi, że faraon chorował na zespół Marfana[11], dlatego miał charakterystycznie wydłużoną twarz, szerokie biodra oraz długie palce u nóg i u rąk. Teoria ta tłumaczyłaby również niewielką ilość wzmianek z czasów dzieciństwa faraona. Osoby z zespołem Marfana charakteryzuje m.in. słaba odporność immunologiczna, co wymaga czasem izolacji osób chorych, a w szczególności dzieci. Według innej teorii faraon był osobą androgyniczną[12].

Te cechy budowy ciała przyjęte zostały przez naród jako oznaka boskości i insygnia władzy do tego stopnia, że w sztuce końcowego okresu władania państwem słońca również rodzina faraona przedstawiana była z uwydatnieniem tych charakterystycznych cech, choć jak świadczą wcześniejsze dzieła (rzeźby i rysunki), nie przejawiali oni takich skłonności.

PochówekEdytuj

Enchaton został pochowany w Achetaton, w grobowcu, którego wejście skierowane jest na wschód, jednak jego ciało prawdopodobnie zostało przeniesione w inne miejsce, być może przez swojego syna, Tutenchamona. Theodore Monroe Davis, amerykański egiptolog, w 1907 roku odnalazł grób oznaczony numerem 55 z mumią nieznanego władcy. Odkrywca podejrzewał, że w tym znalezionym w Dolinie Królów grobie spoczywa Enchaton, jednak według dzisiejszych badań prawdopodobnie jest to jego syn, Semenchkare[2].

CiekawostkiEdytuj

  • Ukazywano faraona w otoczeniu „kochającej rodziny”. Echnaton jak żaden inny faraon uwieczniany był w towarzystwie całej rodziny, co wcześniej, jak i później uważane było za niegodne osoby boskiej.
  • Istnieją hipotezy, które łączą postać Echnatona z judaizmem. Zarówno religia wprowadzona przez Echnatona, jak i wiara potomków Jakuba miały charakter monoteistyczny. Ważną wspólną cechą obu religii był także zakaz przedstawiania osoby boskiej. Także niektóre datowania czasu życia Mojżesza pokrywają się z czasami panowania tego faraona, prześladowanego pośmiertnie za wprowadzenie monoteizmu[13][14].
  • Reforma religijna i postać Echnatona jest jednym z wątków powieści niemieckiego noblisty Tomasza Manna "Józef i jego bracia" i fińskiego pisarza Miki WaltariegoEgipcjanin Sinuhe”.
  • Enchatona uważa się za autora hymnu do Atona[15].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Echnaton | HISTORIA.org.pl - historia, kultura, muzea, matura, rekonstrukcje i recenzje historyczne, historia.org.pl [dostęp 2018-06-16] (pol.).
  2. a b c d Echnaton.
  3. a b c Faraon heretyk ojcem monoteizmu?, „Newsweek.pl”, 6 lipca 2014 [dostęp 2018-06-16] (pol.).
  4. a b Filip Taterka, "Olśniewający dysk słoneczny". Religijna rewolucja: monoteizm nad Nilem., „Pomocnik historyczny” (03/2018), 2018, ISSN 2391-7717.
  5. Cezary Kunderewicz: Religie Egiptu. W: Zarys dziejów religii. Warszawa: Iskry, 1988, s. 306. ISBN 83-207-1069-3.
  6. Relief królowej Teje: pamiątka po Echnatonie - Histmag.org [dostęp 2018-06-16].
  7. Echnaton i Nefertiti, „wyborcza.pl” [dostęp 2018-06-16] (pol.).
  8. Hermann A. Schlögl, Starożytny Egipt, PWN, Warszawa 2009, s. 187
  9. Mały słownik religioznawczy. Zygmunt Poniatowski. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1969, s. 118.
  10. Jadwiga Lipińska, W cieniu piramid, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 2003, s. 149
  11. Burridge AL. Marfan syndrome and the 18th dynasty royal family of ancient Egypt. Preliminary research report [Part II] Paleopathol Newsl. 2000 (111):8–13
  12. The Androgynous Pharaoh? Akhenaten Had Feminine Physique
  13. Mojżesz, czyli mit Echnatona, „Przegląd”, 22 kwietnia 2007 [dostęp 2018-06-16] (pol.).
  14. Józef Flawiusz, Przeciw Apionowi. Autobiografia, Oficyna Wydawnicza RYTM, 2010, ISBN 978-83-7399-395-2.
  15. KUL - Wydział Nauk Humanistycznych - Wielki hymn do Atona, www.kul.pl [dostęp 2018-06-16] (pol.).