Otwórz menu główne

Gospodarka starożytnego Egiptu – system ekonomiczny starożytnego Egiptu, stanowiący przykład gospodarki opartej na magazynowaniu i redystrybucji. Administracja podległa władcy była odpowiedzialna za organizowanie całej gospodarki, za zbieranie i przechowywanie dóbr wyprodukowanych w całym kraju, pozyskiwanie produktów zagranicznych oraz ich filtrowanie zgodnie z potrzebami w państwie. Z czasem powstały istotne zaplecza należące także do świątyń oraz urzędy tworzące magazyny wtórne oraz centra redystrybucji, jednak mimo swojego bogactwa, te instytucje zawszy były powiązane z pałacem i były jego integralną częścią[1].

W Okresie Późnym, ze względu na dużo większą strefę wpływów zarówno, Imperium Perskiego jak i Imperium Aleksandra Wielkiego, w obrębie których także znalazł się Egipt, wzrosła rola wymiany handlowej[2].

Ze względu na bardziej rozległe kontakty handlowe wzrosło także użycie monet.

Podczas panowania perskiego Egipt coraz bardziej integrował się z ówczesnym światem, był też kontynuowany, zapoczątkowany podczas Ramessydów, kierunek zmian socjoekonomicznych prowadzących do większych kontaktów z państwami basenu Morza Śródziemnego.

Natomiast za czasów Ptolemeuszy dodatkowo rozwinięto sieć szlaków handlowych. Szczególnie Ptolemeusz II włożył wielki wysiłek w otworzenie drogi łączącej Nil z portami położonymi nad Morzem Czerwonym[3].

Cykle ekonomiczne zależne są od wielu zmiennych czynników. W starożytnym Egipcie, jednym zawsze obecnym elementem interakcji ekonomii, od którego zależały te cykle, stanowił poziom Nilu. Był to kluczowy element dla rolnictwa, które było podstawą ówczesnej gospodarki.

Coroczne wylewy Nilu, różniły się nie tylko z roku na rok, były też efektem dłuższych cykli klimatycznych, które okresowo wpływały na gospodarkę rolną. Dlatego ważna rolę w zabezpieczeniu państwa w okresach suchych miały ośrodki administracyjne, zarówno należące do władcy jak i świątyń. Nie był to system monolityczny, lecz kompleksowa sieć autonomicznych ośrodków administracji, które zbierały przychody, magazynowały i dystrybuowały zbiory oraz rozdzielały płace[4].

Stan tego typu gospodarki w danym regionie zależy od dochodów, jakich dostarcza ziemia. Egipt był w bardzo dogodnej sytuacji ze względu na bardzo dobre tereny rolnicze nad Nilem (nazwa kraju brzmiała Kemet, co oznaczało „czarna ziemia”), łagodny klimat, dużo różnorodnych zwierząt do oswojenia i roślin do uprawy, a także w górach po obu stronach rzeki obfitość minerałów. Dodatkowo, brakujące surowce, takie jak drewno, wonności do rytuałów, srebro, były sprowadzane od samego początku z innych krajów[5].

Spis treści

Surowce naturalneEdytuj

Wydobycie kamienia: różowe granity w okolicy Asuanu, piaskowce w Gebel el-Silsila, łupki i brekcje w Wadi Hammamat, porfiry w Gebel Duchan, alabaster w Hat-Nub, wapienie w Tura i Maasara, różowy kwarcyt w Gebel el-Ahmar, bazalty i doleryty w Abuzabal.

Kamienie szlachetne: turkus, malachit, granat, zielony szpat polny i chalcedon na Półwyspie Synaj, kwarc, kalcyt i zielony szpat, onyks, ametyst, zielony beryl, chalcedon w pustyni na wschodzie, ametyst i kwarc w okolicy Asuanu, kwarc, kalcyt, w okolicy Asjut oraz chalcedon w okolicy Abu Simbel i oazie Baharija, a Morze Czerwone dostarczało korali i pereł.

Lapis lazuli był sprawdzany najprawdopodobniej z Afganistanu, natomiast złoto z Nubii[6].

RolnictwoEdytuj

 
Przedstawienie uprawy oraz żniw w komorze grobowej Sennedżema w Deir el-Medina 

Rolnictwo, we wszystkich formach, uprawie, hodowli, myślistwie i rybołówstwie, rozwinęło się zarówno w głębi doliny jak i na krańcach czarnoziemu, a tereny były bardzo łatwe w eksploatacji[7].

 
Doglądanie bydła (XVIII dyn.)

Istnieje mnóstwo przykładów zachowanych malowideł, płaskorzeźb, rzeźb, z których dowiedzieć się można jak dokładnie przebiegały uprawy i hodowla, a nawet zajrzeć do wyspecjalizowanego warsztatu rzemieślniczego.

Uprawy, jak już wspomniano były uzależnione od wylewów Nilu. Starożytni Egipcjanie rozróżniali trzy pory kalendarza: wylewu Nilu (Achet), wzrostu roślin (Peret) oraz zbioru (Szemu).

Sezon wylewu Nilu trwał od czerwca do września, wtedy na brzegach rzeki osadzał się muł bogaty w składniki mineralne. Kiedy woda ustępowała, następował okres wegetacji, który trwał od października do lutego. W tym czasie rolnicy orali ziemię, sadzili nasiona i utrzymywali nawadnianie poprzez system rowów i kanałów[8].

 
Scena połowy ryb, malowidło z grobowca Mereruki (VI dyn.)

System kanałów rozwinął się ze względu na niskie opady deszczu, skłaniając egipskich rolników do polegania na wodach Nilu. Obszar, na którym uprawiano ziemię w dolinie rzeki, podczas wylewu, był do pewnego stopnia wyrównywany, a kanały irygacyjne tworzyły ciąg basenów o sporych rozmiarach, dzieląc ziemię przeznaczoną do irygacji na tarasy opadające w dół rzeki, czyli w kierunku koryta Nilu[9]. W okresie od marca do maja zbierano plony, rolnicy wykorzystywali w tym celu sierpy oraz cepy do oddzielania słomy od ziarna.

Płody rolne były przekazywane do dalszej produkcji, np. mielenia na mąkę albo przechowywane w magazynach w celu późniejszego wykorzystania[10]. Ze źródeł archeologicznych wynika, iż w starożytnym Egipcie uprawiano rośliny zbożowe i orkisz do wypieku chleba oraz jęczmień do warzenia piwa, pszenica pojawiła się najprawdopodobniej dopiero w okresie grecko-rzymskim. Oprócz tego uprawiano rośliny strączkowe, w tym soczewice, groch włoski i sezam; warzywa – sałatę, cebulę, czosnek; owoce – szczególnie daktyle i winogrona, a także rośliny pastewne na pożywienie dla zwierząt. Zajmowano się też pszczelarstwem, a z papirusu rosnącego na brzegach rzeki wyrabiano papier, maty, łodzie i inne przedmioty.

Sceny związane z hodowlą przedstawiają różnorodność gatunków zwierząt, jakie hodowano, były to na pewno bydło, świnie, kozy, owce, kaczki, gęsi oraz najprawdopodobniej gołębie. Kury były znane dopiero od czasów Nowego Państwa[11].

 
Model piekarni i browaru z grobowca Meketre (XI dyn.)

Rola polowania na dzikie zwierzęta w gospodarce egipskiej była ograniczona i dość wcześnie polowanie stało się sportem dla arystokracji. Natomiast sceny łowienia ryb i polowania na dzikie ptactwo wydają się ściśle powiązane z hodowlą bydła. Przedstawienia pokazują np. ludzi w zaroślach zajmujących się łowieniem ryb czy ścinaniem papirusu. Ostatni etap łowienia ryb często musiał być wykonywany przy pomocy włókna, sieci lub specjalnych koszy albo ręcznych siatek. Spotykane są też przedstawienia polowania na hipopotamy, co najprawdopodobniej było koniecznością, a nie sportem[12].

RzemiosłoEdytuj

Ważną rolę w gospodarce starożytnego Egiptu miała także produkcja. W źródłach archeologicznych, zarówno grobowych reliefach i malowidłach, jak również modelach widać różnorodność zawodów i wyspecjalizowanie poszczególnych grup rzemieślników. Niejednokrotnie spotkać można stolarzy, złotników, jubilerów, budowniczych, rzeźbiarzy (rzeźbiarstwo było traktowane jako rzemiosło i sztuka), garbarzy, garncarzy, wytwórców naczyń kamiennych, powroźników, ceglarzy, tkaczki, piekarzy, kucharzy, rzeźników czy browarników[13].

Zatem, oprócz wytwarzania żywności i innych surowców na potrzeby własne gospodarstw rolnych, powstawały wyspecjalizowane manufaktury zajmujące się produkcją dla państwa i bogatych właścicieli.

Wyprawy handloweEdytuj

 
Wymna handlowa, relief z grobowca Cheruefa (XVIII dyn.)

Egipt podejmował też wyprawy handlowe do państw basenu Morza Śródziemnego, Bliskiego Wschodu, Azji oraz do innych państw afrykańskich.

Z Lewantu sprowadzano drewno, niezwykle potrzebne między innymi do budowy wszelkiego typu statków, które były ważne, bo przez wzgląd na położenie geograficzne, wewnątrz kraju głównym szlakiem komunikacyjnym był Nil, natomiast w wyprawach zagranicznych najczęstszą droga były szlaki morskie.

Z powodu tego surowca od samego początku Starego Państwa ważny był jak największy dostęp do wybrzeża Morza Śródziemnego, aby dostawy mogły przypływać nieprzerwanie. Od czasów Średniego Państwa eksportowano stamtąd także inne przedmioty jak np. srebrne naczynia i wyroby innych kultur śródziemnomorskich (np. naczynia minojskie) i azjatyckich (np. lapis lazuli).

 
Drzewa i inne towary przywiezione z Punt, Świątynia Hatszepsut (XVIII dyn.) 

W stosunkach handlowych z Nubią najważniejszą rolę odgrywało złoto. Dostawy złota docierały do Egiptu od początków Starego Państwa, przez ogromny wzrost w czasach Średniego i spadek w połowie Nowego Państwa, po Okres Późnym, kiedy Rzymianie eksploatowali tamtejsze złoża. W czasach Średniego Państwa handel z Nubią został scentralizowany w jednym miejscu, w miejscowości Mirgisy, co pozwoliło państwu czuwać nad transakcjami handlowymi i najprawdopodobniej inkasować opłaty. Oprócz złota, sprowadzano też z Nubii strusie pióra, heban, cenne kruszce oraz kość słoniową[14].

Wyprawy handlowe docierały także do wybrzeży Somalii, czyli starożytnego kraju Punt. Najbardziej znana wyprawa, królowej Hatszepsut, została uwieczniona w jej świątyni, w Deir el-Bahari. Przywieziono wtedy perfumy, mirrę, kadzidła, cynamon, drzewa balsamowe, heban, kość słoniową, skróty panter oraz żywe zwierzęta małpy i pawiany[15].  

W zamian za dobra luksusowa oraz surowce Egipcjanie zaopatrywali sąsiadów w naczynia złote, srebrne, z twardego kamienia oraz alabastrowe, różnego rodzaju wyroby lniane, zwoje papirusu, skóry wołów, sznury, soczewica, suszone ryby, skarabeusze, kolorowe fajanse, artystyczne meble[16].

PodatkiEdytuj

W starożytnym Egipcie, do pierwszego tysiąclecia p.n.e., podatki były płacone w postaci zboża, bydła oraz innych towarów. Praca w postaci pańszczyzny także była jedną z form płacenia podatków.

Bite monety pojawiły się po raz pierwszy w czasach Dynastii Saidzkiej (XXVI dyn.), ale nie były w obiegu do czasów XXIX dyn.

W czasach Starego Państwa do wyceny towarów i usług używano przelicznika na kruszec, jednak środkiem płatniczym w transakcjach barterowych były dobra materialne oparte na takiej wycenie.

Istnieją przesłanki, że złoto i srebro także było używane w systemie podatkowym (pośród innych towarów), w przypadku, kiedy płatnikiem były wioski i miasta, a złoto pojawia się najczęściej w tekstach wiązanych z urzędnikami umiejscowionymi na obszarze południowej granicy państwa. Jednakże podatki w postaci „pieniądza” nie były znane do czasów Trzeciego Okresu Przejściowego.

Po zjednoczeniu Predynastycznych państw Dolnego i Górnego Egiptu, ok. 3100 p.n.e., w celu wsparcia władcy i jego dworu, zapoczątkowany został państwowy system podatkowy. Urząd ulokowano w Memfis, które stało się siedzibą elity społecznej oraz głównych instytucji Starego Państwa.

 
Płacenie podatków w naturze – lokalne opodatkowanie w gospodarce bezgotówkowej przedstawione na malowidłach w grobowcu wezyra tebańskiego Rechmire (2 połowa XVIII dyn.)

Królewski Skarbiec, był pod nadzorem Królewskiego Zarządcy, który nadzorował zbieranie, magazynowanie, przetwarzanie oraz dystrybucję dochodów państwa. Ponieważ urząd ten miał korzenie w Okresie Predynastycznym, kiedy oba królestwa ze sobą rywalizowały, konsekwencji efektem organizacji tego systemu w Starym Państwie był urząd dwuizbowy. Taki system odzwierciedlał różnice geograficzne, społeczne i gospodarcze obu obszarów i w takiej formie mógł być efektywny. Produkty z egipskich pól trafiały do magazynu, gdzie czekały na redystrybucję do podległych władcy robotników. Darowizny na rzecz kultu oraz świątyń grobowych były także przechowywane w magazynach królewskich, ponieważ urzędy państwowe i lokalne były ze sobą ściśle powiązane. Skarbiec państwowy rozdystrybuował przychody w naturze do osób na utrzymaniu władcy oraz świątyń, które mu podlegały.

W czasach Średniego Państwa system wyglądał podobnie, jednak z zachowanych dokumentów wynika, iż wielu chłopów odmawiało pańszczyzny, czyli uprawy pól, utrzymywania i naprawiania kanałów nawadniających, pracy przy projektach budowlanych czy pozyskiwania surowców za granicą[17].

W okresie Nowego Państwa wzrosło znaczenie kapłaństwa wielkich świątyń, szczególnie Świątyń Amona Ra i Ptaha. Świątynie, mimo iż zyskały duża niezależność, to ich bogactwa rosły poprzez ciągłe zaopatrywanie je przez organy państwa. Dokumenty fiskalne, dotyczące daniny w postaci ofiar na ołtarze, zwierząt na ofiary, odzieży dla rzeźb świątynnych i różnych innych potrzeb na rzecz kultu, pochodzą głównie ze świątyń, natomiast nie zachowały się dokumenty, z których można wywnioskować jak to wyglądało ze strony państwa. Dlatego nie jest możliwe zweryfikowanie istnienie centralnego systemu zbierania podatków, pomimo istnienia urzędu „Mistrza Podatków”.

Wiemy natomiast, że z podatków utrzymywano garnizony wojskowe oraz rozliczenia zagraniczne – jeńcy wojenni i najemnicy. Od ogólnych wpływów z podatków było też uzależnione, wydobycie kamienia do projektów budowlanych, a także same płace robotników w nekropolii królewskiej, umiejscowionej w wiosce Deir el-Medina[18].

W Trzecim Okresie Przejściowym, z pewnością kontynuowano zbieranie podatków w postaci zboża oraz pańszczyzny na rzecz państwa. Główna zmianą w tym okresie było stosowanie srebra, jako sposoby zapłaty, zamiast jak do tej pory jednostki wartości. Natomiast monetyzacja systemu podatkowego pozostaje domeną późniejszych władców, z okresów Ptolemejskiego i Rzymskiego[19].

Waluta i cenyEdytuj

W Egipcie za czasów faraonów handel miał charakter wymiany barterowej. Na przykład w zamian za produkty rolnicze można było nabyć odzież, sprzedać dom w zamian na kilka sztuk materiału i mebel, albo zamienić bydło na pracę niewolnika, a nawet kupić funkcję urzędnika państwowego. Wynika z tego, iż wymieniać można było nie tylko przedmioty, ale i pracę oraz tytuły przynoszące dochody[20].

W okresie Starego Państwa wykształciło się pojęcie wartości, a abstrakcyjną cenę wymienianych przedmiotów szacowano według miernika metalowego (miedź, srebro lub złoto). W dokumentach, związanych z gospodarką pojawiają się zawsze odwołania do takiego miernika wartości, gdyż za jego pomocą określano cenę przy wymianie produktów, przy czym w przypadku większych transakcji handlowych odwoływano się do miernika wartości podanego w kruszcu.

Jednostkami wymiany w okresie Starego i Średniego Państwa był: szat oraz deben, natomiast w czasach XIX dyn. (Nowe Państwo) pojawiła się nowa jednostka: kit.

1 szat ważył 7,5 g złota

1 deben = 12 szat (czyli 90 g złota)

1 kit = 1/10 debena srebra

Warto tutaj zwrócić uwagę, na zmianę przeliczania w systemie sześć dziesiętnym dla szat i deben w Starym, Średnim i Nowym Państwie do XIX dyn., na system dziesiętny dla jednostki kit od czasów XIX dynastii[21].

Jak widać wartość była wyrażana w różnych jednostkach, odpowiadających ilości pewnych produktów: waga srebra i miedzi/brązu (deben lub kit), ale także jednostkami objętości ziarna i oleju sezamowego (char i oipe dla ziarna, hin dla oleju), przy czym 1 char ziarna równał się mniej więcej dwóm debenom[22].

W trzecim tysiącleciu p.n.e. istniał szeroki zakres cen miedzi w stosunku do srebra, a wartość zboża w stosunku do srebra odpowiadała ideałowi. Zatem koncepcja równoważności dopiero się rozwijała. Natomiast w drugim tysiącleciu p.n.e. zakres cen miedzi gwałtownie spadł, natomiast wartość zboża w odniesieniu do srebra wzrosła.

Może to mieć związek z tym, iż w drugim tysiącleciu p.n.e. ceny musiały zostać ustalone, ze względu na inwestycje w eksport. Wymiana opierała się na różnicach cen i w ten sposób ceny określone na rynku ustalały inwestycje i strategię dostaw[23].

Według innej teorii, wartość srebra zmalała ze względu pojawienie się na rynku dużej ilości tego kruszcu, po serii kradzieży w grobowcach[22].  

PrzypisyEdytuj

  1. Trigger, Kemp 1983, s. 325
  2. Trigger, Kemp 1983, s. 326
  3. Manning, Morris 2005, s. 166
  4. Kemp 2009, s. 351
  5. Dumas 1973, s. 178
  6. Dumas 1973, s. 178-179
  7. Dumas 1973, s. 179
  8. Kemp 2009, s. 21
  9. Baines, Malek 1996, s. 16
  10. Nicholson 2000, s. 506
  11. Baines, Malek 1996, s. 16, 192
  12. Baines, Malek 1996, s. 193
  13. Baines, Malek 1996, s. 194-195
  14. Dumas 1973, s. 184-185
  15. Saliotti 1997, s. 108-109
  16. Dumas 1973, s. 185
  17. Katary 2011, s. 3-7
  18. Katary 2011, s. 7
  19. Katary 2011, s. 14-15
  20. Dumas 1973, s. 186-187
  21. Dumas 1973, s. 187
  22. a b Kemp 2009, s. 368
  23. Warburton 2007, s. 83

BibliografiaEdytuj

  • J. Baines, J. Malek, Egipt, Świat Książki 1996
  • F. Dumas, Od Narmera do Kleopatry, PWN Warszawa 1973
  • S. Katary, Taxation (until the End of the Third Intermediate Period). In Juan Carlos Moreno García, Willeke Wendrich (eds.), UCLA Encyclopedia of Egyptology, Los Angeles 2011
  • B.J. Kemp, Starożytny Egipt. Anatomia Cywilizacji, PIW Warszawa 2009
  • J. G. Manning, I. Morris, The Ancient Economy. Evidence and Models, Stanford University Press, 2005
  • P.T. Nicholson, Ancient Egyptian Materials and Technology, Cambridge, UK: Cambridge University Press 2000
  • A. Siliotti, Egipt. Dolina Królów, Ars Polonia 1997
  • B. G. Trigger, B.J. Kemp, D. O’Connor, A.B. LLoyd, Ancient Egypt. A social History, Cambridge University Press 1983
  • D. A. Warburton, Ancient Egypt. A Monolithic State in a Polytheistic Market Economy, IBAES VII, 2007

Linki zewnętrzneEdytuj