György Lukács

węgierski filozof

György Lukács ur. jako György Bernát Löwinger (ur. 13 kwietnia 1885 w Budapeszcie, zm. 4 czerwca 1971 tamże) – węgierski filozof marksistowski i historyk literatury, estetyk, działacz węgierskiego i międzynarodowego ruchu robotniczego, członek Komunistycznej Partii Węgier.

György Lukács
Ilustracja
György Lukács, 1952
Data i miejsce urodzenia 13 kwietnia 1885
Budapeszt
Data i miejsce śmierci 4 czerwca 1971
Budapeszt
Zawód, zajęcie filozof

ŻyciorysEdytuj

Urodził się w rodzinie zamożnego żydowskiego bankiera barona Józsefa Löwingera (1855–1928) i Adeli Wertheimer (1860–1917) jako jeden z trójki rodzeństwa[1]. Po ukończeniu sławnego Fasori Gimnázium, studiował na uniwersytetach w Budapeszcie, Berlinie i Heidelbergu. W tym czasie znajdował się pod wpływem Georga Simmla (1858-1918) oraz Maxa Webera (1864-1920). W 1906 uzyskał doktorat z ekonomii i nauk politycznych na uniwersytecie w Kolozsvár za dysertację napisaną pod kierunkiem pierwszego z nich. W 1909 uzyskał tytuł doktora filozofii na Uniwersytecie w Budapeszcie. Na Lukácsa w pewnym stopniu oddziaływała także filozofia syndykalizmu Georges’a Sorela (1847-1922), zwłaszcza przez twórczość Ervina Szabó (1877-1918), najwybitniejszego przedstawiciela syndykalizmu na Węgrzech. W 1911 ogłosił dwie rozprawy o literaturze: Dusza i formy (wyd. 1911) i Teoria powieści (wyd. 1916, wyd. polskie 1968).

W 1915 roku został powołany do wojska, gdzie spędził zaledwie rok[2]. Po opuszczeniu armii pracował nad książką "Filozofia Sztuki" (niem. Philosophie der Kunst), którą w 1918 na Uniwersytecie w Heidelbergu przedstawił jako rozprawę habilitacyjną[2].

W 1918 wstąpił do Komunistycznej Partii Węgier[3]. W okresie Węgierskiej Republiki Rad (21 marca – 1 sierpnia 1919 r.) pełnił funkcję zastępcy komisarza ludowego ds. nauki, następnie komisarza politycznego V Czerwonej Dywizji[3]. Uczestniczył w walkach na froncie rumuńskim i organizował Robotniczy Uniwersytet im. Karola Marksa[3].

Po upadku Republiki wyemigrował do Wiednia[4]. Tam został aresztowany i wydany w ręce władz węgierskich[4]. Po kampanii publicznej na rzecz jego uwolnienia, w której wzięli udział m.in. Thomas Mann, został zwolniony z więzienia i przebywał w Wiedniu do 1929 roku[5]. W Wiedniu działał w KPW[4]. Publikował w wiedeńskim piśmie „Kommunist” artykuły o nastawieniu ultraradykalnym[potrzebny przypis]. Rozprawy napisane w latach 1919–1922: Czym jest marksizm ortodoksyjny?, Marksistka Róża Luksemburg, Świadomość klasowa, Urzeczowienie i świadomość proletariatu, Zmiana funkcji materializmu historycznego, Legalność i nielegalność, Krytyczne uwagi o „Krytyce rewolucji rosyjskiej” Róży Luksemburg, Metodyczne uwagi w kwestii organizacji złożyły się na wybitną, ale i kontrowersyjną, książkę Lukácsa Historia i świadomość klasowa (Geschichte und Klassenbewusstsein, 1922; wyd. polskie 1988).

W Historii i świadomości klasowej Lukács poddał krytyce tendencje do utożsamiania filozofii marksistowskiej z materializmem ekonomicznym i przyrodniczym, zdecydowanie odrzucił kontemplatywizm i mechanicyzm w filozofii, podkreślał wartość i znaczenie humanizmu, ideę osobowości czynnej, aktywnej; interesujące są jego analizy fetyszyzmu towarowego, reifikacji i dialektyki. Zarazem jednak Lukács przeciwstawiał twórczość Karola Marksa twórczości Fryderyka Engelsa, którego poglądy oceniał krytycznie: odrzucał znaczenie materializmu filozoficznego w marksizmie, negował dialektykę przyrody i teorię odbicia, silnie akcentował znaczenie dialektyki heglowskiej.

Książka Lukácsa wywołała ożywioną dyskusję, w środowisku większości marksistów osądzona została krytycznie. W latach późniejszych, pod wpływem dominującej stalinowskiej wykładni marksizmu, Lukács wielokrotnie odcinał się od poglądów w niej przedstawionych, określając je jako produkt niedojrzałości młodzieńczej, etap w swoim rozwoju od Hegla do Marksa i marksizmu.

Nowy okres w twórczości Lukácsa rozpoczął się w ZSRR, dokąd wyemigrował w 1933[6], po dojściu Hitlera do władzy. W wystąpieniu na sesji naukowej poświęconej pracy W. I. Lenina Materializm a empiriokrytycyzm poddał krytyce swoje dotychczasowe stanowisko polityczne i filozoficzne, także pracę Geschichte und Klassenbewusstsein. W latach 1933–1945 pracował w Instytucie Filozofii Akademii Nauk ZSRR; z tego okresu pochodzą jego rozprawy z teorii literatury poświęcone poglądom estetycznym Marksa i Engelsa, problemom realizmu, powieści historycznej, twórczości Goethego, niemieckiej literatury. Szczególne znaczenie ma jego praca doktorska poświęcona filozofii heglowskiej, obroniona w 1936, wydana w 1948 pt. Der Junge Hegel und die Problemen der kapitalistischen Gesellschaft (wyd. polskie: Młody Hegel. O powiązaniach dialektyki z ekonomią, 1980). Praca ta pod wieloma względami miała charakter pionierski w studiach nad twórczością G. W. F. Hegla; obalając poglądy o rzekomo teologicznym charakterze wczesnej twórczości Hegla, Lukács dowodził jej republikańskiego i realistycznego charakteru; przeprowadził interesującą analizę kategorii „alienacja” u Hegla.

W 1944 powrócił na Węgry. Objął katedrę estetyki i filozofii kultury na uniwersytecie w Budapeszcie[7], a w 1950 został członkiem Węgierskiej Akademii Nauk. Kontynuował krytykę irracjonalizmu w filozofii (zapoczątkowaną w pracy o młodym Heglu) i burżuazyjnej kulturze, w którym dostrzegał ideowe przygotowanie faszyzmu (praca Die Zerstoerung der Vernunft, 1954).

22 listopada 1950 w Warszawie na II Kongresie Obrońców Pokoju został wybrany w skład Światowej Rady Pokoju[8].

W 1956, po XX Zjeździe KPZR, wystąpił z ostrą krytyką kultu jednostki, zdecydowanie piętnował jego następstwa. W czasie powstania węgierskiego jesienią 1956 pełnił funkcję ministra oświaty w rządzie Imre Nagya[9]. Po upadku rządu Nagy'ego został internowany w Rumunii[9]. Po reorganizacji Węgierskiej Partii Pracy w Węgierską Socjalistyczną Partię Robotniczą nie znalazł się w szeregach partii.

W latach 60. wydał pierwszą część fundamentalnego, trzyczęściowego dzieła Die Eigenart des Aesthetischen (1963), w którym przedstawił podstawy marksistowskiej estetyki(ang.), problemy zastosowania teorii odbicia do dziedziny sztuki, stosunku estetyki do rzeczywistości, przechodzenia od odbicia potocznego do estetycznego.

Jednocześnie śledził uważnie zmiany zachodzące na Węgrzech i w międzynarodowym ruchu robotniczym. W 1966 w wywiadzie dla „L’Unity”, dał wyraz swemu pozytywnemu stosunkowi do reformy gospodarczej w kraju i rozwijającej się demokracji socjalistycznej po wydarzeniach w 1956; wkrótce został także członkiem WSPR.

Ostatnie dzieło, o ontologii bytu społecznego, Lukács pozostawił jedynie w zarysie (wyd. polskie: Wprowadzenie do ontologii bytu społecznego, 3 tomy, 1982-1985). Podejmuje ono materialistyczną interpretację celowej i aktywnej działalności podmiotu ludzkiego za pomocą pojęcia pracy, podstawowej formy działalności ludzkiej.

Twórczość Lukácsa, złożona i miejscami kontrowersyjna, stanowi wkład w rozwój myśli marksistowskiej oraz do ogólnoświatowej myśli filozoficznej.

Życie prywatneEdytuj

Jako poddany Monarchii Austro-Węgierskiej formalnie nosił, odziedziczony po ojcu tytuł barona, jego pełne nazwisko brzmiało: baron Georg Bernhard Lukács von Szegedin (po węgiersku szegedi Lukács György Bernát)[10].

W 1914 poślubił rosyjską działaczkę polityczną, Jelenę Grabenko. W 1919 w Wiedniu poślubił swoją drugą żonę, Gertrud Bortstieber[1].

Lukács był w dużym stopniu pierwowzorem postaci Naphty w powieści Thomasa Manna Czarodziejska góra[11].

Prace w języku polskimEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Georg [György Lukács] (ang.). Stanford Encyclopedia of Philosophy. [dostęp 2020-08-02].
  2. a b Jasiński 1985 ↓, s. 10.
  3. a b c Jasiński 1985 ↓, s. 11.
  4. a b c Jasiński 1985 ↓, s. 12.
  5. Jasiński 1985 ↓, s. 13.
  6. Jasiński 1985 ↓, s. 14.
  7. Jasiński 1985 ↓, s. 15.
  8. Trybuna Robotnicza z 1950, nr 324 str. 3 [dostęp z dnia: 2016-08-03]
  9. a b Jasiński 1985 ↓, s. 16.
  10. Konstantin Akinsha: Lunching under the Goya. Jewish Collectors in Budapest at the Beginning of the Twentieth Century (ang.). Quest. Issues in Contemporary Jewish History, 2011-10. [dostęp 2020-08-02].
  11. Małgorzata Łukasiewicz: [https://www.dwutygodnik.com/artykul/1583-alfabet-czarodziejskiej-gory-p-jak-pojedynek.html ALFABET CZARODZIEJSKIEJ GÓRY: P jak pojedynek] (pol.). Dwutygodnik.com. [dostęp 2020-08-02].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj