Hans Beham

niemiecki ludwisarz

Hans Beham (Behem, Behaim[a]; ur. ok. 1480 w Norymberdze, zm. 1533 w Krakowie) – niemiecki ludwisarz w służbie króla Zygmunta Starego.

Hans Beham
Data i miejsce urodzenia ok. 1480
Norymberga
Data i miejsce śmierci przed 21 maja 1533
Kraków
Zawód, zajęcie ludwisarz
Rodzice Hans Behem Starszy
Małżeństwo Elżbieta Rossner

Czynny w Norymberdze od około 1498 roku, zajmował się głównie odlewaniem dział, rzadziej pracował nad dzwonami. Prawdopodobnie od 1518 roku w Krakowie, dwa lata później wykonał dzwon Zygmunt. Od 1522 roku aż do śmierci serwitor, zwierzchnik królewskich puszkarzy oraz arsenału, starszy nad armatą.

ŻyciorysEdytuj

PochodzenieEdytuj

Był młodszym synem Hansa Behema (Behaima) Starszego (zm. 1498), kowala[1] czy też kotlarza[2]. W wieku około osiemnastu lat przejął po nim warsztat. Zapewne początkowo zajmował się fachem ojca, by później poświęcić się ludwisarstwu i puszkarstwu[b][3].

Działalność w NiemczechEdytuj

Norymberga była wówczas wiodącym ośrodkiem tych rzemiosł, przyciągającym zamówienia z całej Europy. Behem zajmował się głównie odlewaniem dział i kul armatnich. Już w latach 1501–1502 sprzedawał lufy armatnie do Bambergu, zaś w 1506 roku nawiązał kontakty handlowe z księciem Fryderykiem saskim. Między rokiem 1506 a 1507 pracował w Torgau, o czym świadczą rozliczenia z bankierem Hansem Leinbachem. Następnie w 1508 roku wykonał kilka dział dla hrabiego von Mansfelda. Sporadycznie zajmował się odlewaniem dzwonów. Jeden, stosunkowo duży, odlał wspólnie ze swym bratankiem, Sebaldem Behaimem Starszym, dla fary w Bayreuth. Między rokiem 1514 a 1515 prowadził negocjacje dotyczące kolejnych dział dla Bambergu, w ciągu następnych dwóch lat figurował w bamberskich księgach miejskich[3].

Działalność w PolsceEdytuj

Sygnatura Behama
 
Niemiecka sygnatura na płaszczu dzwonu Zygmunt
 
Łacińska sygnatura na płaszczu dzwonu Zygmunt

W 1517 roku dostarczył do Krakowa 35 bombard o łącznej masie 290 cetnarów. Od tego czasu pojawiał się w księgach miejskich stolicy Królestwa Polskiego (notowany jako Hannes Behem boxe magister lub Meister Hans Buchsergisser). Prawdopodobnie przeniósł się do tego miasta w następnym roku[c][4]. Jednym z jego pierwszych zleceń było zapewne wykonanie dzwonu dla kościoła św. Małgorzaty w Raciborowicach, znajdującego się pod patronatem kapituły katedralnej. Ten niesygnowany obiekt, zachowany do dziś, uznaje się za jego dzieło na podstawie cech stylistycznych (motywów ornamentacyjnych, przerywników między wyrazami i antykwowej majuskuły napisu)[5].

Być może za sprawą protekcji Jana Bonera lub polecenia kapituły Beham zwrócił na siebie uwagę dworu królewskiego. Mogło o tym zadecydować również zainteresowanie króla norymberskim rzemiosłem artystycznym[6]. W 1520 roku pełnił funkcję starszego nad armatą w trakcie wojny polsko-krzyżackiej[7]. W tym samym roku zlecono mu odlanie dzwonu Zygmunt dla katedry krakowskiej, ufundowanego przez monarchę. Behem zakończył pracę nad nim w drugiej połowie tego roku i zapewne obserwował całość prac nad jego zawieszeniem między 9 a 13 lipca 1521 roku[8]. Ludwisarz umieścił swoją sygnaturę na dzwonie w dwóch miejscach. Po jednej stronie płaszcza, pod plakietą ze św. Zygmuntem, znalazł się napis antykwą w języku niemieckim – „HANS BEHAM VON NVRMBERG” – przedzielony jego gmerkiem, wyobrażającym trójlistną koniczynę. Z kolei pod plakietą ze św. Stanisławem umieszczono napis łaciński, tym samym krojem pisma i również przedzielony gmerkiem – „IOANNES BOHEMVS DE NVREMBERGENSIS”[9].

Świetne wykonanie tego zlecenia umocniło pozycję Behama, który 12 marca 1522 roku został przyjęty na służbę królewską. Ciesząc się statusem serwitora, był przełożonym królewskich ludwisarzy i zwierzchnikiem arsenału[d]. Po pięciu latach, 27 listopada 1527 roku, Seweryn Boner, działając w imieniu monarchy, odnowił z nim kontrakt na następne dziesięć lat. Beham w myśl umowy otrzymywał rocznie 200 florenów żołdu i był zwolniony z miejskich podatków. Cieszył się szczególnym uznaniem monarchy, na polecenie którego ludwisarzowi zbudowano osobne mieszkanie na Wawelu. W kontrakcie Beham wyraził życzenie pozostania do końca życia w Krakowie, co jednak było uzależnione od woli władcy. Para królewska, Zygmunt Stary i Bona, odwiedziła go 18 grudnia 1524 roku w ludwisarni krakowskiej, gdzie powstał również dzwon, by przyjrzeć się odlewanym tam działom[e]. Był to moment wzmożonego zainteresowania dworu kwestią dozbrojenia wojsk, po najazdach turecko-tatarskich na Podole w lecie tego roku[10].

Beham do śmierci pozostał w służbie królewskiej. Zmarł najprawdopodobniej w 1533 roku, bowiem w księgach miejskich pod datą 21 maja tego roku, jego żona, Elżbieta z domu Rossner, została wpisana jako wdowa, potwierdzająca objęcie spadku[11].

 
Jan Matejko, Zawieszenie dzwonu Zygmunta (1874)

Obraz MatejkiEdytuj

Jan Matejko umieścił postać Behama na swoim obrazie Zawieszenie dzwonu Zygmunta. Przedstawił go w prawej części płótna, odzianego w skórzany fartuch, gdzie dominuje pośród grupy rzemieślników podnoszących dzwon. Zdaniem Mieczysława Porębskiego postacie ludwisarza i króla są głównymi bohaterami tego obrazu[12].

Zobacz teżEdytuj

Niespokrewnieni z Hansem Behamem:

UwagiEdytuj

  1. Różnorodnie zapisywane nazwisko było często spotykane. W XV i XVI wieku, w krajach niemieckich, Szwajcarii, Czechach, na Śląsku i Węgrzech, nosiło je wielu rzemieślników, zajmujących się kowalstwem, ludwisarstwem, rytownictwem pieczęci, mincerstwem, grawerstwem, złotnictwem czy malarstwem. Oprócz nich notuje się również kamieniarza i budowniczego, drukarza, jak i odlewnika czcionek drukarskich. Pierwotnie było to przypuszczalnie przezwisko określające czeskie pochodzenie danej osoby lub jej przodka, Rokosz 2006 ↓, s. 217-218.
  2. Starszy brat Hansa, Lorenz Behaim Starszy (zm. przed 19 IV 1494), według Rokosz 2006 ↓, s. 218 zajmował się kowalstwem. Jednak Hampe 1909a ↓, s. 200 i Ritter 1994a ↓, s. 295 podają, iż był kotlarzem i odlewnikiem puszkarskim. Jego pierwszy syn Lorenz Młodszy, czynny od lat 70. i 80. XV wieku również odlewał broń palną, natomiast drugi syn, Sebald Behaim Starszy (1468–1534), jak i wnuk, Sebald Behaim Młodszy (1505–1538), trudnili się ludwisarstwem, Hampe 1909b ↓, s. 200; Ritter 1994b ↓, s. 295; Rokosz 2006 ↓, s. 218-219.
  3. Natomiast Estreicher 1935 ↓, s. 399, wspominając o ludwisarzu na marginesie biogramu innej osoby, podaje, iż ten miał swoją pracownię przy ulicy Sławkowskiej między 1515 a 1524 rokiem.
  4. W źródłach funkcja określana zwrotami tormentorius regius, tormentorum regiorum prefectus, magister expedictionis et omnium pixdariorum supremus magister, Górski 1902 ↓, s. 45 (tu autor użył wobec Behema miana cejgwart); Rokosz 2006 ↓, s. 220. Wspominając wykonanie dzwonu Zygmunt Pociecha 1949 ↓, s. 113 pisze o nim jako „przełożonym nad królewską artylerią”. Natomiast Plewczyński 1992 ↓, s. 60 podaje, że starszym nad armatą był między 1520 a 1524 rokiem.
  5. Data tego zdarzenia znana jest dzięki notatce nadwornego lekarza Mikołaja Sokolnickiego na marginesie jednej ze jego efemeryd astronomicznych, Rokosz 2006 ↓, s. 221.

PrzypisyEdytuj

  1. Rokosz 2006 ↓, s. 218.
  2. Schmidt 1994 ↓, s. 294.
  3. a b Schmidt 1994 ↓, s. 294; Rokosz 2006 ↓, s. 218.
  4. Lepszy 1909 ↓, s. 202; Schmidt 1994 ↓, s. 294; Rokosz 2006 ↓, s. 219.
  5. Lepszy 1909 ↓; Schmidt 1994 ↓, s. 294; Rokosz 2006 ↓, s. 219-220, 229-230.
  6. Rokosz 2006 ↓, s. 220.
  7. Plewczyński 1992 ↓, s. 59.
  8. Rokosz 2006 ↓, s. 220, 239, 242-243.
  9. Rokosz 2006 ↓, s. 224-225.
  10. Lepszy 1909 ↓; Schmidt 1994 ↓, s. 294; Pociecha 1949 ↓, s. 119; Rokosz 2006 ↓, s. 220-221.
  11. Lepszy 1909 ↓; Rokosz 2006 ↓, s. 218. Natomiast Schmidt 1994 ↓, s. 294 jako datę jego zgonu podaje rok 1532.
  12. Rokosz 2006 ↓, s. 337-338.

BibliografiaEdytuj

  • Karol Estreicher: Behem Baltazar. W: Polski Słownik Biograficzny. T. 1: Abakanowicz Abdank Bruno – Beynart Wojciech. Kraków: Polska Akademja Umiejętności, 1935, s. 398-399.
  • Konstanty Górski: Historya artyleryi polskiej. Warszawa: skład gł. w Księgarni E. Wende i S-ka, 1902.
  • Thomas Hampe: Beheim, Lorenz, d. Ä. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antkie bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 3: Bassano – Bichhan. Leipzig: 1909, s. 200.
  • Thomas Hampe: Beheim, Lorenz, d. J. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antkie bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 3: Bassano – Bichhan. Leipzig: 1909, s. 200.
  • Leonard Lepszy: Behem (Beham) Hans. W: Allgemeines Lexikon der Bildenden Künstler von der Antkie bis zur Gegenwart. red. Ulrich Thieme, Felix Becker. T. 3: Bassano – Bichhan. Leipzig: 1909, s. 202.
  • Marek Plewczyński. Naczelne dowództwo armii koronnej w latach 1501–1572. „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”. t. XXXIV, s. 35–67, 1992. 
  • Władysław Pociecha: Królowa Bona (1494 – 1557). Czasy i ludzie Odrodzenia. T. 2. Poznań: Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, 1949.
  • Catrin Ritter: Beheim, Lörentz, d. A.. W: Allgemeine Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker. T. 8: Bayonne – Beneck. München – Leipzing: K.G. Saur, 1994, s. 295. ISBN 3-598-22748-5. (niem.)
  • Catrin Ritter: Beheim, Lörentz, d. J.. W: Allgemeine Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker. T. 8: Bayonne – Beneck. München – Leipzing: K.G. Saur, 1994, s. 295. ISBN 3-598-22748-5. (niem.)
  • Mieczysław Rokosz: Dzwony i wieże Wawelu. Kraków: Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego „Societas Vistulana”, 2006. ISBN 83-88385-73-9.
  • Dieter Schmidt: Beheim, Hans. W: Allgemeine Künstler-Lexikon. Die Bildenden Künstler aller Zeiten und Völker. T. 8: Bayonne – Beneck. München – Leipzing: K.G. Saur, 1994, s. 294. ISBN 3-598-22748-5. (niem.)