Otwórz menu główne

Oknówka wschodnia

gatunek ptaka

Oknówka wschodnia[4], oknówka azjatycka[5] (Delichon dasypus) – migrujący gatunek ptaka z rodziny jaskółkowatych (Hirundinidae), o niebieskoczarnym grzbiecie, białej nasadzie ogona i jasnoszarym brzuchu. Trzy podgatunki występują w Himalajach i wschodniej i środkowej Azji, zimę spędzają w niższych partiach gór lub w południowo-wschodniej Azji. Ptak liczny, na północy występujący aż po Syberię, niezagrożony wyginięciem.

Oknówka wschodnia
Delichon dasypus[1]
(Bonaparte, 1850)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina jaskółkowate
Podrodzina jaskółki
Rodzaj Delichon
Gatunek oknówka wschodnia
Synonimy
  • Chelidon dasypus Bonaparte, 1850[2]
Podgatunki
  • D. d. cashmeriense (Gould, 1858)
  • D. d. nigrimentale (Hartert, 1910)
  • D. d. dasypus (Bonaparte, 1850)
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     w sezonie lęgowym

     występuje przez cały rok

     zimowiska

Oknówki wschodnie wychowują się w koloniach. Ich gniazda z błota zawieszone są pod półkami skalnymi lub na ścianach budynków. Zarówno samiec, jak i samica budują gniazdo, wysiadują 3–4 białe jaja i opiekują się młodymi. Ptak żywi się niewielkimi owadami łapanymi w locie, wysoko nad ziemią. Obecne w jej diecie skoczogonki i larwy motyli sugerują, że zwierzę czasem poluje także na ziemi.

TaksonomiaEdytuj

Oknówka wschodnia została po raz pierwszy opisana w 1850 przez naturalistę i ornitologa Charles’a Bonaparte na podstawie okazu schwytanego na Borneo. Nadano jej nazwę Chelidon dasypus[6][7]. Krótko potem – w 1854 – dwaj naukowcy Frederic Moore i Thomas Horsfield przenieśli ją do nowo utworzonego rodzaju Delichon[8]. Delichon to anagram greckiego słowa χελιδών (chelīdōn), oznaczającego jaskółkę[9], a dasypus pochodzi z greckiego δασύπους "gładko-nogi". Najbliższymi krewnymi oknówki wschodniej są inne ptaki z rodzaju Delichonoknówka zwyczajna i oknówka nepalska[10]. Wyróżnia się trzy podgatunki oknówki azjatyckiej[11][12][2]:

  • D. d. cashmeriensis – podgatunek występujący w Himalajach i Azji centralnej, opisane przez angielskiego ornitologa Johna Goulda w 1858 na podstawie okazu schwytanego przez Andrew Leith Adamsa w Kaszmirze[13]
  • D. d. nigrimentalis – opisany przez niemieckiego ornitologa Ernsta Harterta w 1910 na podstawie okazu schwytanego w Fujian[14].
  • D. d. dasypus – podgatunek opisany przez Bonapartego, rozmnażający się we wschodniej Rosji i na niedaleko położonych wyspach.

OpisEdytuj

Dorosła oknówka wschodnia mierzy 12 cm. Posiada ciemnoniebieskie ubarwienie, z kontrastującą białą nasadą ogona i jasnoszarym brzuchem. Ogon jest lekko rozwidlony, brązowoczarny (podobnie jak lotki). Nogi i stopy – brązowo-różowe, otoczone białymi piórami; oczy – brązowe, dziób – czarny[11]. Występuje bardzo niewielki dymorfizm płciowy, samce mają zazwyczaj nieco bielszy brzuch niż samice, zwłaszcza tuż po pierzeniu. Młode ptaki mają mniej błyszczące pióra, ciemnobrązowy grzbiet, czasami z brązowym nalotem na nasadzie ogona[15].

W stosunku do D. d. dasypus D. d. cashmiriensis jest nieco jaskrawiej ubarwiony i mniejszy. Najmniejszym podgatunkiem jest D. d. nigrimentalis[11]. Wszystkie podgatunki mogą być odróżnione od oknówki nepalskiej po białym podbródku (oknówka nepalska ma podbródek czarny), czarnych pokrywach ogona i bardziej kwadratowym ogonie. Od jaskółki oknówki oknówkę azjatycką odróżnia słabiej rozwidlony ogon i ciemniejszy brzuch[11].

Głos oknówki wschodniej to szemrzący, metaliczny trel, świstliwy świergot lub suchy, metaliczny pisk. Odgłosy są podobne do śpiewu jaskółki oknówki, aczkolwiek bardziej zgrzytliwe[15].

Występowanie i środowiskoEdytuj

D. d. dasypus rozmnaża się w południowo-wschodniej Rosji, na Wyspach Kurylskich, w Japonii i czasami Korei. W zimie przelatuje przez wschodnie Chiny i zimuje na Półwyspie Malajskim, Borneo, Filipinach, Jawie i Sumatrze, niekiedy pozostaje w Japonii. D. d. cashmeriensis rozmnaża się w Himalajach, od Afganistanu do Sikkimu, oraz od Tybetu do zachodnich i centralnych Chin[11]. Występuje na wysokościach 1500–5000 m n.p.m., najczęściej na 2400–4000 m[15]. Ten podgatunek migruje na niewielkie odległości, głównie zlatuje w niższe partie gór, czasem migruje do północno-wschodnich Indii, a niekiedy do Mjanmy i północnej Tajlandii. Trzeci podgatunek, D. d. nigrimentalis, rozmnaża się w południowo-wschodnich Chinach i południowej Syberii. Nie wiadomo, gdzie zimuje[11], ale ptaki z Tajwanu migrują jedynie na niżej położone tereny[16]. Oknówki azjatyckie można spotkać aż po Zjednoczone Emiraty Arabskie, choć tam się nie rozmnażają[17]. Obszar występowania D. d. cashmeriensis pokrywa się z obszarem oknówki alpejskiej, ale rozmnażają się na różnych wysokościach. Możliwe, że pomiędzy tymi dwoma gatunkami dochodzi do krzyżowania[18].

Oknówka wschodnia najchętniej żyje na wzgórzach i w wąwozach na terenach górzystych, oraz na nadmorskich klifach, gdzie naturalne jaskinie i szczeliny dostarczają miejsca na gniazdo. Rozmnaża się także na dużych budynkach, takich jak kościoły, hotele, elektrownie[11]. W zimie zazwyczaj zlatuje na niżej położone tereny, chociaż w Tajlandii spotkano osobniki na wysokości 2565 m[19].

ZachowanieEdytuj

RozmnażanieEdytuj

 
Jaskółka zbierająca materiał na gniazdo

Oknówka wschodnia rozmnaża się w koloniach, na klifach. Gniazda zawiesza pod nawisami skalnymi. Często także gnieździ się na dużych budynkach, takich jak mosty czy kościoły, ale nie w tak dużej ilości jak oknówka zwyczajna. Gniazdo budowane jest z błota, trawy i piór[11]. W przeciwieństwie do pokrewnych gatunków, jaskółka azjatycka czasem nie zabudowuje do końca gniazd i nadaje im wygląd głębszej wersji gniazda dymówki. Rosyjskie badania dowiodły, że połowa gniazd w rejonie jeziora Bajkał była typu otwartego[20]. Podgatunek D. d. cashmiriensis buduje gniazda w kształcie płytkiej filiżanki[21][22].

Zazwyczaj lęg liczy 3–4 (okazjonalnie 6) białych jaj mierzących 20,2 mm × 14,1 mm i ważących 2,1 g[23]. Czas wysiadywania i karmienia młodych jest nieznany; prawdopodobnie jest zbliżony do czasu jaskółki oknówki (wysiadywanie 14–16 dni, karmienie 22–32 dni). Budową gniazda, wysiadywaniem jaj i karmieniem młodych zajmują się oboje rodzice[11].

PożywienieEdytuj

Oknówka wschodnia żywi się insektami chwytanymi w locie. Zjada głównie niewielkie muchy, mszyce z rodzaju Aphis i błonkoskrzydłe, takie jak latające mrówki. Jej jadłospis uwzględnia także wiele innych owadów: motyle, żuki, sieciarki. Pożywia się czasami na ziemi, dowodzi tego obecność w ich diecie skoczogonków i larw motyli[11].

Drapieżniki i pasożytyEdytuj

Ptaki te często są nosicielami pasożytów – zarówno zewnętrznych (pchły, wszy), jak i wewnętrznych (pasożytów krwi). Oknówka wschodnia jest głównym nosicielem jednego z gatunków pcheł – Ceratophyllus hirundinis[24], a ostatnio odkryto u jej przedstawicieli oznaki ptasiej odmiany malarii[25]. Słabo poznano główne drapieżniki polujące na te ptaki. Prawdopodobnie są to gatunki podobne do tych atakujących oknówki, zwłaszcza szybko latające sokoły (np. sokół rdzawobrzuchy) chwytające swoje ofiary w locie[26].

OchronaEdytuj

Oknówka wschodnia jest rozpowszechniona na dużym terenie, a liczba osobników wydaje się stabilna, choć jest nieznana. Skutkiem tego została zakwalifikowana przez IUCN jako gatunek najmniejszej troski[27]. Osobniki gatunku są spotykane powszechnie i mogą występować nawet w południowej Syberii[11].

PrzypisyEdytuj

  1. Delichon dasypus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Asian House Martin (Delichon dasypus) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2012-09-05].
  3. BirdLife International 2012, Delichon dasypus [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2016 [online], wersja 2015-4 [dostęp 2016-02-29] (ang.).
  4. P. Mielczarek, M. Kuziemko: Podrodzina: Hirundininae Rafinesque, 1815 - jaskółki (wersja: 2019-04-24). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2019-11-25].
  5. P. Mielczarek, W. Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki Ornitologiczne”. Tom 40. Zeszyt specjalny, 1999. ISSN 0550-0842. 
  6. Charles Lucien Bonaparte: Conspectus generum avium. Lugduni Batavorum (Leyden): E.J. Brill, 1850, s. 343.
  7. Nomenklatura Bonapartego nie jest pewna, mógł mieć na myśli Hirundo dasypus. Zobacz Edward C. Dickinson, Loskot, V.M.; Morioka H.; Somadikarta, S.; van den Elzen, R. Systematic notes on Asian birds. 50. Types of the Aegithalidae, Remizidae and Paridae. „Zoologische Verhandelingen, Leiden”, s. 108, 2006. 
  8. F. Moore: A catalogue of the birds in the museum of the East-India Company, volume 1. London; Wm. H. Allen & Co, 1854, s. 384.
  9. House Martin Delichon urbicum (Linnaeus, 1758). W: Bird facts [on-line]. British Trust for Ornithology, 2008-01-24.
  10. ITIS Standard Report Page: Delichon. The Integrated Taxonomic Information System (ITIS), 2008-01-23. [dostęp 2010-02-25].
  11. a b c d e f g h i j k Angela K Turner: A handbook to the swallows and martins of the world. Christopher Helm, 1989, s. 230–232. ISBN 0-7470-3202-5.
  12. F. Gill, D. Donsker (red.): Swallows (ang.). IOC World Bird List: Version 6.1. [dostęp 2016-02-29].
  13. John Gould. „Proceedings of the Zoological Society of London.”. 369, s. 356, 1858. 
  14. Ernst Hartert: Die Vogel der palaarktischen Fauna. Systematische Ubersicht der in Europa, Nord-Asien un der Mittelmeerregion vorkommenden Vogel. 1910, s. 810.
  15. a b c Pamela C. Rasmussen: Birds of South Asia. The Ripley Guide. Volume 2. Barcelona. s. 313-314. ISBN 84-87334-67-9.
  16. Yan Yan (chiń.). National Feng Huang Ku Bird Park. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-02-23)].
  17. Thabit Zahran Al Abdessalaam: The Emirates: A Natural History. Trident Press, 2006, s. 366. ISBN 1-905486-02-2.
  18. Edward C. Dickinson. Systematic notes on Asian birds. 13. A preliminary review of the Hirundinidae. „Zoologische Verhandelingen, Leiden”. 335, s. 138, 2001. ISSN 0024-1652. 
  19. Craig Robson: A Field Guide to the Birds of Thailand. New Holland Press, 2004, s. 216. ISBN 1-84330-921-1.
  20. Yu A Durnev. Materials to the ecology of Delichon dasypus (Passeriformes, Hirundinidae) on Khamar-Daban (South Baikal Territory). „Zoolicheskii Zhurnal”. 62, s. 1541-1546, 1983. 
  21. Eugene W Oates: The fauna of British India, including Ceylon and Burma. London: Tracker, Spink and Co, 1890, s. 270.
  22. James Murray: The avifauna of British India and its dependencies: a systematic account. London: Trubner and Co, 1890, s. 169-170.
  23. Dane z Turner (1989) dla D. d. cashmiriensis, jaja innych podgatunków są nieco mniejsze.
  24. Rothschild, Miriam; Clay, Theresa: Fleas, Flukes and Cuckoos. A study of bird parasites. London: Collins, 1953, s. 92.
  25. Kyeong Soon Kim. Bloodmeal identification and detection of avian malaria parasite from mosquitoes (Diptera: Culicidae) inhabiting coastal areas of Tokyo Bay, Japan. „Journal of Medical Entomology”. 46, s. 1230-1234, 2009. DOI: 10.1603/033.046.0535. 
  26. Killian Mullarney: Collins Bird Guide. Collins, 1999, s. 242. ISBN 0-00-219728-6.
  27. Species factsheet: Delichon dasypus (ang.). BirdLife International. [dostęp 2019-11-25].