Płochacz halny (Prunella collaris) – gatunek małego, osiadłego ptaka z rodziny płochaczy (Prunellidae).

Płochacz halny
Prunella collaris[1]
(Scopoli, 1769)
Ilustracja
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Nadrząd ptaki neognatyczne
Rząd wróblowe
Podrząd śpiewające
Rodzina płochacze
Rodzaj Prunella
Gatunek płochacz halny
Synonimy
  • Sturnus collaris Scopoli, 1769[2]
Podgatunki
  • P. c. collaris (Scopoli, 1769)
  • P. c. subalpina (C. L. Brehm, 1831)
  • P. c. montana (Hablizl, 1783)
  • P. c. rufilata (Severtsov, 1879)
  • P. c. whymperi (E. C. S. Baker, 1915)
  • P. c. nipalensis (Blyth, 1843)
  • P. c. tibetana (Bianchi, 1905)
  • P. c. erythropygia (Swinhoe, 1870)
  • P. c. fennelli Deignan, 1964
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg

WystępowanieEdytuj

Zamieszkuje wysokie góry południowej i środkowej Europy, północnej Afryki i Azji aż po Japonię na wysokości ok. 2000 m n.p.m. Zasadniczo osiadły, zimą przemieszcza się jedynie w niższe partie gór i koczuje na niedalekie odległości. Preferowany biotop wyznacza jednocześnie nieciągły obszar występowania tego gatunku.

W Polsce skrajnie nieliczny ptak lęgowy (w latach 2004–2009 jego liczebność szacowano na 170–320 par[4]). Jeden z najbardziej wysokogórskich gatunków krajowej awifauny. Występuje punktowo w Sudetach i Karpatach. Najliczniejsza populacja znajduje się w Tatrzańskim Parku Narodowym[5] na wysokości od 1200 do 2250 n.p.m. – zwłaszcza w Dolinie Pięciu Stawów Polskich, ponadto w Dolinie Gąsienicowej i kotle Morskiego Oka. Mniej liczne stanowisko znajduje się na Babiej Górze, gdzie około 10 par lęgowych wyprowadza młode. Kilka do kilkunastu par gniazduje w Karkonoszach i prawdopodobnie w Bieszczadach, gdzie obserwuje się go w okresie lęgowym (brak dowodów na wyprowadzanie tam lęgów). Wyjątkowo parę razy widziano go wiosną i zimą poza miejscami lęgowymi pod Łodzią i na Kielecczyźnie[6]. Polskie płochacze są najbardziej na północ wysuniętą populacją tego gatunku w Europie.

SystematykaEdytuj

Wyróżniono dziewięć podgatunków P. collaris[2][7]:

  • P. collaris collaris – południowo-zachodnia Europa do Słowenii i Karpat oraz północno-zachodnia Afryka.
  • P. collaris subalpinaChorwacja do Bułgarii i Grecji, Kreta i południowo-zachodnia Turcja.
  • P. collaris montana – północna i wschodnia Turcja do Kaukazu i Iranu.
  • P. collaris rufilata – północny-wschodni Afganistan i północny Pakistan przez góry centralnej Azji do zachodnich Chin.
  • P. collaris whymperi – zachodnie Himalaje.
  • P. collaris nipalensis – środkowe i wschodnie Himalaje do południowo-środkowych Chin i północnej Mjanmy.
  • P. collaris tibetana – wschodni Tybet.
  • P. collaris erythropygia – wschodni Kazachstan i południowo-środkowa Syberia do północno-wschodniej Syberii, Japonia, Korea i północno-wschodnie Chiny.
  • P. collaris fennelliTajwan.

CharakterystykaEdytuj

 
Płochacze halne są ptakami osiadłymi, schodzącymi zimą w niższe partie gór

Cechy gatunkuEdytuj

Tonacja ubarwienia szara i brązowa z dużymi, trójkątnymi, brązowymi plamami na grzbiecie, które układają się w paski. Pierś i boki ciała w kolorze jaśniejszym – rdzawoczerwonym, ogon i skrzydła ciemnobrązowe, a nad okiem jaśniejsza brew. Głowa popielata, gardło białawe w czarne plamki. Na podgardlu widnieje biała plama upstrzona małymi plamkami ułożonymi w rzędy. Spód ciała z rdzawymi plamami na bokach. Na skrzydłach duże pokrywy tworzą ciemne plamy z białymi podkreśleniami. Spiczasty dziób jest żółtawy (w tym różni się od grubego i szarego dzioba wróbla). Obie płci mają identyczne ubarwienie, samiec może jedynie mieć nieznacznie intensywniejsze barwy. Młode ptaki mają szare ubarwienie, niepaskowane podgardle, a pozostałe części spodu ciała są płowożółte, z gęsto ułożonymi, brązowymi paskami.

Ptak wielkości skowronka, mniejszy od szpaka, ale większy od pokrzywnicy.

Nie jest płochliwy, więc człowiek może podejść do niego na odległość paru kroków. Częściej widywany przez turystów w pobliżu schronisk jesienią i zimą, choć nierzadko mylony z wróblem (jest od niego większy, ma bardziej skontrastowane ubarwienie). W okresie lęgowym jest trudny do obserwacji, gdyż przebywa w niedostępnych miejscach.

GłosEdytuj

Przypomina śpiew skowronka – prosta kilkusylabowa melodia z gwizdami. Gdy samiec śpiewa, siedzi zwykle na ziemi. Trele wykonuje czasem też w locie.

Wymiary średnieEdytuj

długość ciała 
ok. 17 cm[8]
rozpiętość skrzydeł 
30 cm
masa ciała 
35–40 g

BiotopEdytuj

 
Płochacze na górze Haku w Japonii

Jest to typowy ptak górski żyjący na otwartych przestrzeniach. Zasiedla wysokogórskie łąki, hale z grupami skał, usypiskami, blokami skalnymi, gołoborzami i piargami ponad granicą lasu – w piętrze hal i kosodrzewiny. Po obfitych opadach śniegu płochacze zlatują do niżej położonych terenów i tam, w niższych partiach gór, gdzie jest cieplej i więcej pokarmu, zimują. Miejsca te nie znajdują się jednak zbyt daleko od gniazdowisk.

Okres lęgowyEdytuj

Na lęgowiska wraca w kwietniu. Okres lęgowy rozciąga się w czasie od maja do lipca.

TokiEdytuj

Na obszarach o małym zagęszczeniu osobniczym tworzy pary monogamiczne, ale gdy płochaczy na danym terenie jest więcej, dobieranie w pary ma bardziej złożony przebieg. Również system rodzicielstwa jest osobliwy dla ptaków. Gdy istnieje ku temu sposobność, wyprowadza potomstwo nie dwoje partnerów, ale grupy płochaczy złożone z 3–4 samców i 3–4 samic. Zwykle wśród samców dominuje najstarszy osobnik i to on ma pierwszeństwo w kopulowaniu ze wszystkimi samicami. Pozostałe samce też mają jednak czasem szansę na ojcostwo, przynajmniej części piskląt. Poza tym to samice starają się o względy dominującego partnera. Taki układ skutkuje tym, że każda samica ma wprawdzie tylko swoje jaja w gnieździe, ale wśród nich wyklują się młode mające różnych ojców. W trakcie wychowywania młodych samce pomagają wszystkim samicom z grupy, ale najczęściej tej, z którą spółkowali przed złożeniem jaj.

 
Polska populacja płochaczy jest najbardziej wysuniętą na północ w Europie

W okresie lęgowym jądra samców stanowią 8% masy ciała i mają średnicę kilkunastu milimetrów. Obliczono także, że w trakcie lęgów samce kopulują około 1000 razy.

GniazdoEdytuj

W wysoko położonej szczelinie skały, pod kamieniami rozrzuconymi na zboczach lub krzewem na ziemi, rzadziej pod głazami na wysoko położonych łąkach, z góry zawsze dobrze osłonięte. Konstrukcja jest bardzo słabo spleciona tak, że często rozpada się po wyjęciu ze szczeliny. Zewnętrzną część budują suche źdźbła traw, korzonki i środkowa warstwa z mchu. Wyścielenie złożone jest z suchej trawy, korzonków, piór i włosia. Jest trudne do znalezienia w terenie. Często spotykano je w wysokich fundamentach górskich domów wypoczynkowych.

JajaEdytuj

Lęgi rozłożone od połowy maja do połowy lipca. Niektóre pary wyprowadzają dwa lęgi w roku. Samica zachęca samca do kopulacji, odsłaniając krwistoczerwoną kloakę. W zniesieniu 4–5 niebieskawozielonych jaj[8], bez plamek, o średnich wymiarach 23×16 mm.

WysiadywanieEdytuj

Od złożenia ostatniego jaja trwa ok. 15 dni[8]. Robią to oboje rodzice. Po wykluciu potomstwa początkowo karmią je pokarmem przetrawionym w wolu, potem przynoszą mu owady oraz inne małe bezkręgowce. Płochacze halne wydają na świat i wychowują młode w grupach. Pokarm przynosi samica, jeden lub więcej samców. Pisklęta przebywają w gnieździe przez okres 14–16 dni. Po opuszczeniu lęgowiska rodzice nadal przynoszą młodym jedzenie, wtedy są to już nasiona traw i innych roślin. Gdy mija okres lęgowy, płochacze tworzą małe grupki złożone z kilkunastu osobników.

PożywienieEdytuj

 
Płochacze żerują zwykle na ziemi

Drobne owady (często mrówki), pająki, ślimaki, dżdżownice oraz dużo rzadziej nasiona krzewów i chwastów oraz jagody. Zimą w diecie częściej pojawiają się nasiona drzew iglastych. Gdy brakuje pokarmu naturalnego, wtedy szuka ludzkich odpadków, jak i korzysta z dokarmiania.

Żeruje przeważnie na ziemi i stromych skałach, gdzie skacze lub podbiega za pokarmem. Czasem żywi się na dachach budynków i płatach śniegu. Potrafi owady chwytać w locie, w trakcie podlatywania z ziemi. Po nadejściu zimy płochacze gromadzą się blisko górskich schronisk, gdzie wyszukują pożywienia na wysypiskach odpadów.

OchronaEdytuj

Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[9]. W Polskiej Czerwonej Księdze uznawany jest za gatunek bliski zagrożenia. Niezbędna ochrona terenów gniazdowych.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Prunella collaris, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b Alpine Accentor (Prunella collaris) (ang.). IBC: The Internet Bird Collection. [dostęp 2013-01-23].
  3. Prunella collaris. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. T. Chodkiewicz i inni. Ocena liczebności populacji ptaków lęgowych w Polsce w latach 2008–2012. „Ornis Polonica”. 56, s. 149–189, 2015. 
  5. Ludwik Tomiałojć, Tadeusz Stawarczyk: Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebność i zmiany. Wrocław: PTPP "pro Natura", 2003, s. 577. ISBN 83-919626-1-X.
  6. Marcin Karetta: Atlas ptaków. Pascal, 2010. ISBN 978-83-7513-655-5.
  7. Frank Gill, David Donsker (red.): Waxbills, parrotfinches, munias, whydahs, Olive Warbler, accentors, pipits (ang.). IOC World Bird List: Version 9.2. [dostęp 2019-11-25].
  8. a b c Frieder Sauer: Ptaki lądowe. Świat Książki, seria: Leksykon przyrodniczy. ISBN 83-7129-193-0.
  9. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183)

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj