Otwórz menu główne

Rosyjski Kościół Prawosławny

związek wyznaniowy
(Przekierowano z Patriarchat Moskiewski)

Rosyjski Kościół Prawosławnyautokefaliczny Kościół prawosławny działający na terytorium Rosji i większości państw byłego ZSRR (poza Gruzją), największa pod względem liczby wiernych lokalna Cerkiew prawosławna. Jej zwierzchnik nosi tytuł patriarchy moskiewskiego i całej Rusi; od 2009 r. urząd ten sprawuje Cyryl.

Rosyjski Kościół Prawosławny
Patriarchat Moskwy i Całej Rosji
Русская Православная Церковь
Ilustracja
Sobór Chrystusa Zbawiciela w Moskwie, wysadzony w powietrze przez władze sowieckie w 1931, odtworzony i rekonsekrowany w 2000
Państwo  Rosja
Siedziba Moskwa
Data powołania 1589
Wyznanie prawosławne
Kościół Cerkiew prawosławna
Sobór Chrystusa Zbawiciela w Moskwie
Patriarcha patriarcha Moskwy i całej Rusi Cyryl I
Dane statystyczne
Liczba kapłanów 28 434[1]
Liczba diecezji 305[2]
Liczba parafii 30 142[1]
Liczba klasztorów 788
brak współrzędnych
Strona internetowa
Monogram Patriarchy Moskiewskiego i całej Rusi, Cyryla

Pierwsza chrześcijańska metropolia obrządku wschodniego na ziemiach wschodniosłowiańskich powstała wraz z chrztem Rusi Kijowskiej. Wskutek najazdu mongolskiego na Ruś Kijowską i zniszczeniem samego Kijowa w 1299 metropolita Maksym przeniósł swoją siedzibę do Włodzimierza nad Klaźmą, następnie została ona przeniesiona do Moskwy. W 1448 metropolia moskiewska jednostronnie ogłosiła niezależność od Patriarchatu Konstantynopolitańskiego. Jej autokefalia została przez Konstantynopol potwierdzona w 1589 r. wraz z nadaniem rangi patriarchatu. W połowie XVII w. w Rosyjskim Kościele Prawosławnym doszło do rozłamu wskutek odrzucenia przez część duchowieństwa i wiernych reformy liturgicznej patriarchy Nikona (jej przeciwnicy nazywani są staroobrzędowcami). W 1721 r. Piotr I zniósł patriarchat moskiewski, powołując do życia Świątobliwy Synod Rządzący kierowany przez świeckiego oberprokuratora, co oznaczało całkowite podporządkowanie Kościoła państwu. Niezależność (i odtworzenia patriarchatu) Cerkiew odzyskała po rewolucji lutowej i obaleniu caratu w marcu 1917 r., lecz natychmiast po przewrocie bolszewickim (rewolucji październikowej) została poddana zmasowanym prześladowaniom przez władze radzieckie, które poprzez masowe aresztowania duchownych, konfiskatę majątków cerkiewnych (w tym instrumentów liturgicznych i ikon), zamykanie i burzenie cerkwi i represje wobec wiernych doprowadziły na przełomie lat 20/30 XX wieku do faktycznego sparaliżowania działalności Cerkwi. Rosyjski Kościół Prawosławny odbudował swoje struktury za zgodą władzy sowieckiej po 1943 r., a w pełni po rozpadzie ZSRR w 1991 r., jednak faktyczne uczestnictwo osób deklarujących przynależność do niego w obrzędach cerkiewnych nadal jest niewielkie.

Spis treści

HistoriaEdytuj

Podział prawosławia Rusi Kijowskiej i pierwszy Patriarchat MoskiewskiEdytuj

Wskutek najazdu mongolskiego na Ruś Kijowską i zniszczeniem samego Kijowa prawosławie Rusi Kijowskiej rozdzieliło się na trzy ośrodki: halicki, litewski i we Włodzimierzu nad Klaźmą, przy czym wszystkie te ośrodki uważały się za kontynuatora metropolii kijowskiej. W 1299 metropolita Maksym przeniósł swoją siedzibę do Włodzimierza nad Klaźmą. W I połowie XIV w. Moskwa stała się siedzibą metropolii. W 1448 Kościół ten jednostronnie ogłosił swoją niezależność od Patriarchatu Konstantynopolitańskiego, zaczął samodzielnie dokonywać wyboru i intronizacji metropolitów moskiewskich, zaś metropolita Jonasz przybrał tytuł metropolity moskiewskiego i całej Rusi. Działo się to zaledwie na 5 lat przed upadkiem Konstantynopola, toteż Moskwa po jego upadku zaczęła uzurpować sobie prawo bycia sukcesorką jego tradycji, określając się jako Trzeci Rzym.

W 1589 metropolita Hiob ogłosił się patriarchą Moskwy i całej Rusi, co zostało potwierdzone przez patriarchę konstantynopolitańskiego. W Rosyjskim Kościele Prawosławnym, zajmuje on piąte miejsce w dyptychu Kościołów prawosławnych, tuż po czterech patriarchatach starożytnych. W ciągu następnych lat wraz z osłabianiem się potęgi domu carskiego patriarchowie (zwłaszcza Hermogen i Filaret) stali się wpływowymi figurami w państwie. Sobór moskiewski w 1620 uznał oficjalnie katolików za niechrześcijan i orzekł, że należy ich chrzcić na nowo[3].

W 1652 patriarcha Nikon wprowadził reformy liturgiczne mające upodobnić cerkiewne obrzędy do tych używanych w prawosławiu greckim. Sprzeciw wobec tych reform leży u podstaw powstania Cerkwi staroobrzędowej.

Na mocy umowy z Konstantynopolem z 1686 r. Kościół prawosławny na terenach dzisiejszej Ukrainy i Białorusi podporządkowany został patriarchatowi w Moskwie. Terytorium metropolii kijowskiej zostało oddane przez Patriarchat Konstantynopolitański pod jurysdykcję kanoniczną patriarchatu moskiewskiego listem synodalnym patriarchatu konstantynopolitańskiego w 1686, wydanym po traktacie Grzymułtowskiego, który to list patriarcha Konstantynopola Bartłomiej anulował 11 października 2018 r.[4]

Traktat Grzymułtowskiego i poddanie metropolii kijowskiej jurysdykcji kanonicznej patriarchatu moskiewskiego pozwalały Rosji na instrumentalne interwencje Katarzyny II w kwestie wyznaniowe w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej.

Prawosławie w imperium rosyjskimEdytuj

W 1721 funkcja patriarchy została zawieszona, a najwyższą władzą Kościoła stał się Świątobliwy Synod Rządzący, co całkowicie uzależniało cerkiew od władzy carskiej.

Wraz z likwidacją Hetmanatu, który zachowywał długo swoją autonomię i oryginalną kulturę związaną z barokiem oraz rozbiorami Rzeczypospolitej większość zachodnioeuropejskiego prawosławia znalazła się w cesarstwie rosyjskim.

Polityka caratu w sprawach Kościoła prawosławnego służyła m.in. rusyfikacji ziem ukraińskich. W kolejnych latach różnice liturgiczne między metropolią kijowską a innymi eparchiami Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego były stopniowo likwidowane, ryt unifikowano według wzorca moskiewskiego. Metropolia kijowska straciła również szczególną autonomię administracyjną[9].

Wyrazem rusyfikacji był m.in. nakaz budowy cerkwi w stylu moskiewsko-jarosławskim lub neobizantyńskim, co miało ujednolicić prawosławną architekturę cerkiewną w całym imperium.

W 1914 Kościół posiadał 55 173 cerkwie i 550 monasterów. Posługę duchową niosło prawie 113 629 księży, oraz 95 259 mnichów.

Rosyjska Cerkiew prawosławna w RFSRR i ZSRREdytuj

Patriarcha Tichon, obrany w 1917 po rewolucji lutowej i obaleniu caratu, po przewrocie bolszewickim (rewolucji październikowej) znalazł się w konflikcie z władzami komunistycznymi z powodu ich otwarcie antyreligijnej polityki. Duchowny wielokrotnie wzywał prawosławnych do obrony wiary przed prześladowaniami. Bezskutecznie domagał się od władz zaprzestania akcji otwarcia relikwii przechowywanych w cerkwiach (1919) i niezamykania Ławry Troicko-Siergijewskiej (1920). Do czerwca 1923 przebywał w areszcie domowym, był przygotowywany jego proces pokazowy. Zmarł w marcu 1925.

Represje ze strony władz komunistycznych, zarówno w początkowym okresie istnienia ZSRR, jak i po II wojnie światowej przyniosły znaczną marginalizację roli Kościoła. W 1939 struktury Kościoła znajdowały się w formie szczątkowej, legalnie działało zaledwie kilkaset cerkwi i ani jeden monaster. Po roku 1943 Stalin pozwolił na kontrolowaną przez NKWD/NKGB/KGB odbudowę struktur Kościoła prawosławnego, choć prześladowania wiernych nadal były kontynuowane, podobnie jak za rządów Chruszczowa.

Okres postsowieckiEdytuj

Punktem zwrotnym w najnowszej historii Cerkwi był rok 1985, kiedy dzięki odwilży gorbaczowskiej zaniechano represji wobec Kościoła i antyreligijnej propagandy. Wyrazem zmiany polityki władz była organizacja szeroko zakrojonych obchodów tysiąclecia chrztu Rusi w 1988 r. Po raz pierwszy w historii Związku Radzieckiego można było obejrzeć telewizyjne programy poświęcone wydarzeniom kościelnym.

W 1990 został zamordowany ojciec Aleksandr Mień.

Za patriarchatu Aleksego II (1990–2008) dokonano odbudowy wielu wspólnot cerkiewnych, klasztorów i seminariów duchownych. Następca Aleksego jest patriarcha Cyryl I (rozpoczął misję 1 lutego 2009). Upadek Związku Radzieckiego zastał Kościół w znacznym stopniu osłabionym. Liczba wiernych regularnie uczestniczących w obrzędach jest nadal stosunkowo niewielka. Ocenia się, że ok.15–20 % obywateli Federacji Rosyjskiej uważa się za prawosławnych[5].

Patriarchat moskiewski i całej Rusi obejmuje dziś swoją jurysdykcją większość parafii prawosławnych na terenie Rosji[6][7] oraz innych państw byłego ZSRR jak również część parafii złożonych z emigrantów rosyjskich w innych krajach. Rosyjski Kościół Prawosławny uważany jest za dalece zależny od władz politycznych na Kremlu[8].

Rosyjski Kościół Prawosławny to największa Cerkiew na świecie, jeśli brać pod uwagę jego administracyjne granice. Kościół posiada[9]:

Obejmuje swoją jurysdykcją nie tylko Rosję, ale także szereg innych państw, na terenie których jego struktury mają status autonomii o zróżnicowanym charakterze (Białoruś, Litwa, Łotwa, Estonia, Mołdawia, Ukraina). Pełną autonomię posiadają Cerkwie w Chinach i Japonii. Językiem liturgicznym Cerkwi, podobnie jak w przypadku Kościoła prawosławnego w Polsce, jest język cerkiewnosłowiański. Używa się kalendarza juliańskiego. Ponad połowa wiernych Patriarchatu Moskiewskiego mieszka poza granicami Federacji Rosyjskiej (Ukrainie, Białorusi).

Przynależność do Cerkwi deklaruje 59% mieszkańców Rosji, jednak z badań socjologicznych z 2008[11] wynika, że zaledwie co dziesiąty wierny przychodzi do cerkwi co najmniej raz w miesiącu, co trzeci nigdy się nie modli, a 60% nigdy nie czyta tekstów biblijnych. Tylko 7% wiernych przestrzega nakazów wielkiego postu, a jedynie 2% pości też w inne nakazane dni. Jednocześnie Cerkiew cieszy się dużym zaufaniem wśród Rosjan: ufa jej 62% społeczeństwa.

Rosyjski Kościół Prawosławny uczestniczy w działaniach Globalnego Forum Chrześcijańskiego[12].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj