Otwórz menu główne

Rzuchowa

wieś w województwie małopolskim

Rzuchowa – wieś w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie tarnowskim, w gminie Pleśna. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Rzuchowa
wieś
Ilustracja
Rzuchowa widok ogólny (10 lipca 2016)
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat tarnowski
Gmina Pleśna
Liczba ludności  1498[1]
Strefa numeracyjna 14
Kod pocztowy 33-114[2]
Tablice rejestracyjne KTA
SIMC 0827219
Położenie na mapie gminy Pleśna
Mapa lokalizacyjna gminy Pleśna
Rzuchowa
Rzuchowa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rzuchowa
Rzuchowa
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Rzuchowa
Rzuchowa
Położenie na mapie powiatu tarnowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu tarnowskiego
Rzuchowa
Rzuchowa
Ziemia49°57′06″N 20°55′54″E/49,951667 20,931667
Kościół
Szkoła

Części wsiEdytuj

Integralne części wsi Rzuchowa[3][4]
SIMC Nazwa Rodzaj
0827225 Buczyny część wsi
0827248 Podgórki część wsi
0827254 Podlesie część wsi
0827260 Równie część wsi

ToponimiaEdytuj

Nazwa wsi ma korzenie w dawnej nazwie osobowej „Rżuch”. Podstawa tego słowa wywodzi się od czasownika „rżeć” albo rzeczownika „reż”, czyli żyto. Przysiółki: Na Górach, Podgórki.

HistoriaEdytuj

Lokacja wsi przypada na początek XIV wieku jako fundacja rycerska rodu Gryfitów[5]. Pierwsza wiadomość o tej miejscowości pochodzi z 1401[6]. Historyczny kształt wielodrożnicy przemawia za starą metryką Rzuchowej[7].

W XV i XV w. należała do Dębickich herbu Gryf. W 1470 właścicielem wsi był Mikołaj Dębicki. W 1474 wieś zostaje przeniesiona z prawa polskiego na niemieckie. W 1508 Rzuchowa wraz z Kłokową, Żdżarami i Pogórzem należała do Hieronima (Jeronima) Dębickiego. W 1536 właścicielem Rzuchowej był Felicjan Lubomirski, w 1575 Jan Dębicki, w 1663 kalwin[8] Mikołaj Kotkowski[5].

W 1679 w Rzuchowej poświadczona jest kaplica św. Katarzyny[9].

XVII wiek to rozkwit kalwinizmu, który miał miejsce również w tej wsi. W tym czasie powstały najstarsze części miejscowego dworu, czyli piwnica i tzw. kaplica protestancka[5]. Idee protestanckie rozchodziły się z pobliskich Szczepanowic, w których mieściła się szkoła protestancka. Być może część chłopstwa identyfikowała się z tym wyznaniem[8].

Jeszcze w 1748 istniała w Rzuchowej drewniana kaplica pod wezwaniem św. Stanisława. Zbudowana ok. 1600. Według kroniki miejscowej parafii katolickiej sprofanowana (być może przejęta[potrzebny przypis]) przez miejscowych kalwinistów ok. 1635 roku[9].

Na początku XIX wieku wieś znajdowała się w rękach rodziny Olearskich[5]. W 1827 wieś należała do Ludwiki Strzyżowskiej[10]. W latach 1821-1840 Józef i Ludwika Strzyżowscy wydzierżawili Rzuchową Józefowi Komarowi i jego żonie[11].

W 1831 na epidemię cholery zmarło w Rzuchowej szesnaście osób[9].

W przededniu powstania styczniowego jednym z punktów, w których mieli się potajemnie zbierać ochotnicy przed wyruszeniem do Królestwa Polskiego był dwór w Rzuchowej, gdzie zarządca majątku Adam Sławiński służył powstańcom pomocą[12].

Na początku XIX w. właścicielami wsi byli Władysław Olearski i jego żona, Melania ze Strzyżowskich.

Od nich, w 1858, odkupił Rzuchową (i położoną w pobliżu Woźniczną) Józef Dietl, późniejszy prezydent Krakowa. W majątku gospodarował jego bratanek, Leopold, któremu w 1872 Józef Dietl przepisał majątek na własność pod warunkiem, że doczeka się potomków[13].

W liście z 1 lutego 1872 Józef pisał: „przestałeś być rządcą, stałeś się panem”. Wg niego Leopold miał być gospodarzem surowym ale i „ojcem, opiekunem i dobrodziejem gromady. Lepiej żeby stracił dwór, a nie chłop.” Wskazywał aby pobierane kary przeznaczać na ubogich w gminie a dla sąsiadów być uprzejmym i usłużnym. Radził też aby ożenić się z osobą nie bogatą, ale poczciwą i skromną[14]. Sam profesor przyjeżdżał tu jedynie w święta i dni wolne od pracy[15]. Jedynym okresem gdy zamieszkał w Rzuchowej na stałe były pierwsze lata po usunięciu go z uniwersytetu przez cesarza. Pretekstem była emerytura a prawdziwym powodem zbytnie promowanie polskości na uczelni[16][15].

We wsi stał wówczas murowany dworek otoczony stawami. Około 150 m powyżej dworku znajdowała się murowana kaplica pochodząca z XV w. Do kaplicy tej prowadził kryty ganek z czterema kolumnami[17]. Pod koniec XIX w. we wsi funkcjonowała gorzelnia prowadzona przez Leopolda Dietla[18]. Zatrudniała 6 osób. Kontyngent wynosił 342 hl[19].

11 listopada 1871 pożar w Rzuchowej zniszczył stodołę i dwa brogi. Straty wyniosły 10 900 złotych reńskich. Ogień prawdopodobnie podłożono[20].

W 1885 z myta na drodze powiatowej w Rzuchowej Fundusz Drogowy w ramach Rady Powiatowej Tarnowskiej osiągnął 505 złotych reńskich przychodu[21].

W 1886 w miejscowej prasie pojawiło się następujące ogłoszenie: „Do siewu pszenicę i żyto w doborowych gatunkach dostarczy Zarząd Gospodarczy w Rzuchowy. Zamówienia przyjmuje za okazaniem próbki Bank Galicyjski w Tarnowie[22].

W 1887 zmarł w Rzuchowej Franciszek Dietl, ojciec Leopolda[23].

 
OSP Rzuchowa


Pod koniec XIX w. słownik geograficzny podawał:

Rzuchowa – wieś, powiat tarnowski, w okolicy pagórkowatej, na lewym brzegu Biały, wznies. 210 do 266 mt. npm., par.rz-kat. w Pleśny, tamże st. kol. Tarnów-Leluchów. Zbudowana nad potokiem, ma 35 dm., dwór, szkolę i gorzelnię. Odleglejsze grupy chat są: Buczyny (8 dm.), Podgórki (12 dm.) i Podlesie (16 dm.). Na obszarze dworskim 2 dm., a w Młynówce 7 dm. Ludność składa się z 566 osób; 549 rz.-katolików i 17 izraelitów. Obszar więk. pos. (Leop.Dietla) wynosi 343 roli, 7 łąk, 21 past. i 2 mr. lasu; pos. mn. 301 roli, 33 łąk, 48 past. i 2 mr. lasu. Gleba rędzinna, urodzajna. W XVI w. była Rzuchowa własnością Dębickich. Graniczy na płn. z Koszycami Małymi, na zachód ze Szczepanowicami, a na płd. z Pleśną.[24]

W 1888 Towarzystwo Szkoły Ludowej otwarło w Rzuchowej czytelnię[25] przy kółku rolniczym[26]. W 1906 księgozbiór liczył 361 tomów. Kierownikiem czytelni był Jan Frączkiewicz[26][27]. Czytelnia pozytywnie wpłynęła na stosunki we wsi. Jak podawała Pogoń w 1892 w artykule „Stan czytelń ludowych za rok 1891”:

„Z Rzuchowy donoszą, że ludzie gromadzą się po domach dla słuchania gazetek, a w karczmie od Nowego Roku 1892 zaprzestano wyszynku. U ludu większa pracowitość, oszczędność, dbałość o uprawę roli i lepsze hodowanie inwentarza, spory chętnie kończą ugody.[28]

14 sierpnia 1898 w Rzuchowej miało miejsce huczne wesele Józefy Dietl (córki Leopolda) z Mieczysławem Mossorem C.K. adiunktem sądu. Początkowo zaślubiny miały odbyć się jedynie w niewielkim gronie rodzinnym ale jak donosiła Gazeta Lwowska z 30 sierpnia 1898:

„Kiedy orszak ślubny wyruszył z dworu w Rzuchowej do kościoła parafialnego w Pleśnej, otoczyli go w krakowskie stroje przybrani włościanie na koniach, a gdy minął kilka przez nich postawionych bram tryumfalnych i przybył do kościoła, zastało grono gości weselnych kościół przepełniony krewnymi, przyjaciółmi i znajomymi, oraz licznie zgromadzoną okoliczną ludnością włościańską. Dziatwa sypała młodej parze kwiaty pod nogi, z wszech stron składano najserdeczniejsze życzenia. Gdy miejscowy proboszcz ks. Łątka pobłogosławił związkowi, odprowadzili włościanie państwa młodych do dworu rzuchowskiego, gdzie ich przyjęły wiejskie dziewczęta oryginalnej treści piosnkami, na cześć młodej pary przez siebie ulożonemi i wręczyły jej wieniec z polnych uwity kwiatów. Gościnny właściciel domu suto ugościł włościan, dających mu takie dowody życzliwości poczem, przy dźwiękach wiejskiej muzyki rozpoczęły się pląsy, do późnej trwające nocy.[29]

W 1901 Jan Tadeusz Frączkiewicz z Rzuchowej otrzymał na Uniwersytecie Jagiellońskim „stopień doktora wszech nauk lekarskich”[30].

1 kwietnia 1909 otwarto w Rzuchowej nowy urząd pocztowy z kasą oszczędności. Rejon pocztowy oprócz Rzuchowej objął Lubinkę i Szczepanowice z Jodłówką Szczepanowską[31].

W 1906 Dietlowie przenieśli się do Krakowa, a majątek w Rzuchowej sprzedali w 1908[5] tarnowskiej kapitałowej spółce żydowskiej (Munderer, Lius, Perlberg, Glaser)[17], od której w 1911 pomniejszony folwark wykupił Jerzy Matejko (syn Jana) i jego żona Kamila. W następnym roku majątek został odsprzedany Aleksandrowi Chilewskiemu, który założył dobrze prosperujące gospodarstwo specjalizujące się m.in. w uprawie warzyw oraz hodowli ryb i bydła.

W maju 1914 w tarnowskiej „Pogoni” pojawiło się następujące ogłoszenie: „Na sezon letni są do wynajęcia dwa pomieszkania, składające się z 2 pokoi i kuchni. Ogród spacerowy. Piękna okolica. Informacji udziela Zarząd Dóbr Rzuchowa[32]”. Zapewne była to kontynuacja ogłoszenia z 1901 gdzie:„Domek chłopski na wsi jest na całe lato do wynajęcia. Bliższych szczegółów udzieli Zarząd Gospodarczy w Rzuchowie”[33]. Leopold Dietl promował agroturystykę na zjeździe delegatów kółek rolniczych okręgu tarnowskiego informując, że „za mieszkania wynajmowane letnikom, nie płaci się podatku czynszowego[33].

I wojna światowaEdytuj

W 1914 sztab armii austriackiej zajął dwór, gospodarzowi zaś zginęła część starego srebra, wiano jego żony Anny, podejrzenie o kradzież rzucono na wojsko. Kiedy front znów wrócił do Rzuchowej, specjalnie w akcie zemsty armia ostrzelała dwór w Rzuchowej, chcąc go zniszczyć. Jeden pocisk trafił w daszek na ganku, drugi w piwniczkę pod kapliczką, powstał pożar, ale Rosjanie dość wcześnie go spostrzegli i ogień ugasili. Spaliły się tylko budynki inwentarskie.

Okres międzywojennyEdytuj

Po wycofaniu się wojsk Chilewski wybudował stodoły, stajnie, odrestaurował budynek mieszkalny i mur od strony podwórza gospodarczego[34]. Wspierał sanację. Został wybrany prezesem tarnowskiego Okręgowego Towarzystwa Rolniczego[35].

31 marca 1922 zamknięto urząd pocztowy w Rzuchowej[36].

 
Pomnik upamiętniający 11 osób przewiezionych z więzienia i zabitych przez Niemców w listopadzie 1939r. nad starorzeczem rzeki Biała. Fot.2012.06.02

II wojna światowaEdytuj

W listopadzie 1939 nad starorzeczem rzeki Biała Niemcy zabili 11 osób przewiezionych z więzienia. Pogranicze Rzuchowej i Koszyc Małych z racji trudno dostępnych skarp i lasów a przede wszystkim bliskiego sąsiedztwa Tarnowa było kilkukrotnie wykorzystywane przez Niemców do masowych egzekucji.

WspółcześnieEdytuj

W 1946 mocą dekretu PKWN majątek zostaje przejęty przez Skarb Państwa i rozparcelowany[5].

Jednostka OSP Rzuchowa powstała w roku 1951 z inicjatywy mieszkańców Rzuchowej. Jej założycielem był Komendant OSP Koszyce Wielkie – Jan Liszka. Pierwszym Komendantem jednostki był Roman Najdała, następnie Aleksander Gąsior a od 2000 Tadeusz Szczupał. W 2011 miejscowa OSP została włączona do Krajowego Systemu Ratowniczo Gaśniczego a jej specjalizacja to ratownictwo wodne oraz techniczne[37].

4 czerwca 1981 powstała samodzielna parafia w Rzuchowej, wyłączona z parafii Pleśna[9].

W 1990 zakończono remont dworu w którym utworzono w latach 1991–2011 dom pomocy społecznej[5].

W 1995 kompleks otaczający dwór wraz z zespołem folwarcznym wrócił w ręce prywatne[5].

Obecnie w zabudowaniach dworskich mieści się w placówka opiekuńczo-wychowawcza. 1 września 2011 otwarto Powiatowy Dom Dziecka w Rzuchowej „Promyk”..Docelowo znajdzie się tu 26 dzieci do czasu, aż osiągną pełnoletniość lub trafią do rodziny zastępczej[38].

W sobotę 22 sierpnia 2015 uroczyście otwarto Centrum Produktu Lokalnego w Rzuchowej. Obiekt powstał kosztem blisko 840 tysięcy złotych w miejscu dawnej wozowni przy starej stodole dworskiej. CPL należy do stowarzyszenia „GRUPA ODROLNIKA”[39].

Zespół dworsko-parkowyEdytuj

 
Zespół dworsko-parkowy

Zespół dworsko-parkowy w Rzuchowej został wpisany do rejestru zabytków w 1976 roku. Obejmuje dwór szlachecki z XVII wieku. Usadowiony na wzniesieniu, otoczonym XIX-wiecznym parkiem o powierzchni 1,7 ha. Teren parku opada terasami w kierunku wschodnim. Z portyku rozciąga się widok na stawy. W niewielkiej odległości od dworu znajdują się tzw. Góry Pańskie[40]. Powierzchnia wokół parku dworskiego wynosi 15.29 ha co stanowi jedno z najbardziej rozległych ocalałych założeń w Małopolsce.

Dwór znajduje się w dobrym stanie technicznym. Wyremontowana została część budynku starej stodoły w której zlokalizowano Centrum Produktu Lokalnego w Rzuchowej. Nie zachowały się pozostałe zabytkowe zabudowania folwarczne. Tereny parku i stawów są od lat nieużytkowane i ulegają degradacji. Park wymaga rewaloryzacji.

SzkołaEdytuj

Józef Dietl został fundatorem miejscowej szkoły wybudowanej w 1872 roku[17]. W 1910 galicyjskie prezydium namiestnictwa przyznało Janowi Frączkiewiczowi, emerytowanemu nauczycielowi szkoły ludowej w Rzuchowej, w okręgu tarnowskim, Medal Honorowy za Czterdziestoletnią Wierną Służbę[41].

Tradycje sadownicze i uprawa warzywEdytuj

Wieś w okresie międzywojennym i latach późniejszych charakteryzowała się wyjątkowo dużą produkcją warzywno-sadowniczą w stosunku to typowej produkcji rolnej. Pod tym względem stanowiła ona istotne zaplecze aprowizacyjne dla pobliskiego miasta Tarnowa. Pagórkowaty teren i warunki mikroklimatyczne sprzyjały uprawom[42].

Już w 1869 potwierdzone są uprawy sadownicze a Towarzystwo Krakowskie polecało zrazy z drzew z tej okolicy[43]. Józef Dietl przekazał w 1868 do weryfikacji następujące odmiany (zapewne po poprzednich właścicielach folwarku):

Gatunek Odmiana Opis[43]
Jabłoń Gravenstein „Sabina. Jabłko cudnej woni. Trwa od października do Bożego Narodzenia.”
Jabłoń Gdańskie Graniaste „Malinowe jabłko. Kalwil zielony. Trwa od października do Bożego Narodzenia.”
Jabłoń Złota holenderska reneta „Kaselska. Trwa od października do Bożego Narodzenia.”
Jabłoń Reneta biała kanadyjska „Trwa od listopada do wiosny.”
Jabłoń Sztetyna czerwona „Żelazne jabłko. Trwa od grudnia do lata.”
Jabłoń Reneta muszkatelka „Margil apple. Jabłko majowe. Wyborna do lata trwająca.”
Grusza Dobra szara maślaczka „Belle Gabrielle. Gute grane. Trwa przez 14 do 20 dni września.”
Grusza Biała jesienna maślaczka „Kaiserbirne. Nie udaje się w ścisłych iłach i zimnej glebie. Dojrzewa w październiku. Trwa 14 dni.”
Grusza Kapiomonta jesienna „Capiaumont. Callebase Vass. Dojrzewa w połowie października i trwa dni 20.”
Grusza Maślaczka Napoleona „Trwa przez cały listopad.i grudzień do Bożego Narodzenia.”
Grusza St. Germain „Zimowa bergamota. Trwa od listopada do lutego. Ale w końcu więdnieje, więc najlepsza w grudniu.”
 
Ogłoszenie szkółki A.Chilewskiego z 1936 roku.

W 1911 wieś liczyła 54 gospodarstwa. Oprócz pięciu bogatszych gospodarzy, reszta była zadłużoną biedotą. Sytuacja poprawiła się dopiero w okresie międzywojennym, kiedy to za przykładem szkoły - wieś i dwór zaczęły masowo zajmować się uprawą warzyw, których zbyt zapewniony był w Tarnowie[44]. Bowiem już w listopadzie 1888 na wystawie owoców w Wiedniu nagrodzono brązowym medalem Towarzystwa Ogrodniczego i jednym dukatem w złocie m.in. Jana Frączkiewicza z Rzuchowej, nauczyciela w miejscowej szkole[45].

W latach 30-tych XX w. właściciel majątku rzuchowskiego Aleksander Chilewski prowadził szkółkę drzew owocowych w Rzuchowej[34].

Odmiany oferowane w 1931 w szkółce Aleksandra Chilewskiego[46]
Gatunek Odmiany
Jabłonie Piękna z Boscoop, Reneta Baumana, Reneta Landsberska, Reneta Blenheimska, Kronselska, Kantówka Gdańska, Papierówka Biała, Oliwki
Grusze Bera Hardy’ego, Bera Lieńska, Dobra Ludwika, Salizbury, Tirriotka, Komisówka, Plebanka, Józefinka
Czereśnie Piękna z Orleanu, Majowa wczesna, Najwcześniejsza, Czarna Froma, Czarna Późna, Różowa Wielka, Olbrzymka, Hedelfinger
Wiśnie Osthaimska, Łutówka
Śliwy Węgierka zwykła, Włoska, Rengloda Althana, Ulena

Dom Pomocy Społecznej w RzuchowejEdytuj

W latach 1991–2011 w rzuchowskim dworze funkcjonował Dom Pomocy Społecznej[47]. Powołany został do życia 4 listopada 1991 zarządzeniem nr 52/91 wojewody tarnowskiego. Dom zapewniał całodobową opiekę dla 30 starszych osób, obejmującą między innymi świadczenia zdrowotne, rehabilitację oraz zajęcia terapeutyczne[40].

SportEdytuj

  • Klub Sportowy Rzuchowa – drużyna, występująca w Tarnowskiej klasie A, i rozgrywa mecze na stadionie w Rzuchowej
  • Uczniowski Klub Sportowy „Omega” Rzuchowa

ZwiązaniEdytuj

  • Józef Dietl - właściciel miejscowego folwarku, fundator szkoły.
  • Jan Pasadyn - mieszkaniec Rzuchowej. Od 1938 wójt gminy zbiorowej Pleśna. 14 września 1937 wyróżniony Brązowym Krzyżem Zasługi za zasługi na polu pracy społecznej[48].
  • Bronisław Dietl (ur. 15 sierpnia 1878 w Rzuchowej, zm. 24 stycznia 1952 w Poznaniu) – prezydent Torunia w latach 1921–1922, starosta inowrocławski w latach 1922–1929.
  • Zofia Czaja - urodzona w Rzuchowej w 1935. Posłanka na sejm kadencji 1985-1989.

PrzypisyEdytuj

  1. RAPORT O STANIE GMINY PLEŚNA ZAŁACZNIK NR 3 DO STRATEGII ROZWOJU GMINY.
  2. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych poprzez wyszukiwarkę. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. [dostęp 2015-03-26].
  3. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
  4. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2015-11-18].
  5. a b c d e f g h l, Centrum Produktu Lokalnego - Rzuchowa - O centrum, cpl.odrolnika.pl [dostęp 2018-07-27].
  6. Urząd Gminy Pleśna, GMINNY PROGRAM OPIEKI NAD ZABYTKAMI GMINY PLEŚNA na lata 2014–2018, 29 września 2014.
  7. Gminny Program Opieki nad Zabytkami Gminy Pleśna na lata 2014–2018.
  8. a b Feliks Kiryk, Zygmunt Ruta, Tarnów dzieje miasta i regionu., 1981.
  9. a b c d Parafia Pleśna, parafiaplesna.pl [dostęp 2018-07-23].
  10. Schematismus des Königreiches Galizien und Lodomerien. Für das Jahr ..., Piller, 1827 [dostęp 2017-06-30] (niem.).
  11. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór Aleksandra Czołowskiego: Strzyżowscy [h. nieustalonego].
  12. Andrzej Kunisz, Udział Ziemi Tarnowskiej w powstaniu styczniowym, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1990, ISBN 978-83-03-02672-9 [dostęp 2018-07-23].
  13. Irena Homola, Józef Dietl i jego Kraków, Wyd. Literackie, 1993, ISBN 978-83-08-02273-3 [dostęp 2018-07-22].
  14. Jerzy Dietl, JÓZEF DIETL (1804-1878) ZE WSPOMNIEŃ RODZINNYCH.
  15. a b Almanach Muszyny, Towarzystwo Miłośników Ziemi Muszyńskiej, 2000 [dostęp 2018-07-22].
  16. Audycja z dn.10.06.2018 r. - Pejzaże regionalne - Audycje - Radio Kraków, radiokrakow.pl [dostęp 2018-07-22].
  17. a b c UG Pleśna, Pleśna – Rzuchowa, plesna.pl [dostęp 2017-02-01].
  18. Kostecki i inni, Gazeta Narodowa. 1895, nr 1, 1895 [dostęp 2018-02-27] (ang.).
  19. Jerzy Michalewicz, Informator statystyczny do dziejów społeczno-gospodarczych Galicji: słownik historyczny zakładów przemysłu gorzelniczego Galicji doby autonomicznej. L – R, Nakł. Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1993, ISBN 978-83-233-0606-1 [dostęp 2018-07-22].
  20. Polona, polona.pl [dostęp 2018-07-24].
  21. Józef (1845-1907) Red Pisz, Unia. R. 4 (1885), Tarnów, 1885 [dostęp 2018-08-15].
  22. Pogoń. R. 6 (1886), Tarnów, 1886 [dostęp 2018-08-15].
  23. Józef (1845-1907) Red Pisz, Unia. R. 6 (1887), Tarnów, 1887 [dostęp 2018-08-15].
  24. Polona, polona.pl [dostęp 2018-07-24].
  25. Österreichische Nationalbibliothek, ANNO, Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1888-10-14, Seite 4, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-07-27] (niem.).
  26. a b Pogoń. R. 12 (1892), Tarnów, 1892 [dostęp 2018-08-15].
  27. Marek Red Trusz, Rocznik Tarnowski : 1997/1998, Tarnów, [1998], ISBN 83-903450-8-0 [dostęp 2018-08-15].
  28. Pogoń. R. 12 (1892), Tarnów, 1892 [dostęp 2018-08-15].
  29. Z Tarnowa, „Gazeta Lwowska”, 30 sierpnia 1898.
  30. Pogoń. R. 21 (1901), Druk i wydawnictwo Józefa Pisza, 1901 [dostęp 2018-08-15].
  31. Kronika, „Kurier Lwowski”, 26 marca 1891, s. 2.
  32. Pogoń. R.34 (1914), Druk i wydawnictwo Józefa Pisza, 1914 [dostęp 2018-08-15].
  33. a b Pogoń. R. 21 (1901), Druk i wydawnictwo Józefa Pisza, 1901 [dostęp 2018-08-15].
  34. a b Przystąpmy do odbudowy sadów, „Głos Narodu” (289), 1938.
  35. Stanisław Potępa, Tarnów: wielki przewodnik. Zamieście i Burek, Tarnowskie Tow. Kulturalne, 1996, ISBN 978-83-903450-1-7 [dostęp 2018-07-23].
  36. Poland Ministerstwo, Dziennik Urzȩdowy Ministerstwa Poczt i Telegrafów, 1922 [dostęp 2018-07-22].
  37. Wasz opis: OSP Rzuchowa | Remiza.pl – Polski Serwis Pożarniczy [dostęp 2019-08-07].
  38. Paweł Chwał, Odebrano matce córeczki na dworcu w Tarnowie. Dziewczynki trafiły do ośrodka w Rzuchowej, „tarnow.naszemiasto.pl”, 29 września 2011 [dostęp 2018-07-26].
  39. l, Centrum Produktu Lokalnego - Rzuchowa - Aktualności, cpl.odrolnika.pl [dostęp 2018-07-27].
  40. a b Biuletyny Informacji Publicznej, bip.malopolska.pl [dostęp 2018-07-27].
  41. Österreichische Nationalbibliothek, ANNO, Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1910-02-23, Seite 4, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-07-27] (niem.).
  42. Studia Ośrodka Dokumentacji Fizjograficznej, Zaklad Narodowy Im. Ossolińskich, Wyd-wo PAN, 1976 [dostęp 2018-07-22].
  43. a b Marceli Jawornicki, Dziennik rolniczy wydawany przez c.k. Towarzystwo gospod.-rolnicze Krakowskie ... (Zeitschrift für Ackerbau, hrsg. von der k.k. Agronomischen Gesellschaft in Krakau, red. von M. Jawornicki), Dr. des Czas, 1869 [dostęp 2018-07-22].
  44. UG Pleśna, Pleśna - Rzuchowa, plesna.pl [dostęp 2018-08-15] (pol.).
  45. Österreichische Nationalbibliothek, ANNO, Kuryer Lwowski (Lemberger Courier), 1888-11-18, Seite 6, anno.onb.ac.at [dostęp 2018-08-15] (niem.).
  46. Antoni Gładysz, Kilka słów o naszem sadownictwie, „Praca tygodnik polityczny ekonomiczno-społeczny i informacyjny R.9 nr 37”, 13 września 1931.
  47. Starostwo Powiatowe w Tarnowie, powiat.okay.pl [dostęp 2018-07-27].
  48. Prezes Rady Ministrów Sławoj Składkowski, Zarządzenie 356., 14 września 1937.