Sputnik V

szczepionka na COVID-19

Sputnik V (ros. Спутник V), oficjalnie: Gam-COVID-Vac (ros. Гам-КОВИД-Вак) – szczepionka przeciw COVID-19 opracowana przez Centrum Epidemiologii i Mikrobiologii im. Nikołaja Gamelei. Została zarejestrowana, jako pierwsza szczepionka na świecie, 11 sierpnia 2020 przez Ministerstwo Ochrony Zdrowia Federacji Rosyjskiej[1][2][3][4] Dystrybucja Gam-COVID-Vac została dozwolona w Rosji pomimo przetestowania jej jedynie na niewielkiej liczbie osób we wczesnych badaniach klinicznych, które trwały dwa miesiące. Zwykle proces ten wymaga co najmniej jednego roku w celu udowodnienia skuteczności i bezpieczeństwa szczepionki[1][5][6].

Gam-COVID-Vac
Gam-COVID-Vac
Ogólne informacje
Inne nazwy Sputnik V
Opis szczepionka wektorowa przeciw COVID-19
Uwagi terapeutyczne
Drogi podawania zastrzyk domięśniowy

Szybkie zarejestrowanie Gam-COVID-Vac było początkowo krytykowane jako za wczesne. Krytycy wskazywali, iż głównym powodem zarejestrowania szczepionki jest kwestia propagandowa, aby stwierdzić, że Rosja jest pierwszym krajem na świecie, który stworzył szczepionkę przeciw COVID-19[7][8][9]. Wiele środowisk naukowych zaprotestowało przeciwko ogłoszeniu rejestracji szczepionki głównie z powodu braku publikacji wyników badań dotyczących Gam-COVID-Vac[1][10].

BadaniaEdytuj

Fazy I i IIEdytuj

W okresie między 18 czerwca i 3 sierpnia 2020 zostały przeprowadzone badania faz I i II, które wykazały, że szczepionka jest bezpieczna i wydaje się być efektywną, co, jak stwierdzono, wymaga potwierdzenia w fazie III[11].

Faza IIIEdytuj

Odbywająca się obecnie faza III to randomizowane kontrolowane badania kliniczne. Faza III rozpoczęła się w sierpniu 2020, jej zakończenie planowane jest na maj 2021. W badaniach biorą udział wolontariusze z Rosji, Białorusi, Zjednoczonych Emiratów Arabskich, Indii, Wenezueli, Egiptu i Brazylii.

2 lutego 2021 recenzowane naukowe czasopismo medyczne Lancet opublikowało wynik badań wstępnych fazy III, które objęły 20 000 osób. Efektywność szczepionki wyniosła 91,6%. Wśród tych 2144 uczestników, którzy mieli więcej niż 60 lat, efektywność wyniosła 91,8%. Nie zanotowano żadnych poważnych skutków ubocznych; jedynymi niepożądanymi efektami były objawy grypopodobne i ból w miejscu injekcji. Efektywność mierzono w oparciu o testowane w warunkach laboratoryjnych stwierdzone przypadki. Żaden z nich nie przybrał ciężkiej formy Covid-19. Obecnie nie jest wiadome, czy zaszczepione osoby, które zetknęły się z wirusem, mogą zarażać innych[12].

NazwaEdytuj

 
Władimir Putin ogłaszający na wideokonferencji rejestrację pierwszej szczepionki przeciw COVID-19, 11 sierpnia 2020[13]

Handlową nazwą szczepionki Gam-COVID-Vac jest Sputnik V (Sputnik w nawiązaniu do pierwszego sztucznego satelitySputnika 1, który zwyciężył z USA w wyścigu kosmicznym)[14].

DziałanieEdytuj

 
Próbka ze Sputnikiem V

Sputnik V jest szczepionką wektorową, tworzoną na bazie adenowirusa, do którego wstawiany jest fragment genomu koronawirusa SARS-CoV-2. W wyniku tego nieszkodliwy wirus dostarcza do organizmu białka antygenu SARS-CoV-2 i wywołuje odpowiedź immunologiczną[15][16].

DystrybucjaEdytuj

Dyrektor generalny Rosyjskiego Funduszu Inwestycji Bezpośrednich podał, iż zamówiono 1,2 miliarda dawek z ponad 50 krajów. Gam-Covid-Vac ma być produkowany między innymi w Indiach, Brazylii, Chinach, Korei Południowej oraz na Węgrzech[17][18]. Siedem krajów (Brazylia, Kazachstan, Indie, Meksyk, Nepal, Egipt oraz Uzbekistan) zamówiło miliony dawek Sputnika V w listopadzie 2020 roku[19]. Izraelski Hadassah Medical Center podpisał umowę na 1,5–3 mln dawek[20]. 19 listopada Węgry otrzymały pierwsze próbki szczepionki, kraj ten jest pierwszym spośród członków UE, do którego został dostarczony Sputnik V[21]. 21 stycznia 2021 prezydent Argentyny Alberto Fernández jako pierwszy prezydent kraju Ameryki Łacińskiej zaszczepił się rosyjską szczepionką[22]. Słowacja zakupiła dwa miliony dawek, 1 marca 2021 roku otrzymała pierwszą partię 200 tysięcy szczepionek[23]. Następne 800 000 dawek ma zostać dostarczone w marcu i kwietniu, a kolejny milion ma przybyć w maju i czerwcu[24]. Bawaria podpisała umowę o dostarczeniu 2,5 miliona dawek. Zostaną one przekazane gdy Europejska Agencja Leków zatwierdzi użycie szczepionki[25][26].

 
Państwa, które:

     Są zainteresowane kupnem szczepionki

     Zajerestrowały szczepionkę lub rozpoczęły wakcynację

     Produkują szczepionkę lub planują produkcję

     Wynalazły i produkują szczepionkę (Rosja)

 
Ciemnoniebieskim kolorem zaznaczone są państwa, które zarejestrowały i rozpoczęły wakcynację Sputnikiem. Jasnoniebieskim kolorem zaznaczone są państwa, które tylko zarejestrowały szczepionkę
 
Przybycie partii Sputnika, Iran 4 lutego 2021
Państwa, które zarejestrowały szczepionkę Sputnik V
Nr. Data rejestracji Państwo Rozpoczęcie wakcynacji
1 11.08.2020[27]   Rosja od 05.12.2020[28]
2 21.12.2020[29]   Białoruś od 29.12.2020[30]
3 23.12.2020[31]   Argentyna od 24.12.2020[32]
4 31.12.2020[33]   Serbia od 05.01.2021[34]
5 06.01.2021[35]   Boliwia od 29.01.2021[36]
6 10.01.2021[37]   Algieria od 30.01.2021[38]
7 11.01.2021[39]   Palestyna od 22.02.2021[40]
8 13.01.2021[41]   Wenezuela od 17.02.2021[42]
9 15.01.2021[43]   Paragwaj od 22.02.2021[44]
10 18.01.2021[45]   Turkmenistan
11 21.01.2021[46]   Węgry od 11.02.2021[47]
12 21.01.2021[48]   Zjednoczone Emiraty Arabskie
13 24.01.2021[49]   Pakistan od 04.04.2021[50]
14 26.01.2021[51]   Iran od 08.02.2021[52]
15 29.01.2021[53]   Gwinea
16 30.01.2021[54]   Tunezja od 13.03.2021[55]
17 01.02.2021[56]   Armenia od 11.03.2021[57]
18 03.02.2021[58]   Meksyk od 24.02.2021[59]
19 03.02.2021[60]   Nikaragua od 02.03.2021[61]
20 05.02.2021[62]   Liban od 30.03.2021[63]
21 06.02.2021[64]   Mjanma
22 09.02.2021[65]   Mongolia
23 10.02.2021[66]   Bahrajn od 17.02.2021[67]
24 12.02.2021[68]   Czarnogóra od 20.02.2021[69]
25 12.02.2021[68]   Saint Vincent i Grenadyny
26 12.02.2021[70]   Kazachstan od 01.02.2021[71]
27 17.02.2021[72]   Uzbekistan
28 17.02.2021[73]   Gabon
29 19.02.2021[74]   San Marino od 25.02.2021[75]
30 20.02.2021[76]   Ghana
31 22.02.2021[77]   Syria od 24.03.2021[78]
32 23.02.2021[79]   Kirgistan od 23.04.2021[80]
33 23.02.2021[81]   Gujana
34 24.02.2021[82]   Egipt
35 24.02.2021[83]   Honduras od 22.04.2021[84]
36 25.02.2021[85]   Gwatemala
37 26.02.2021[86]   Wietnam
38 26.02.2021[87]   Mołdawia od 04.05.2021[88]
39 01.03.2021[89]   Słowacja
40 03.03.2021[90]   Angola
41 03.03.2021[90]   Dżibuti
42 03.03.2021[90]   Kongo od 24.03.2021[91]
43 04.03.2021[92]   Sri Lanka
44 04.03.2021[93]   Laos
45 04.03.2021[94]   Irak
46 07.03.2021[95]   Macedonia Północna od 10.03.2021[96]
47 09.03.2021[97]   Zimbabwe
48 10.03.2021[98]   Maroko
49 10.03.2021[99]   Kenia
50 10.03.2021[100]   Jordania od 04.04.2021[101]
51 11.03.2021[102]   Namibia
52 12.03.2021[103]   Azerbejdżan od 18.05.2021[104]
53 19.03.2021[105]   Filipiny od 04.05.2021[106]
54 19.03.2021[107]   Kamerun
55 19.03.2021[108]   Seszele od 15.05.2021[109]
56 22.03.2021[110]   Mauritius
57 26.03.2021[111]   Antigua i Barbuda
58 30.03.2021[112]   Mali
59 01.04.2021[113]   Panama
60 12.04.2021[114]   Indie od 14.05.2021[115]
61 20.04.2021[116]   Nepal
62 27.04.2021[117]   Bangladesz
63 30.04.2021[118]   Turcja
64 13.05.2021[119]   Malediwy
65 15.05.2021[120]   Ekwador
66 05.06.2021[121]   Brazylia

Dodatkowo szczepionka jest wykorzystywana w Ługańskiej i Donieckiej Republice Ludowej, Abchazji, Osetii Południowej oraz w Republice Serbskiej (części Bośni i Hercegowiny)[122][123][124][125][126].

Opinie naukoweEdytuj

11 sierpnia 2020 roku rzecznik Światowej Organizacji Zdrowia stwierdził, iż kwalifikacja każdej szczepionki obejmuje rygorystyczny przegląd i ocenę wszystkich wymaganych danych dotyczących bezpieczeństwa i skuteczności oraz nie można wykorzystywać szczepionki bez przejścia przez wszystkie fazy badań[127][128].

Europejska Agencja Leków 4 marca 2021 rozpoczęła przegląd bezpieczeństwa i skuteczności Sputnika V[129].

Wielu naukowców poddaje krytyce i wątpliwościom skuteczność szczepionki[130][131][132]. Rosyjskie Stowarzyszenie Organizacji Badań Klinicznych odniosło się krytycznie wobec Gam-COVID-Vac[133]. Państwowy Fundusz Inwestycji Bezpośrednich Rosji oznajmił, że szczepionka jest skuteczna w 92%. Informacja ta również została odebrana sceptycznie[134][135][136].

Opinia publicznaEdytuj

Według sondaży tylko połowa rosyjskiej populacji przyjęłaby szczepionkę dobrowolnie[137]. W jednym ze sondaży przeprowadzonych na Kanadyjczykach wykazano, że większość (68%) pytanych nie przyjęłaby za darmo rosyjskiej szczepionki, natomiast 14% badanych odpowiedziało, że przyjęłoby[138].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Russia’s fast-track coronavirus vaccine draws outrage over safety [dostęp 2020-11-17].
  2. Russia’s approval of a COVID-19 vaccine is less than meets the press release [dostęp 2020-11-17].
  3. Scientists ask: Without trial data, how can we trust Russia’s COVID vaccine? [dostęp 2020-11-17].
  4. Представитель МО РФ получил патент на вакцину от COVID-19 [dostęp 2020-11-17].
  5. Covid-19: Russia approves vaccine without large scale testing or published results [dostęp 2020-11-17].
  6. Naor Bar-Zeev, Tom Inglesby, COVID-19 vaccines: early success and remaining challenges, „The Lancet”, 396 (10255), 2020, s. 868–869, DOI10.1016/S0140-6736(20)31867-5, PMID32896290, PMCIDPMC7471800 [dostęp 2020-11-17].
  7. W Rosji kończą się łóżka dla chorych na COVID-19. Ale Putin wierzy w szczepionkę Sputnik V [dostęp 2020-11-18].
  8. Rosyjska szczepionka Sputnik V to „ogromne ryzyko”. Naukowcy alarmują [dostęp 2020-11-17].
  9. Scientists worry whether Russia’s Sputnik V’ coronavirus vaccine is safe and effective [dostęp 2020-11-18].
  10. The Russian vaccine for COVID-19 [dostęp 2020-11-18].
  11. Safety and immunogenicity of an rAd26 and rAd5 vector-based heterologous prime-boost COVID-19 vaccine in two formulations: two open, non-randomised phase 1/2 studies from Russia, „The Lancet”, 396 (10255), 2020, s. 887–897, DOI10.1016/S0140-6736(20)31866-3, PMID32896291, PMCIDPMC7471804 [dostęp 2021-04-01].c?
  12. Safety and efficacy of an rAd26 and rAd5 vector-based heterologous prime-boost COVID-19 vaccine: an interim analysis of a randomised controlled phase 3 trial in Russia, „The Lancet”, 397 (10275), 2021, P671-681, DOI10.1016/S0140-6736(21)00234-8 [dostęp 2021-04-01].c?
  13. Russia’s approval of a COVID-19 vaccine is less than meets the press release [dostęp 2020-11-18].
  14. Russia names its 1st COVID-19 vaccine ‘Sputnik V’ after space race triumph [dostęp 2020-11-18].
  15. Coronavirus Vaccine Trials Advance in Race for Covid-19 Protection [dostęp 2020-11-18].
  16. Rosja: zaszczepili Sputnikiem V i zachorowali na COVID-19 [dostęp 2020-11-18].
  17. Facing Record COVID-19 Case Rise, Russia Rolls Out Sputnik V Vaccine [dostęp 2021-03-23].
  18. Putin Orders Start of Mass Covid-19 Shots Hours After U.K. News [dostęp 2021-03-23].
  19. Sputnik V exports from Russia by country 2020 [dostęp 2020-11-18].
  20. Israel to receive Russia’s 92% effective COVID vaccine [dostęp 2020-11-22].
  21. Hungary was the first in the EU to receive the Sputnik V vaccine from Russia [dostęp 2020-11-22].
  22. Alberto Fernández, primer presidente de América Latina en vacunarse contra la covid-19 [dostęp 2021-01-28].
  23. Sputnik wylądował. Słowacja ma już rosyjską szczepionkę [dostęp 2021-03-11].
  24. Sputnik V vaccines landed in Slovakia [dostęp 2021-03-11].
  25. Niemcy: Bawaria kupi 2,5 mln dawek rosyjskiej szczepionki Sputnik V [dostęp 2021-05-13] (pol.).
  26. German State Signs Agreement For Sputnik Purchase Pending Regulatory Approval [dostęp 2021-05-13] (ang.).
  27. Регистрационное удостоверение.
  28. Первые 70 пунктов вакцинации от COVID-19 начали работать в Москве.
  29. «Спутник V» получила первое регистрационное удостоверение за рубежом.
  30. Посол России прокомментировал начало вакцинации от COVID-19 в Белоруссии, 29 grudnia 2020 [dostęp 2020-12-29].
  31. Власти Аргентины одобрили использование вакцины «Спутник V», 23 grudnia 2020 [dostęp 2020-12-23].
  32. Аргентина, получив «Спутник V», заявила о старте масштабной вакцинации.
  33. Сербия зарегистрировала российскую вакцину от коронавируса.
  34. В Сербии 5 января начнется вакцинация российским «Спутником V».
  35. Боливия зарегистрировала вакцину «Спутник V».
  36. В Боливии началась вакцинация препаратом «Спутник V».
  37. Алжир зарегистрировал вакцину «Спутник V».
  38. В Алжире начали вакцинацию населения «Спутником V».
  39. Палестина зарегистрировала вакцину «Спутник V».
  40. В секторе Газа начали вакцинацию от COVID-19 препаратом «Спутник V» [dostęp 2021-04-13].
  41. Вакцина «Спутник V» зарегистрирована в Венесуэле.
  42. Женщина-хирург: первая вакцинированная «Спутником V» в Венесуэле (El Nacional, Венесуэла) [dostęp 2021-02-20].
  43. Вакцину «Спутник V» зарегистрировали в Парагвае.
  44. Twitter – @sputnikvaccine – 22.02.2021.
  45. TURKMENISTAN HAS BECOME THE FIRST COUNTRY IN CENTRAL ASIA TO REGISTER SPUTNIK V VACCINE.
  46. Венгрия первой в Евросоюзе одобрила применение вакцины «Спутник V».
  47. Венгрия начала вакцинацию населения «Спутником V» [dostęp 2021-02-11].
  48. Breaking: UAE approves Russia’s Sputnik vaccine for emergency use.
  49. СМИ: правительство Пакистана одобрило экстренное использование вакцины «Спутник V».
  50. В Пакистане началась вакцинация «Спутником V» [dostęp 2021-04-08].
  51. Вакцина «Спутник V» зарегистрирована в Иране.
  52. Иран начал вакцинацию «Спутником V».
  53. «Спутник V» зарегистрировали в Гвинее.
  54. Тунис зарегистрировал российскую вакцину «Спутник V» [dostęp 2021-01-30].
  55. В Тунисе началась вакцинация «Спутником V» [dostęp 2021-03-23].
  56. Армения зарегистрировала российскую вакцину «Спутник V».
  57. В Армении начали вакцинацию медработников препаратом „Спутник V”.
  58. Мексиканский регулятор одобрил использование вакцины «Спутник V».
  59. Вакцинация с использованием „Спутника V” началась в Мехико.
  60. «Спутник V» зарегистрировали в Никарагуа.
  61. В Никарагуа начали массовую вакцинацию российским препаратом „Спутник V”.
  62. Минздрав Ливана одобрил для использования «Спутник V».
  63. В Ливане началась вакцинация «Спутником V» [dostęp 2021-04-01].
  64. Мьянма зарегистрировала «Спутник V».
  65. Вакцину «Спутник V» зарегистрировали в Монголии.
  66. Бахрейн зарегистрировал вакцину «Спутник V», www.kommersant.ru [dostęp 2021-02-10].
  67. Минздрав Бахрейна сообщил о начале вакцинации „Спутником V”.
  68. a b РФПИ подтвердил регистрацию „Спутник V” в Черногории и Сент-Винсенте и Гренадинах, ТАСС [dostęp 2021-02-12].
  69. Черногория начала вакцинацию „Спутником V”.
  70. "Спутник V" зарегистрировали в Казахстане.
  71. В Казахстане стартовала вакцинация от коронавируса «Спутником V» [dostęp 2021-02-01].
  72. РФПИ подтвердил регистрацию вакцины "Спутник V" в Узбекистане на сайте https://tass.ru/.
  73. Вакцину "Спутник V" зарегистрировали в Габоне.
  74. "Спутник V" зарегистрировали в Сан-Марино.
  75. В Сан-Марино началась вакцинация препаратом „Спутник”.
  76. Вакцину "Спутник V" зарегистрировали в Гане.
  77. Сирия зарегистрировала вакцину "Спутник V".
  78. Дамаск ожидает прибытия новой партии «Спутника V» в апреле [dostęp 2021-03-28].
  79. "Спутник V" прошел процедуру регистрации в Киргизии.
  80. Мамбет Мамакеев: «Как аксакал кыргызской медицины обращаюсь к кыргызскому народу: сделайте прививку от COVID-19» (ros.).data dostępu?
  81. "Спутник V" зарегистрировали в Гайане.
  82. Египет зарегистрировал вакцину "Спутник V".
  83. Гондурас зарегистрировал "Спутник V".
  84. Cuarto Informe de Eventos Supuestamente Atribuibles a la Vacunación e Inmunización (ESAVI) con la vacuna contra la COVID-19 primera dosis fabricante Sputnik V [dostęp 2021-05-13].
  85. Гватемала зарегистрировала вакцину "Спутник V".
  86. Минздрав Вьетнама одобрил использование в стране российской вакцины "Спутник V".
  87. "Спутник V" зарегистрировали в Молдавии.
  88. С 4 мая в Молдове начинается вакцинация препаратом от ковида «Спутник V» [dostęp 2021-05-13] (ros.).
  89. "Спутник V" зарегистрировали в Словакии.
  90. a b c Вакцину "Спутник V" одобрили в Анголе, Джибути и Республике Конго/.
  91. В Республике Конго началась вакцинация от COVID-19 с использованием «Спутника V» [dostęp 2021-03-28].
  92. РФПИ подтвердил регистрацию вакцины "Спутник V" в Шри-Ланке.
  93. "Спутник V" зарегистрировали в Лаосе.
  94. РФПИ подтвердил регистрацию вакцины "Спутник V" в Ираке.
  95. "Спутник V" зарегистрировали в Северной Македонии.
  96. В Северной Македонии началась вакцинация „Спутником V” [dostęp 2021-03-10].
  97. В Зимбабве разрешили использовать "Спутник V" для массовой вакцинации.
  98. Власти Марокко одобрили применение российской вакцины "Спутник V".
  99. Вакцину "Спутник V" одобрили к применению в Кении.
  100. Иордания одобрила экстренное применение вакцины "Спутник V".
  101. Иордания начала вакцинацию от коронавируса «Спутником V» [dostęp 2021-04-08].
  102. Вакцина "Спутник V" получила одобрение в Намибии.
  103. Минздрав Азербайджана утвердил применение "Спутника V".
  104. В Азербайджане начинается вакцинация от коронавируса «Спутником V» [dostęp 2021-05-18] (ros.).
  105. Филиппины одобрили вакцину «Спутник V» для экстренного применения [dostęp 2021-03-22].
  106. На Филиппинах началось применение вакцины «Спутник V» [dostęp 2021-05-13] (ros.).
  107. Камерун зарегистрировал вакцину «Спутник V» [dostęp 2021-03-22].
  108. Вакцину «Спутник V» одобрили на Сейшельских Островах [dostęp 2021-03-22].
  109. На Сейшельских Островах началась вакцинация «Спутником V» [dostęp 2021-05-18] (ros.).
  110. Маврикий стал 55-й страной, одобрившей вакцину «Спутник V» [dostęp 2021-03-23].
  111. Вакцина «Спутник V» одобрена в Антигуа и Барбуде [dostęp 2021-03-28].
  112. «Спутник V» одобрили в Мали [dostęp 2021-04-01].
  113. РФПИ: Панама одобрила применение вакцины «Спутник V» [dostęp 2021-04-02].
  114. India approves Russia’s Sputnik V COVID-19 vaccine [dostęp 2021-04-13] (ang.).
  115. В Индии начали применять "Спутник V" [dostęp 2021-05-15] (ros.).
  116. Непал одобрил использование «Спутника V» [dostęp 2021-04-21] (ros.).
  117. В Бангладеш одобрили экстренное использование вакцины «Спутник V» [dostęp 2021-04-29] (ros.).
  118. Turkey becomes the 63rd country in the world to authorize Sputnik V [dostęp 2021-04-30] (ang.).
  119. ПРИМЕНЕНИЕ ВАКЦИНЫ «СПУТНИК V» ОДОБРЕНО В РЕСПУБЛИКЕ МАЛЬДИВЫ [dostęp 2021-05-15] (ros.).
  120. Применение "Спутника V" одобрили в Эквадоре [dostęp 2021-05-18] (ros.).
  121. Бразильский фармрегулятор одобрил импорт и применение вакцины "Спутник V" [dostęp 2021-06-14] (ros.).
  122. В ДНР началась вакцинация от коронавируса.
  123. В ЛНР начнется вакцинация от коронавируса «Спутником V».
  124. Вакцину «Спутник V» зарегистрировали в Республике Сербской.
  125. Вакцинация населения Абхазии "Спутником V" начнется после 9 мая.
  126. В Южной Осетии началась вакцинация от коронавируса "Спутником V".
  127. WHO says discussing new COVID-19 vaccine with Russia [dostęp 2020-11-18].
  128. Szczepionka na koronawirusa. Rosja już ja ma. Stanowisko WHO [dostęp 2020-11-18].
  129. Europejska Agencja Leków sprawdza Sputnika [dostęp 2021-03-11].
  130. Sputnik V, czyli rosyjska szczepionka na Covid-19. Niemcy są sceptyczni [dostęp 2020-11-18].
  131. Koronawirus. Rosyjska szczepionka na koronawirusa. Prawda wyszła na jaw [dostęp 2020-11-18].
  132. Scientists cautious as Russia says early data shows Sputnik V coronavirus vaccine is 92% effective [dostęp 2020-11-18].
  133. Russia’s approval of a COVID-19 vaccine is less than meets the press release [dostęp 2020-11-18].
  134. Russia announces positive COVID-vaccine results from controversial trial [dostęp 2020-11-18].
  135. Russia’s claim of a successful COVID-19 vaccine doesn’t pass the ‘smell test,’ critics say [dostęp 2020-11-18].
  136. Russian Covid vaccine shows encouraging results [dostęp 2020-11-18].
  137. Putin’s vaccine meets opposition from frontline workers in Russia [dostęp 2020-11-18].
  138. Leger’s Weekly Survey [dostęp 2020-11-18] [zarchiwizowane z adresu 2020-09-05].

Linki zewnętrzneEdytuj