Otwórz menu główne

Adolf Berman

polski polityk i działacz syjonistyczny

Adolf Abraham Berman, Awraham Berman (hebr. אברהם ברמן; ur. 17 października 1906 w Warszawie, zm. 3 lutego 1978 w Tel Awiwie) – polski i izraelski polityk o poglądach komunistycznych, sekretarz Żegoty, brat Jakuba.

Adolf Berman
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 17 października 1906
Warszawa, Królestwo Polskie
Data i miejsce śmierci 3 lutego 1978
Tel Awiw
Zawód, zajęcie polityk
Narodowość żydowska
Stanowisko poseł do Krajowej Rady Narodowej (1944–1947), deputowany do Knesetu II kadencji (1951–1955)
Partia Poalej Syjon – Lewica, Poalej Syjon, Mapam, Frakcja Lewicowa, Komunistyczna Partia Izraela
Odznaczenia
Order Krzyża Grunwaldu II klasy Medal za Warszawę 1939–1945

ŻyciorysEdytuj

Praca naukowaEdytuj

Absolwent filozofii Uniwersytetu Warszawskiego. Napisaną przez niego pracę magisterską, którą przedstawił do obrony w 1931, uznano za rozprawę doktorską, nadając mu odpowiedni tytuł. Był psychologiem oraz nauczycielem w gimnazjach warszawskich, prowadził badania naukowe w dziedzinie psychologii oraz wdrażał pionierski w Polsce system poradnictwa zawodowego[1].

Działalność społeczna i polityczna w PolsceEdytuj

Od 1926 członek partii Poalej Syjon – Lewica, redaktor polskojęzycznego organu tej partii; wydawał w języku jidysz tygodnik „Arbeter Cajtung”[1].

W czasie II wojny światowej posługiwał się pseudonimem Borowski[2] lub Adam Borowski[3][4]. Był jednym z założycieli i przywódców utworzonego w 1942 Bloku Antyfaszystowskiego oraz współredagował jego organ – „Der Ruf”[5]. Podczas wojny był dyrektorem żydowskiej organizacji charytatywnej, Centrali Związku Towarzystw Opieki nad Sierotami i Dziećmi Opuszczonymi „Centos”[a]. Organizacja opiekowała się dziećmi (poniżej 14 roku życia) w getcie warszawskim; utrzymywała sierocińce, internaty i półinternaty, kluby i kuchnie dla dzieci. Organizowała obchody świąt[6]. Pod jej opieką znajdowało się ok. 3/4 dzieci z ogólnej ich liczby wynoszącej ok. 100 tys.[7] Berman pomagał także Żydom w ucieczkach z getta. Był odpowiedzialny za wyszukiwanie kontaktów z Polakami po „aryjskiej stronie”, co mógł robić względnie swobodnie, gdyż nie miał semickich rysów[1]. Latem 1942 opuścił getto i zamieszkał na stałe po „stronie aryjskiej”[8]. W czasie powstania w getcie warszawskim wspólnie z Leonem Feinerem był autorem depesz informujących Londyn o wydarzeniach, w tym o masowej likwidacji społeczności żydowskiej, i wzywających aliantów do pomocy. W ostatniej, trzeciej depeszy z 11 maja 1943 rozgoryczony pisał o braku reakcji świata na dokonującą się masakrę[9].

Po wielkiej akcji likwidacyjnej w getcie kontynuował podziemną działalność – m.in. ocalił ostatnie notatki historyka warszawskiego getta Emanuela Ringelbluma[1]. Był członkiem prezydium Żydowskiego Komitetu Narodowego (ŻKN) i jego reprezentantem wobec polskiego podziemia. Pełnił funkcję sekretarza w prezydium „Żegoty[2]. Zaprzyjaźnił się wówczas z Władysławem Bartoszewskim, który miał pseudonim Ludwik Borowski; znajomość ta przetrwała wiele lat[10]. Był współautorem, wspólnie z Leonem Feinerem i Icchakiem Cukiermanem, listu informującego świat o systematycznym wymordowywaniu społeczności żydowskiej w okupowanej Polsce. Pisał w nim także o bliskich i serdecznych stosunkach łączących ŻKN z przedstawicielami walczącej Polski Podziemnej[9]. W styczniu 1944 został kierownikiem referatu żydowskiego Krajowej Rady Narodowej[8]. W tym samym miesiącu był szantażowany przez szmalcowników, którzy według Zofii Rudnickiej zażądali od niego pół miliona złotych[11]. Szantażystów udało się zidentyfikować i zlikwidować[11].

Podczas powstania warszawskiego wchodził w skład Rady Politycznej Armii Ludowej na Żoliborzu[5].

Rząd RP w Londynie poprzez delegata w Warszawie przekazywał pieniądze, wpłacane przez Joint i Światowy Kongres Żydów, na pomoc dla Żydów w Polsce, m.in. Adolfowi Bermanowi „Borowskiemu” dla Lewicy Poalej Syjon[12]. Starano się także uratować chociaż niektórych Żydów wskazanych imiennie przez Reprezentację Polskich Żydów, m.in. Adolfa Bermana[13].

W 1945 został wiceprzewodniczącym, a potem, do 1949, przewodniczącym Centralnego Komitetu Żydów Polskich. Latem 1946 uczestniczył w rozmowach z Ministerstwem Bezpieczeństwa Publicznego, Ministerstwem Sił Zbrojnych i Ministerstwem Obrony Narodowej, które doprowadziły do czasowego otwarcia granic Polski dla masowej emigracji Żydów[5]. Odwiedził obóz w Treblince, gdzie zginęli jego bliscy i dzieci, nad którymi sprawował opiekę w getcie, co zrobiło na nim wstrząsające wrażenie[6]. Po wojnie Władysław Bartoszewski odwiedził Bermana w Centralnym Komitecie Żydów Polskich, gdzie ten przyjął go, jak pisze Bartoszewski – „bardzo ciepło, mimo tego, iż nie miał on wątpliwości, że jestem oficerem AK i że znajduje się w innym obozie politycznym”[4]. Dwukrotnie, w 1946 i 1948, Berman, korzystając ze swoich koneksji, wyciągnął z więzienia Władysława Bartoszewskiego[4][14]. Jednak w kwietniu 1949 Adolf Berman został usunięty ze stanowiska przewodniczącego CKŻP, za czym stał Szymon Zachariasz[10], zastąpił go komunista Grzegorz Smolar. W 1949 Bartoszewskiego aresztowano po raz trzeci, tym razem pozostał w więzieniu przez pięć lat[4].

W 1947 został odznaczony Orderem Krzyża Grunwaldu II klasy[15]. Otrzymał również Medal za Warszawę 1939–1945 (1946)[16].

W 1950, wobec coraz dalej idącej marginalizacji CKŻP i ograniczenia jego autonomii, Berman zdecydował się na wyjazd do Izraela[1].

W IzraeluEdytuj

Jako Awraham Berman w latach 1951–1955 był deputowanym Knesetu II kadencji, do którego dostał się z listy Mapam[5][17]. W wyniku rozłamu w Mapam został członkiem Frakcji Lewicowej (hebr. סיעת שמאל, Si’at smol), a od 1954 był członkiem Komunistycznej Partii Izraela (Maki) i wchodził w skład jej władz[5][17]. Napisał książkę, w której opisał swoje wspomnienia z getta warszawskiego. Był przewodniczącym izraelskiej Organizacji Bojowników Antyfaszystów oraz członkiem prezydium Światowej Organizacji Partyzantów Żydowskich i Byłych Więźniów[17]. Zeznawał w procesie Adolfa Eichmanna (1961)[3], a także w sprawie Wiery Gran[18].

Będąc Izraelczykiem, Adolf Berman nie wyzbył się polskości[10]. Piastował stanowisko redaktora naczelnego marksistowskiego miesięcznika „Walka” – wydawanego w języku polskim w latach 1958–1965. Był też jednym z najaktywniejszych działaczy Ligi Przyjaźni Izraelsko-Polskiej[5][10]. Język polski pozostał przeważającym językiem jego licznych korespondencji. Był głównym mówcą na uroczystych akademiach poświęconych pamięci Polaków, ludzi pióra, m.in. Władysława Broniewskiego i Stefana Żeromskiego[10]. W połowie lat 50. Władysław Bartoszewski odnowił przyjaźń z Adolfem Bermanem, z którym korespondował, i w 1963 odwiedził Izrael, kiedy na zaproszenie Instytutu Jad Waszem odbierał dyplom Sprawiedliwy wśród Narodów Świata w imieniu Rady Pomocy Żydom „Żegota”. Adolf Berman pomógł mu wtedy w zbieraniu materiałów do książki Ten jest z ojczyzny mojej, o Polakach ratujących Żydów[b][10].

Zmarł na raka w Tel Awiwie w 1978, w wieku 71 lat[10].

Życie prywatneEdytuj

 
Adolf Berman na zdjęciu z żoną i synem w Polsce w latach 40.

Syn Isera i Guty. Miał dwóch braci: Jakuba i Mieczysława (zginął w Treblince) oraz dwie siostry: Annę (po mężu Wołek, zamordowaną wraz z mężem Pawłem i córką Leną w obozie zagłady w Treblince) i Irenę (po mężu Olecką, 1917–2000). Jakub (1901–1984) pozostał w Polsce, jako wicepremier i członek Komisji Wojskowej Biura Politycznego KC PZPR od maja 1949 nadzorował ludowe Wojsko Polskie[19], kierował ideologią partii komunistycznej oraz aparatem represji.

Adolf Berman był żonaty z Barbarą (nazywaną Basią) Temkin (1907–1953), z którą wspólnie ratował mieszkańców getta. Po przyjeździe do Izraela podupadła na zdrowiu, czego przyczyną był niesprzyjający klimat, w 1953 zmarła na zapalenie płuc. Była autorką dziennika z getta, wydanego w Izraelu w 1956 i w Polsce w 2000[c][20][21]. Syn, Emanuel (ur. 1946), został psychoanalitykiem i profesorem psychologii klinicznej na Uniwersytecie w Hajfie. Wykładał także w Polsce[10][22].

PublikacjeEdytuj

  • W sprawie przedmiotu i podziału psychologii społecznej[23] (1932)
  • Głos z otchłani[24] (1944)
  • Mi-yeme ha-maḥteret[25] (1971)
  • Ba-Makom asher ya‘ad li ha-goral: ‘Im Yehude Varshah 1939–1942[26] (1977)
  • Vos der goyrl hoṭ mir basherṭ. Miṭ Yidn in Ṿarshe, 1939–1942[27] [Co mi przeznaczył los. Z Żydami w Warszawie][28] (1980)

UwagiEdytuj

  1. Nazwa za: Rafał Żebrowski, Centos, w: Polski Słownik Judaistyczny
  2. Ten jest z Ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945, wyd. 4., uzup. Oprac. Władysław Bartoszewski, Zofia Lewinówna, Kraków, Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, 2013. ​ISBN 978-83-240-2790-3​.
  3. Dziennik z podziemia, Batja Temkin-Bermanowa, Wstęp, opracowanie, przypisy Anka Grupińska, Paweł Szapiro. Warszawa, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Żydowski Instytut Historyczny, 2000. ​ISBN 83-7163-289-4​.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e Natalia Aleksiun: Adolf Berman. W głównym nurcie historii. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma, 2013-10-17. [dostęp 2016-10-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-10)].
  2. a b Grabowski 2010 ↓, s. 44.
  3. a b Berman, Adolf Abraham. YIVO Institute for Jewish Research, 2010. [dostęp 2016-10-18].
  4. a b c d Marci Shore. Dzieci Rewolucji. „Krytyka Polityczna”. 2012, 2012-11-10. Stowarzyszenie im. Stanisława Brzozowskiego. [dostęp 2016-11-05]. 
  5. a b c d e f Natalia Aleksiun: Berman Adolf (Abraham). sztetl.org.pl. [dostęp 2018-02-05].
  6. a b Moshe Pearlman: The Capture And Trial Of Adolf Eichmann. Pickle Partners Publishing, 2015, s. brak numeracji. ISBN 1-78625-715-7.
  7. Itamar Levin, Rachel Neiman: Walls Around: The Plunder of Warsaw Jewry During World War II and Its Aftermath. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 13. ISBN 0-275-97649-1.
  8. a b Jerzy Lerski: Historical Dictionary of Poland, 966–1945. Greenwood Publishing Group, 1996, s. 34. ISBN 0-313-26007-9.
  9. a b Joshua D. Zimmerman: The Polish Underground and the Jews, 1939–1945. Cambridge University Press, 2015, s. 226–227, 359.
  10. a b c d e f g h Marci Shore. Za dużo kompromisów – stop. „Gazeta Wyborcza”. 2009, 2009-07-13. Agora. [dostęp 2016-11-05]. 
  11. a b Teresa Prekerowa: Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, s. 267.
  12. Grabowski 2010 ↓, s. 46.
  13. Grabowski 2010 ↓, s. 47.
  14. Witold Bereś, Jerzy Skoczylas. Władysław Bartoszewski – świadek epoki. 17.. „Gazeta Wyborcza”. 2002 (2002-02-15). wyborcza.pl. Agora. [dostęp 2016-11-05]. 
  15. M.P. z 1947 r. nr 102, poz. 666.
  16. M.P. z 1946 r. nr 26, poz. 43.
  17. a b c Kneset. Kneset and Public Activities ↓.
  18. Joanna Szczęsna. To nie była agentka. „Gazeta Wyborcza”. 2010 (2010-11-24). wyborcza.pl. Agora. [dostęp 2016-11-05]. 
  19. Sławomir Cenckiewicz: Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943–1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 73
  20. Basia Temkin-Bermanowa: Dziennik z podziemia, culture.pl [dostęp: 2016-10-14]
  21. Dziennik z podziemia Basi Temkin-Bermanowej. W: Joanna Bilska: Stosunki polsko-żydowskie w korespondencji i diarystyce Żydów warszawskich w czasie drugiej wojny światowej (praca magisterska). Wrocław: Uniwersytet Wrocławski, 2007. [dostęp 2016-11-05].
  22. I Konferencja Polskiego Towarzystwa Psychoterapii Psychodynamicznej. Delta CPPiE Bydgoszcz, 2008. [dostęp 2016-10-15].
  23. Aldolf A Berman, W sprawie przedmiotu i podziału psychologii społecznej, (Odbitka z: Księga Pamiątkowa Koła Filozoficznego Słuchaczów Uniwersytetu Warszawskiego, r. XXXV Przeglądu Filozoficznego), Warszawa: [s. n.], 1932, OCLC 749562592.
  24. Adolf Berman, Głos z otchłani, Warszawa: Żydowski Komitet Narodowy, 1944, OCLC 79957798.
  25. Adolf Abraham Berman, Mi-yeme ha-maḥteret, Tel Awiw: ha-Menorah, 1971, OCLC 19143531.
  26. Adôlf Avrāhām Berman, Bam-māqôm ašer yaʻad lî hag-gôrāl: ʻim yehûdê Wâršā, 1939–1942, Bêt Lôḥamê hag-Gêṭṭā'ôt u.a., 1977, OCLC 164729004.
  27. Adolf Abraham Berman, Vos der goyrl hoṭ mir basherṭ. Miṭ Yidn in Ṿarshe, 1939–1942, Tel Awiw: ha-Ḳibuts ha-meʼuḥad, 1980, OCLC 17044590.
  28. Adolf Abraham Berman. Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2011. [dostęp 2016-11-05].

BibliografiaEdytuj