Stefan Żeromski

polski prozaik, publicysta i dramaturg; pierwszy prezes polskiego PEN Clubu

Stefan Żeromski herbu Jelita (ur. 14 października 1864 w Strawczynie, zm. 20 listopada 1925[1] w Warszawie) – polski prozaik, publicysta, dramaturg; pierwszy prezes polskiego PEN Clubu, prezydent Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. Czterokrotnie nominowany do Nagrody Nobla w dziedzinie literatury (1921, 1922, 1923, 1924)[2]. Jeden z najwybitniejszych pisarzy polskich w historii[3][4].

Stefan Żeromski
Maurycy Zych,
Józef Katerla
Stefan Iksmoreż
Ilustracja
Stefan Żeromski (ok. 1915)
Data i miejsce urodzenia

14 października 1864
Strawczyn

Data i miejsce śmierci

20 listopada 1925
Warszawa

Narodowość

polska

Dziedzina sztuki

literatura piękna

Epoka

Młoda Polska,
dwudziestolecie międzywojenne

Muzeum artysty

Muzeum Stefana Żeromskiego w Nałęczowie
Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego

Ważne dzieła
Faksymile
Odznaczenia
Order Orła Białego Wstęga Wielka Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski
Nagrody

Nagroda im. Elizy Orzeszkowej

Stefan Żeromski był znany również pod pseudonimami Maurycy Zych, Józef Katerla (panieńskie nazwisko matki[5]) i Stefan Iksmoreż (ananim). Ze względu na zaangażowanie społeczne nazwany był „sumieniem polskiej literatury”[6][7] lub „sumieniem narodu”[8][9].

ŻyciorysEdytuj

 
Katalog ocen Stefana Żeromskiego w Kieleckim Gimnazjum Męskim (1886)
 
Stefan Żeromski w młodości
 
Portret Stefana Żeromskiego – pastel Kazimierza Mordasewicza (1909)
 
Stefan Żeromski, drzeworyt Władysława Skoczylasa (ok. 1918)
 
Stefan Żeromski z córką Moniką (ok. 1925)
 
Nagrobek Stefana Żeromskiego (2015)

Stefan Żeromski pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej Wincentego Żeromskiego herbu Jelita i Józefy z Katerlów Żeromskiej. Wychował się w Ciekotach w Górach Świętokrzyskich. Jego ojciec przed powstaniem utracił majątek i aby utrzymać rodzinę, został dzierżawcą folwarków. W 1863 wspierał Polaków walczących w powstaniu styczniowym. Żeromski stracił matkę w 1879, a ojca – 1883, oboje pochowani w Leszczynach.

W czasie powstania styczniowego w bitwie pod Czarncą zginął Gustaw Saski (1846–1863), brat cioteczny Stefana Żeromskiego[10].

W 1873 dziewięcioletni Stefan trafił na rok do szkoły początkowej w Psarach. W 1874 rozpoczął naukę w Męskim Gimnazjum Rządowym w Kielcach; jego nauczycielem był m.in. Antoni Gustaw Bem. Z tego okresu pochodzą jego pierwsze próby literackie – wiersze, dramaty, przekłady z literatury rosyjskiej. Zadebiutował w 1882 w numerze 27 „Tygodnika Mód i Powieści” przekładem wiersza Lermontowa i w „Przyjacielu Dzieci” wierszem „Piosenka rolnika”. Trudności finansowe i początki gruźlicy spowodowały, że gimnazjum ukończył w 1886 bez uzyskania matury. W tym samym roku rozpoczął studia w Instytucie Weterynarii w Warszawie (uczelnia nie wymagała matury). Tam zetknął się z ruchem socjalistycznym, działał m.in. w tajnej akcji oświatowej wśród rzemieślników i robotników.

Pod koniec 1908 Stefan Żeromski i Rafał Radziwiłłowicz złożyli propozycję Józefowi Piłsudskiemu wstąpienia do wolnomularstwa[11]. Sugerowane związki S. Żeromskiego z wolnomularzami[12] nie znajdują potwierdzenia w bardziej wiarygodnych źródłach, a oparte są na szczegółowym opisie przyjmowania nowego członka do loży wolnomularskiej zamieszczonym w Popiołach. Najprawdopodobniej konsultantem tego fragmentu był jego szwagier – Rafał Radziwiłłowicz, brat żony Oktawii[13].

W 1889 zmuszony został porzucić studia z powodów finansowych i zaczął pracować jako guwerner w domach ziemiańskich, między innymi w Łysowie (obecnie gmina Przesmyki k. Siedlec) i w Nałęczowie. Od 1889 jego utwory ukazywały się na łamach „Tygodnika Powszechnego”, „Głosu”, „Nowej Reformy”.

W 1892 przebywał krótko w Zurychu, Wiedniu, Pradze i Krakowie. Jesienią tego roku ożenił się z Oktawią z Radziwiłłowiczów Rodkiewiczową, którą poznał w Nałęczowie, po czym wyjechał z żoną i jej córeczką z pierwszego małżeństwa do Szwajcarii, gdzie objął posadę zastępcy bibliotekarza w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu. Tam powstawały m.in. Syzyfowe prace. W Szwajcarii zetknął się m.in. z Gabrielem Narutowiczem, Edwardem Abramowskim. W latach 1895 i 1898 ukazały się zbiory opowiadań Żeromskiego.

Na przełomie XIX i XX wieku przyjeżdżał do Kielc z myślą o zamieszkaniu w mieście i prowadzeniu tam działalności kulturalnej. Być może to pod jego wpływem Leon Rygier założył tygodnik postępowo-demokratyczny „Echa Kieleckie”, w którym ukazały się przedruki Ech leśnych i Zemsta jest moją... Żeromskiego[14].

Po powrocie do kraju w 1897 pracował jako pomocnik bibliotekarza w Bibliotece Ordynacji Zamojskiej w Warszawie. Ukazały się wówczas Syzyfowe prace. W 1899 Żeromskim urodził się syn Adam. W tym samym roku ukazali się Ludzie bezdomni. W 1904 wyszła powieść Popioły, której sukces wydawniczy pozwolił Żeromskiemu porzucić pracę w Bibliotece Ordynacji i przenieść się wraz z rodziną prawie na rok do Zakopanego. Mógł całkowicie poświęcić się pracy pisarskiej. Od chwili wybuchu rewolucji 1905 w Królestwie Polskim działał w organizacjach demokratycznych i socjalistycznych, zbliżył się wówczas do Polskiej Partii Socjalistycznej[15]. Ruchowi rewolucyjnemu z lat 1905–1907 poświęcił kilka swoich prac, m.in. opowiadania: Sen o szpadzie, Nagi bruk i Nokturn oraz dramat Róża[16]. Żeromski zainicjował założenia Uniwersytetu Ludowego, organizował kursy dokształcające dla uczniów szkoły rzemieślniczej, w jego domu, tzw. Chacie, prowadzono ochronkę i tajną szkołę. Z jego inspiracji w Nałęczowie powstała robotnicza grupa teatralna pod przewodnictwem rzeźbiarza i publicysty Józefa Gardeckiego. Grupa wystawiła zakazaną wówczas sztukę – III część Dziadów. Wśród widzów był m.in. Bolesław Prus[17].

W 1909 wyjechał z rodziną do Paryża, gdzie mieszkał trzy lata. W 1910 podpisał się pod listem otwartym w sprawie pochowania ciała Juliusza Słowackiego na Wawelu, po odmowie biskupa krakowskiego Jana Puzyny[18]. Po powrocie do kraju osiedlił się w Zakopanem. Uczestniczył w zjeździe w Zakopanem w sierpniu 1912, na którym powołano Polski Skarb Wojskowy[19]. W 1913 założył nową rodzinę z poznaną w 1908 malarką Anną Zawadzką. Owocem tego związku była córka Monika. Po wybuchu I wojny światowej zgłosił się do Legionów Polskich, jednak nigdy nie brał udziału w walkach. Wrócił do Zakopanego. Wspólnie z Janem Kasprowiczem i Medardem Kozłowskim stworzył Organizację Narodową[20]. Działał w pracach Naczelnego Komitetu Zakopiańskiego. Był prezydentem Rzeczypospolitej Zakopiańskiej. 30 lipca 1918[21][22][23] zmarł na gruźlicę jego dziewiętnastoletni syn Adam. Żeromski zadedykował mu tekst publicystyczny o tematyce społeczno-politycznej pt. Początek świata pracy[24].

Podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 współpracował w kierowanym przez ppłk. Mariana Dienstla-Dąbrowę Wydziale Propagandy Armii Ochotniczej[25]. 22 października 1920 został członkiem Obywatelskiego Komitetu Wykonawczego Obrony Państwa[26]. W niepodległej Polsce Żeromski zamieszkał w Warszawie, gdzie brał znaczący udział w życiu literackim. Uczestniczył, wraz z Janem Kasprowiczem[27], w akcji przedplebiscytowej w regionie Powiśla celem przyłączenia tych terenów do Polski, między innymi w Iławie, Suszu, Prabutach, Kwidzynie, Sztumie, Grudziądzu i wielu innych miejscowościach Warmii, Mazur i powiatów nadwiślańskich (Powiśla)[28]. Był delegatem na zjazd Związku Zawodowego Literatów Polskich 4 lutego 1922 w Warszawie[29]. Był inicjatorem projektu Akademii Literatury[30], Straży Piśmiennictwa Polskiego[31], a w 1925 został założycielem i pierwszym prezesem polskiego oddziału PEN Clubu. W latach dwudziestych osiedlił się w Konstancinie-Jeziornie pod Warszawą w willi Świt, a w 1924 prezydent Stanisław Wojciechowski przydzielił mu trzypokojowe mieszkanie na drugim piętrze Zamku Królewskiego w Warszawie[32][33]. W 1922 ukazała się powieść Wiatr od morza, za którą otrzymał Państwową Nagrodę Literacką, a w 1924 powieść Przedwiośnie.

16 maja 1925 przyznano mu tytuł członka honorowego Towarzystwa Dziennikarzy Polskich we Lwowie[34]. Filister honoris causa polskiej korporacji akademickiej „Pomerania”.

Złożony ciężką chorobą w połowie 1925 przebywał w Konstancinie[35]. Zmarł 20 listopada 1925. Tego dnia – na dwa tygodnie przed własną śmiercią – Władysław Reymont napisał[36]:

Dzisiaj umarł Żeromski, cios to dla mnie okrutny z wielu powodów. Umarł na serce. Był o parę lat starszy ode mnie, ale miał szaloną wolę życia i energię. Strata ta polskiej literatury niezastąpiona. Uwielbiałem Go jako genialnego pisarza. Naturalnie, ta nagła śmierć źle podziałała i na mój stan zdrowia. Teraz bowiem na mnie przychodzi kolej umierania.

Żeromski został pochowany na cmentarzu ewangelicko-reformowanym w Warszawie (F/4/1)[37]. W 1928 otwarto w Nałęczowie muzeum poświęcone pisarzowi.

Poglądy społeczne i polityczneEdytuj

Stefan Żeromski w swoich dziełach poruszał często problematykę społeczną. W centrum jego zainteresowań znalazł się temat ubóstwa, katastrofalne położenie robotników i chłopów, i obserwacje tych grup zbliżyły go do poglądów socjalistycznych – w czasie rewolucji 1905 sprzyjał Polskiej Partii Socjalistycznej; ciągłą inspiracją była dla niego myśl Edwarda Abramowskiego, teoretyka i praktyka spółdzielczości, oraz teoria syndykalistyczna Georges’a Sorela (cenił sobie jego dzieło Réflexions sur la violence) i Édouarda Dufour (Le syndicalisme et la prochaine révolution), czemu dał wyraz w społeczno-politycznej pracy pt. Początek świata pracy, powstałej u zarania II RP, w 1918 r.[38]

Ordery i odznaczeniaEdytuj

Najważniejsze dziełaEdytuj

EkranizacjeEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Filmowe adaptacje utworów Stefana Żeromskiego.

GaleriaEdytuj

UpamiętnienieEdytuj

Przed 1939 była przyznawana nagroda naukowa miasta portowego Gdyni im. Stefana Żeromskiego (w 1938 otrzymał ją prof. Adam Szelągowski)[52].

Poczta Polska wydała następujące znaczki z wizerunkiem Stefana Żeromskiego[53]:

  1. 30.04.1947 – seria „Kultura Polska – I wydanie” – znaczek o numerze katalogowym 424 A/B
  2. 20.07.1947 – seria „Kultura Polska – II wydanie” – znaczek o numerze katalogowym 433 A/B
  3. 10.06.1948 – blok „Kultura Polska” – znaczek o numerze katalogowym A 433
  4. 21.09.1964 – znaczek o numerze katalogowym 1379 wydany z okazji 100. rocznicy urodzin
  5. 14.10.2014 – znaczek o numerze katalogowym 4574 wydany z okazji 150. rocznicy urodzin

Pisarz jest patronem teatru kieleckiego. Jego imię nosi także Puszcza Jodłowa w Świętokrzyskim Parku Narodowym.

26 kwietnia 1997 udostępniona została do użytku publicznego placówka muzealna – Domek Stefana Żeromskiego w Gdyni-Orłowie, w którym to pisarz przebywał w 1920.

W Krakowie w dzielnicy XVIII Nowa Huta znajdują się:

  • Szpital Specjalistyczny im. Stefana Żeromskiego, który został nazwany jego imieniem w 1974. Przed wejściem do budynku znajduje się popiersie pisarza autorstwa Mariana Koniecznego[54].
  • ulica Stefana Żeromskiego.
  • jedno z osiedli w Nowej Hucie nazwano Szklane Domy na pamiątkę wizji „szklanych domów” z Przedwiośnia[54].

Żeromski jest patronem ławeczki w Parku Ratuszowym w Krakowie w dzielnicy XVIII Nowa Huta, o czym informuje tabliczka. Patroni ławeczek w przestrzeni publicznej są wybierani w ramach projektu Kody Miasta realizowanego przez Krakowskie Biuro Festiwalowe, operatora tytułu Kraków Miasto Literatury UNESCO, którym Kraków został uhonorowany w 2013[55][56]

Stefan Żeromski w filmieEdytuj

Stefan Żeromski pojawia się w serialu i filmie Polonia Restituta w reżyserii Bohdana Poręby. Rolę pisarza grał Ignacy Gogolewski.

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Stefan Żeromski. Polskie Radio, 2008-06-27. [dostęp 2014-04-26]. (pol.).
  2. Nomination Database, www.nobelprize.org [dostęp 2017-01-07].
  3. 90 lat temu zmarł Stefan Żeromski | dzieje.pl – Historia Polski, dzieje.pl [dostęp 2019-07-17] (pol.).
  4. Muzeum Narodowe w Kielcach – Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego, mnki.pl [dostęp 2019-07-17] (ang.).
  5. Pseudonim ten pochodził od panieńskiego nazwiska matki pisarza. Mowa o tym w artykule: W Leszczynach upamiętniono rodziców Żeromskiego. ksiazki.wp.pl.
  6. Jadwiga Demczuk: Sumienie polskiej literatury. 2014-10-14. [dostęp 2016-08-27].
  7. – Żeromski Stefan. Wirtualne Muzeum Konstancina. [dostęp 2016-08-27].
  8. skomplikowana prywatność „sumienia narodu”. 2015-10-14. [dostęp 2016-08-27].
  9. Zdzisław Antolski: Żeromski – pisarz domowy. 2012-07-02. [dostęp 2016-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-28)].
  10. Secemin.
  11. Ryszard Świętek, Lodowa ściana: sekrety polityki Józefa Piłsudskiego 1904–1918, Kraków 1998. s. 419.
  12. Hass Ludwik, Sekta farmazonii warszawskiej. Pierwsze stulecie wolnomularstwa w Warszawie (1721–1821), PIW, Warszawa 1980, s. 675. ISBN 83-06-00239-3.
  13. „Polityka”, 2014, nr 39, s. 107.
  14. Jan Pazdur: Dzieje Kielc 1864–1939. Wrocław 1971, s. 68.
  15. Przedmowa Henryka Markiewicza do Dzieł Stefana Żeromskiego, tomu Rozdzióbią nas kruki, wrony... Warszawa 1956. s. 9.
  16. Jan Hulewicz, Źródła ideologii społeczno-politycznej Stefana Żeromskiego. Pamiętnik Literacki, Lwów 1930, nr 1/4, s. 448. Całość w: Małopolska Biblioteka Cyfrowa.
  17. Józef Kozłowski: „my z Niego wszyscy...”, socjalistyczne Mickiewicziana z przełomu XIX i XX wieku. Warszawa: Czytelnik, 1978, s. 26–30.
  18. List otwarty w sprawie sprowadzenia zwłok Juliusza Słowackiego, Paryż 1910.
  19. Wanda Kiedrzyńska, Powstanie i organizacja Polskiego Skarbu Wojskowego 1912–1914, [w:] „Niepodległość”, t. XIII z. 1 (33), 1936, s. 80.
  20. Posłowi i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919–1939, t. III, Warszawa 2005, s. 207.
  21. Harcerski słownik biograficzny, t. IV, Warszawa 2016, s. 251.
  22. Inskrypcja na nagrobku - https://www.maslow.pl/asp/galeria/20180727_wycieczka_Naleczow/p1060620.jpg
  23. travelmatszczecin, www.travelmat.com.pl [dostęp 2022-12-23].
  24. Stefan Żeromski, Początek świata pracy. Kraków 1918. s. 3. (Całość w: Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona).
  25. W Urzędzie Propagandy Inspektoratu Armii Ochotniczej. „Świat”. Nr 39, s. 6, 25 września 1920. 
  26. Obrona państwa w 1920 roku, Warszawa 1923, s. 153.
  27. Leon Sobociński, Na gruzach Smętka, wyd. B. Kądziela, Warszawa, 1947, s. 101.
  28. Michał Młotek: Tajemnice pogranicza. Kraków 2013.
  29. Wiadomości bieżące. Z miasta. O byt literatów. „Kurjer Warszawski”, s. 4, nr 39 z 8 lutego 1922. 
  30. Projekt Akademii Literatury Polskiej.
  31. Straż powstała w 1926 r. (Kurjer Warszawski: dodatek poranny. R. 106, 1926, nr 317 s. 3).
  32. Aleksander Gieysztor, Stanisław Herbst, Stanisław Lorentz, Władysław Tomkiewicz, Jan Zachwatowicz: Zamek Królewski w Warszawie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1972, s. 173.
  33. Monika Warneńska: Warszawskim szlakiem Żeromskiego. Warszawa: Zakład Wydawniczo-Propagandowy PTTK, 1980, s. 72.
  34. Z Tow. Dziennikarzy Polskich. „Gazeta Lwowska”. Nr 114, 19 maja 1925. 
  35. Choroba Stefana Żeromskiego. „Nowości Illustrowane”. Nr 34, s. 5, 22 sierpnia 1925. 
  36. Władysław Reymont – informacje o twórcy.
  37. śp. Stefan Żeromski.
  38. Stefan Żeromski, Początek świata pracy. Kraków 1918. s. 11.
  39. M.P. z 2019 r. poz. 0 „jako wyraz najwyższego szacunku wobec znamienitych zasług poniesionych dla chwały, dobra i pożytku Rzeczypospolitej Polskiej, z okazji Narodowych Obchodów Setnej Rocznicy Odzyskania Niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej”.
  40. Ordery Orła Białego przyznane pośmiertnie 25 wybitnym Polakom, prezydent.pl [dostęp 2018-11-11].
  41. M.P. z 1925 r. nr 102, poz. 432 „za wybitną twórczość literacką”.
  42. U trumny Żeromskiego. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 271 z 24 listopada 1925. 
  43. M.P. z 1921 r. nr 298 „w uznaniu zasług, położonych dla Rzeczypospolitej Polskiej na polu literatury”.
  44. Order Odrodzenia Polski. Trzechlecie pierwszej kapituły 1921–1924. Warszawa: Prezydium Rady Ministrów, 1926, s. 22.
  45. Żeromski, Stefan (1864–1925): Dzieje grzechu. T. 1, polona.pl [dostęp 2016-09-28].
  46. Żeromski, Stefan (1864–1925): Dzieje grzechu. T. 2, polona.pl [dostęp 2016-09-28].
  47. Żeromski, Stefan (1864–1925): Ludzie bezdomni. Powieść. T. 1, polona.pl [dostęp 2016-09-28].
  48. Żeromski, Stefan (1864–1925): Ludzie bezdomni. Powieść. T. 2, polona.pl [dostęp 2016-09-28].
  49. Żeromski, Stefan (1864–1925): Przedwiośnie. Powieść, Wikiźródła [dostęp 2018-08-26].
  50. Żeromski, Stefan (1864–1925): Siłaczka ; Na pokładzie, polona.pl [dostęp 2016-09-28].
  51. Żeromski, Stefan (1864–1925): Uciekła mi przepióreczka... Komedya w 3 aktach, polona.pl [dostęp 2016-09-28].
  52. Lwowianin laureatem. „Wschód”. Nr 74, s. 5, 10 lutego 1938. 
  53. Andrzej Fiszer, Katalog Polskich Znaków Pocztowych (i z Polską związanych) Tom I 2019, 2018.
  54. a b Nowa Huta. Architektoniczny portret miasta drugiej połowy XX wieku (red. Jarosław Klaś), Kraków: Ośrodek Kultury im. C.K.Norwida, 2018, s. 37, ISBN 978-83-948244-3-3.
  55. Kody Miasta. [dostęp 2021-02-04].
  56. Lista patronów. [dostęp 2021-02-04].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj