Otwórz menu główne

Prabuty

miasto w województwie pomorskim
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Prabuty (niem. Riesenburg)[3]miasto w północnej Polsce, we wschodniej części województwa pomorskiego w powiecie kwidzyńskim, nad jeziorem Liwieniec. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Prabuty. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego. Prabuty leżą na terenie historycznej Pomezanii, a także wchodzą w skład makroregionu Pojezierza Iławskiego.

Prabuty
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Ruiny Zamku Biskupów Pomezańskich, fontanna Rolanda i konkatedra św. Wojciecha
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat kwidzyński
Gmina Prabuty
Prawa miejskie od XIII wieku
Burmistrz Marek Bogdan Szulc
Powierzchnia 7,29 km²
Wysokość 90 m n.p.m.
Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość

8710[1][2]
1194,8 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 55
Kod pocztowy 82-550
Tablice rejestracyjne GKW
Położenie na mapie gminy Prabuty
Mapa lokalizacyjna gminy Prabuty
Prabuty
Prabuty
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Prabuty
Prabuty
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Prabuty
Prabuty
Położenie na mapie powiatu kwidzyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kwidzyńskiego
Prabuty
Prabuty
Ziemia53°45′21″N 19°11′51″E/53,755833 19,197500
TERC (TERYT) 2207044
SIMC 0932962
Urząd miejski
ul. Kwidzyńska 2
82-550 Prabuty
Strona internetowa

Według danych z 1 stycznia 2018 Prabuty liczyły 8 710 mieszkańców[1].

Rozwinął się tu przemysł drzewny, materiałów budowlanych oraz elektromaszynowy. Prabuty są także stacją węzłową położoną przy trasie Warszawa – Gdynia.

Spis treści

HistoriaEdytuj

 
Makieta Zamku Biskupów Pomezańskich w Prabutach
 
Prabucki rynek w okresie rozbiorów
 
Pomnik cesarza Wilhelma I na rynku w Prabutach, fot. XIX w.
 
Fontanna Rolanda w Prabutach dzieło Franza Schwechtena z 1900
 
Gotycka Brama Kwidzyńska
  • 1233–1283 – podbój terenów Prus przez Krzyżaków,
  • 1236 – Krzyżacy niszczą pruski gród Reizija, nad jeziorem Liwieniec; wzniesienie drewnianego zamku
  • 1250 – utworzenie biskupstwa pomezańskiego,
  • 1255 – Prabuty wraz z okolicznymi terenami przechodzą pod władzę świecką biskupa pomezańskiego,
  • 1249-1525 – Prabuty pod rządami biskupów pomezańskich,
  • 1267-1277 – budowa zamku murowanego,
  • 1285 – przy zamku rozwija się osada, która otrzymuje po tym roku prawa miejskie,
  • 1310-1330 – budowa katedry,
  • 1330 – lokacja miasta na prawie chełmińskim, budowa ratusza,
  • 1342-1345 – budowa synagogi (działa do 1853),
  • 1375 - pożar trawi połowę miasta,
  • 1378–1402 – budowa kaplicy zamkowej pw. Najświętszej Marii Panny,
  • 1381 – w drodze do Rzymu zatrzymuje się w Prabutach litewski książę Świdrygiełło,
  • 1450 – przystąpienie miasta do Związku Pruskiego,
  • 1404 – założenie szkoły zamkowej, później miejskiej,
  • 1414 – w Prabutach przebywa król Władysław Jagiełło,
  • 1451 – biskup pomezański Caspar wygania z Prabut zwolenników antykrzyżackiego Związku Pruskiego,
  • 1458 – w czasie wojny trzynastoletniej w Prabutach zawarty zostaje rozejm polsko-krzyżacki,
  • 1466 – na mocy pokoju toruńskiego Prabuty nadal we władaniu biskupów pomezańskich,
  • 1501-1525 – stolica Pomezanii[4]
  • 1525 – diecezja pomezańska przestaje istnieć, Riesenburg zostaje siedzibą książęcego starosty[5],
  • 1628 – w zamku prabuckim rezydują polscy delegaci na pertraktacje ze Szwedami,
  • 1688 - wielki pożar,
  • 1709-1710 - podczas epidemii dżumy zmarły 933 osoby, połowa mieszkańców,
  • 1726-1753 – instalacja wodociągów,
  • 1722 i 1788 – pożary miasta, spłonął również kościół tzw. polski,
  • 1758-1762 - miasto siedzibą rosyjskiego sztabu wojskowego,
  • 1807 – wojska Napoleona Bonapartego w Prabutach,
  • 1876 – połączenie kolejowe z Malborkiem i Iławą,
  • 1897 – w Prabutach stacjonują wojska francuskie. We wnętrzu katedry urządzają magazyn i lazaret,
  • 1899 – połączenie kolejowe z Jabłonowem Pomorskim,
  • I wojna światowa - w mieście znajdował się sztab wojenny Hindenburga[6],
  • 1922 – budowa fontanny na miejscu ratusza spalonego w 1868,
  • 1939 – oficerski obóz przejściowy w Prabutach, 4 października 1939 mjr Henryk Sucharski wraz z pozostałymi oficerami z Westerplatte zostali skierowani do tego obozu,
  • 1945 – zniszczenie ok. 60% miasta przez wojska sowieckie[7]; w 1946 miejscowość została włączona do nowo powstałego województwa olsztyńskiego na terenie powojennej Polski pod nazwą Prabuty; wysiedlenie niemieckich mieszkańców miasta,
  • 1947 – uruchomienie wodociągów
  • 1956 – budowa linii przesyłowej gazu,
  • ok. 1975 – w Prabutach powstają nowe zakłady przemysłowe i spółdzielnie m.in.: ZHO Hydroster, Spółdzielnia Inwalidów „Świt”, Spółdzielnia Odzieżowa „Delta”, Spółdzielnia Pracy „Tęcza”, Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska”, Zakłady obsługujące rolnictwo, PGR-y, funkcjonuje też duży kompleks szpitalny, budowane są nowe dzielnice i osiedla mieszkaniowe.
  • 1980–1982 – odbudowa katedry przez ks. Jana Oleksego,
  • 1983 – ustanowienie w Prabutach Pomezańskiej Kapituły Kolegiackiej.

Nazewnictwo PrabutEdytuj

Niemiecka nazwa Riesenburg pochodzi z połączenia pruskiej nazwy włości Resja/Rezja[8] z członem Burg – „gród”. Etymologia ludowa wywodzi zaś nazwę miasta od niemieckiego słowa: Riese – „olbrzym” i wyjaśnia określenie Riesenburg jako miasto, gród olbrzyma (stąd też olbrzym z maczugą umieszczony w herbie miasta).

Źródła podają następujące nazwy miejscowości: Resin, Resia (1250), plebano de Resya (1286), Rysen (1326), Resitten (1411), Prabuth, Prabuti, Preybuth, Prabutas, Preibutas, Zabrzesno.

Krzyżacy przyjęli tę nazwę dodając drugi człon, burg: Resemburg (1265), Rysenburg (1233), castro Resinburg (1326), civitas Resinburg (1330), Risenburgk (1342), co oznacza „zamek (gród) ziemi Resia”, Resenburg (1454, 1466), Preybutten lub Prebutyn (1258).

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[9].

DemografiaEdytuj

Według danych z 31 grudnia 2015 r. miasto miało 8761 mieszkańców[10].

  • Piramida wieku mieszkańców Prabut w 2014 roku[11].

ZabytkiEdytuj

 
Kościół, tzw. „polski”, (XIV w.)
  • gotycka konkatedra św. Wojciecha z przełomu XIV i XV wieku (później przebudowywana), spalona w 1945 przez Sowietów, pozostawała w stanie ruiny, odbudowana w latach 1980-1983;
  • kwadratowy rynek (ul. Rynek, ul.Kraszewskiego, ul. Bolesława Prusa, ul. Reja);
  • gotycki kościół, tzw. „polski” z XIV w.;
  • gotycka Brama Kwidzyńska (XIV wiek);
  • pozostałości murów miejskich z XIV wieku;
  • neogotycki kościół św. Andrzeja z 1878 r.;
  • fontanna Rolanda – zbudowana w roku 1900 przez Franza Schwechtena pierwotnie w centrum Berlina, przeniesiona do Prabut w roku 1929; zdobioną przez lwy fontannę wieńczy rzeźba rycerza Rolanda, przywrócona na swoje miejsce w 2011 r.;
  • fundamenty gotyckiego zamku biskupiego z lat 1267-1277. Na wzniesieniu ruin stoi makieta ukazująca rekonstrukcję zamku, konkatedry kapituły pomezańskiej, bram miejskich oraz ratusz miejski i rekonstrukcje rynku;
  • zabytkowe wodociągi miejskie z 1728-1732;
  • plebania z 1910 roku;
  • neogotycka poczta z lat 1893-1896;
  • domy mieszkalne: ulice Długa, Zamkowa, Kopernika, Warszawska, Wojska Polskiego, Władysława Jagiełły, Ogrodowa, Barczewskiego, Daszyńskiego;
  • budynki użyteczności publicznej;
  • obiekty gospodarcze z XVIII, XIX i I poł. XX wieku;
  • park miejski (mauzoleum, pomnik Heinricha Wiebe);
  • ławka zakochanych (ul. Grunwaldzka);
  • szpital specjalistyczny (ul. Kuracyjna);
  • dworzec PKP (ul. Daszyńskiego);
  • cukrownia (ul. Daszyńskiego);
  • urząd miejski;
  • kaplica (ul. Polna);
  • pozostałości gimnazjum (ul. Polna);
  • figurka Marii Panny (ul. Warszawska);
  • kaplica (ul. Kuracyjna);
  • remiza OSP (ul. Reymonta);
  • fundamenty murów obronnych (ul. Malborska);
  • willa Karola (ul. Obrońców Westerplatte);
  • zachowane piwnice i korytarze na terenie „Starego Miasta”.
Zabytki nieistniejące
 
Synagoga (obecnie nie istnieje)
  • gimnazjum realne (ul. Polna)
  • bramy miejskie
  • obóz przejściowy – „Zatorze”
  • budynki mieszkalne – „Stare Miasto”
  • plac Wrangla
  • pomnik Webera
  • synagoga
  • cmentarz żydowski (ul. Władysława Jagiełły)
  • jezioro Młyńskie
  • ratusz miejski
  • hotel „Niemiecki dom”
  • kino-teatr
  • schronisko młodzieżowe
Pomniki
  • pomnik pamięci pomordowanych na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej przy ul. Kwidzyńskiej
  • pomnik doktora Krauze przy ul. Grunwaldzkiej
  • figurka Marii Panny przy ul. Warszawskiej
  • tablica poświęcona doktorowi Krauze przy ul. Kuracyjnej
  • pomnik założyciela parku miejskiego w parku miejskim

TransportEdytuj

 
Droga wojewódzka 521 (ul. Władysława Jagiełły), w tle wieża konkatedry
Połączenia drogowe
Transport kolejowy

Trasy roweroweEdytuj

Dzielnice i osiedla mieszkaniowe PrabutEdytuj

 
Dzielnice Prabut

Prabuty są podzielone administracyjnie na dzielnice, osiedla mieszkaniowe i 1 strefę ekonomiczną „Zatorze”. W południowo-wschodniej części miasta budowane jest osiedle „Klimuszko”.

Stare Miasto
  • Stare Miasto
  • Centrum
  • Śródmieście (dawniej kwidzyńskie przedmieście)
Gniewskie przedmieście
  • Dołek
  • Zacisze
Osiedla Południowe
  • Stara Kolonia
  • Nowa Kolonia
  • Sanatorium
  • Osiedle południowe
  • Osiedle Klimuszki – nowo powstałe osiedle
  • Kisielickie przedmieście
Strefa ekonomiczna
  • Koszary
  • Zatorze
Osiedle Władysława Jagiełły
  • Osiedle I
  • Osiedle II

Honorowi obywatele PrabutEdytuj

MediaEdytuj

Na terenie Prabut działa Telewizja kablowa Prabuty, wydawana jest także prasa: Gazeta Prabucka oraz Prabuckie Wieści.

SportEdytuj

Kluby sportowe
  • Gryf VECRO Prabuty – koszykówka (klub występuje w III lidze)[12]
  • Pogoń Prabuty – piłka nożna (klub występujący w V Lidze)
  • Wojtas Prabuty – piłka nożna (gminny klub sportowy)
Obiekty sportowe
  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Polna)
  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Kuracyjna)
  • miejski stadion MKS Pogoń Prabuty (ul.Władysława Jagiełły)
  • kompleks boisk „Orlik 2012”
  • kort tenisowy (ul.Władysława Jagiełły)
  • hala sportowa przy Szkole Podstawowej (ul.Obrońców Westerplatte)
  • stadnina koni Prabuty – Julianowo
  • Skatepark
Parki i skwery miejskie
  • Park miejski (ul.Parkowa – Zacisze)
  • Skwer miejski przy (ul.Grunwaldzkiej – Śródmieście)
  • Skwer im. Jana Pawła II (ul.Rynek – Stare Miasto)
  • Skwer miejski (ul.Warszawska – Stare Miasto)

Pomniki przyrodnicze i rezerwatEdytuj

Na terenie gminy znajdują się 24 pomniki przyrodnicze oraz rezerwat przyrody Liwieniec.

Muzea i punkty informacji turystycznejEdytuj

Muzea
  • kaplica zamkowa (ul.Zamkowa)
  • brama kwidzyńska (ul.Kwidzyńska)
  • izba muzealna w Szpitalu Specjalistycznym (ul. Kuracyjna)
Punkty informacji turystycznej
  • sala wystawowa im. Webnera Zebrowskiego (ul. Kwidzyńska)
  • kaplica zamkowa (kościółek polski) (ul. Zamkowa)
  • Prabuckie Centrum Kultury i Sportu (ul. Łąkowa)

Współpraca międzynarodowaEdytuj

Miasta i gminy partnerskie:

Wspólnoty wyznanioweEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Prabuty, w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. „Prabuty, około r. 1454. Prabuth, niem. Riesenburg z dawniejszego Resinburg, w którego pierwszej części jest stary pień staropruski, tkwiący także iw nazwie „terra Resia”. w: Slavia occidentalis: Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim. t. 16.
  4. Resia ze stolicą w Prabutach w: Mówią wieki: magazyn historyczny, Tom 12. 1969; „terytorium pomezańskie zwane Resią, Reysen w: Rocznik gdański: Tomy 15. 1957,
  5. Piotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ​ISBN 83-7200-631-8​ s. 244-245
  6. Jan Bałdowski "Warmia i Mazury, mały przewodnik" Wydawnictwo Sport i Turystyka Warszawa 1977 s. 169-179
  7. „W czasie działań wojennych w 1945 r. miasto uległo zniszczeniu w 60%. Legł w gruzach cały rynek z większością działek w zachodniej i północnej części miasta. Zniszczonych zostało w Prabutach 471 domów.” w: Mówią wieki: magazyn historyczny: tom 12, 1969.
  8. Seweryn Szczepański: Osadnictwo pruskie w okolicy Prabut we wczenym średniowieczu. [dostęp 2014-12-13].
  9. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. nr 44, poz. 85).
  10. http://demografia.stat.gov.pl/bazademografia/Tables.aspx.
  11. http://www.polskawliczbach.pl/Prabuty, w oparciu o dane GUS.
  12. Gryf VECRO Prabuty
  13. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-18].

BibliografiaEdytuj

  • J. Liguz, 2008: Zabytki architektury w powiecie kwidzyńskim. Wyd. Lokalna Organizacja Turystyczna Liwa.

Linki zewnętrzneEdytuj