Jelita (herb szlachecki)

herb szlachecki
Ten artykuł dotyczy herbu szlacheckiego. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.

Jelita (Koschlya Rogy, Gyelyta[1], Jelito, Jelitowczyk[2], Koźlarogi, Nagody[3], Koźle Rogi[4], Hastae, Tres Hastae[5]) – polski herb szlachecki, wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480[1]. Występował głównie w ziemi brzeskiej, krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, poznańskiej i na Mazowszu[6].

Jelita
Ilustracja
Herb Jelita
Typ herbu szlachecki
Alternatywne nazwy Gyelyta, Hastae, Jelito, Jelitowczyk, Koschlya Rogy, Koźlarogi, Koźle Rogi, Nagody, Tres Hastae
Pierwsza wzmianka 1316 (pieczęć),
1398 (zapis)

Jelita jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku. Przedstawiciele rodu rycerskiego Jelitów, Klemens z Mokrska i Florian z Korytnicy, adoptowali wówczas bojara, Gerduta[7]. Wraz z upływem czasu i rozwojem struktury szlacheckiej, Jelitowie podzielili się na wiele rodzin. Najbardziej znane rody z późniejszych epok, pieczętujące się herbem Jelita to między innymi: Zamoyscy[8] i Czeczelowie[9].

Jelity używał też Ignacy Jan Paderewski[10].

Opis herbEdytuj

Opis historycznyEdytuj

Jan Długosz blazonuje herb następująco[11]:

Koschlya Rogy alias Gyelyta, tres lanceas transversales in campo rubeo defert.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Kasper Niesiecki blazonuje herb następująco[12]:

(...) trzy kopie złote czy żółte, ułożone na kształt gwiazdy w czerwonem polu, tak że dwie pobocznie końcami i ostrzem do góry wyrychtowane, średnia na dół prosto końcem, nad hełmem pół kozła wyskakującego, nogi przednie do góry wyniósł, w prawą tarczy obrócony, z rogami na głowie.

Opis współczesnyEdytuj

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[a]:

Na tarczy w polu czerwonym dwie kopie w krzyż skośny, złote, na nich takaż trzecia na opak w słup.

W klejnocie pół kozła wspiętego, srebrnego z czarnymi rogami.

Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.

GenezaEdytuj

 
Pieczęć Tomisława z Mokrska

Najwcześniejsze wzmiankiEdytuj

Jeden z najstarszych herbów polskich. Pierwszy wizerunek zachował się na pieczęci Tomisława z Mokrska z 1316 roku. Najstarszy zapis pochodzi z 1398 roku[potrzebny przypis].

Inne źródła podają, że na tarczy znajdują się nie kopie, ale włócznie. Fryz heraldyczny w ufundowanej przez Wierzbiętę z Paniewic, starostę generalnego Wielkopolski (1352–1369), kaplicy w klasztorze w Lądzie przedstawia herb Jelita jako trzy nieskrzyżowane włócznie – środkowa w słup, pozostałe w skos lewy i prawy, ostrzami do góry[potrzebny przypis].

Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza jako nadany przez Władysława Łokietka. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[1]:

Ex Polonia genus ortum. Huius quidem miles strenuus Florianus Sary dum in prelio, propter Wladislaum Loketek ad Plowcze cum Cruciferis habito, animose pugnans in ventre transfossus, viscera, altera die in palestra iacens, rege inspectante tractaret, iussu regis sublatus et reintegratus, familie sue alterum nomen Gelyta indidit. In qua viri modesti, canum et in venacione studiosi.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę[7].

EtymologiaEdytuj

Forma Jelita może być interpretowana jako forma fleksyjna genetivus singularis lub nominativus pluralis (mianownik w liczbie mnogiej) od podstawowej postaci Jelito, nie można tego rozstrzygnąć na podstawie kontekstów źródłowych. Wczesne pojawienie się pieczęci (1316), jak i zapisów poświadczających nazwę osobową Jelito przeczy podaniu Długosza, jakoby herb wyobrażający trzy włócznie oraz zawołanie Jelita miały być nadane Florianowi Szaremu, rannemu w bitwie pod Płowcami w 1331 roku[2].

Legendy herboweEdytuj

Jan Długosz, Kronika Polska[potrzebny przypis]:

Początek historii herbu według jednej z najsłynniejszych polskich legend przyjęty jest na 1331 rok gdy, 27 września pod Płowcami, Władysław Łokietek czterdzieści tysięcy zbił Krzyżaków tak, że z jego ludzi czterdziestu tylko i kilku na placu legło, a nazajutrz objeżdżał pobojowisko, między trupami polskimi napadł na jednego swego rycerza Floriana Szaryusza (Floriana Szarego), który mężnie w tej batalii potykając się, wiela ranami zwątlony, jelita swe własną reką w wnętrzności tłoczył. Ujrzawszy to Król, z politowaniem rzekł do swoich; „O, jaką ten zacny żołnierz ponosi mękę”. Na co on sił ostatnich prawie dobywszy odpowiedział: „nie tak mie to dolega i trapi, co widzisz Królu, jako zły sąsiad w jednej ze mna wiosce mieszkąjacy”. „Nie turbuj się”, prawi, „jeżeli wynidziesz z tego razu, uwolnię cię od sąsiedzkiej niewoli”. Jakoż i uwolnił go Łokietek i pańsko udarował. Niektórzy rozumieją, że wtenczas ojczysty jego herb kozła na hełm wyniósł, a trzy kopie, którymi go przeszytego widział, na tarczy osadził.

Bartosz Paprocki, Gniazdo cnoty[potrzebny przypis]:

Ten zacny król z Krzyżaki, gdy bojował mężnie
A dawał im na wszystkim odpór dość potężnie,
U Połowcz wsi, wojsko ich poskromił niemałe
A popsował nadęte myśli ich zuchwałe.
Nazajutrz po boisku onym król jeżdżący
Ujźrzał rycerza swego głowę podnoszący.
Trzema drzewy przebity był, zarazem rzecze:
Równa męka nie może być takowej męce.
On rycerz odpowiedział: więtsza męka jeszcze,
Gdy zły sąsiad w jednej wsi, co się zgadzać nie chce.
Spytał król: możesz być żyw, ja przyrzekam tobie,
Sąsiada mieć nie będziesz ku przekazie sobie.
Odjeżdżając kazał go swym barwierzom leczyć
A one drzewa z niego tym prędzej wykręcić.

Wacław Potocki, Wojna Chocimska[13]:

Dlatego w żadnym u mnie nie jest dziwowisku,
Że on szary Florian na pobojowisku
Gdy w się pchał wytoczone jelita na ziemię,
Łokietkowi królowi odpowiedział, że mię
Barziej boli zły sąsiad w mej wiosce niźli ta
Rana, przez którą ze mnie wypadły jelita!
Stąd Jelita Zamoyskich, trzy złożone groty,
Wieczna pamiątka, wieczny charakter ich cnoty;
Które się z Księżycem Wiśniowieckich zdarzą,
Na królewskim je tronie Polacy posadzą:
Więc do zgody sąsiedniej Orła i Pogonie,
Te, co ich sąsiad mierział, Jelita w koronie.

O herbie Jelita można też przeczytać w utworze:

HerbowniEdytuj

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich). Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (550 nazwisk)[14]. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Jelita. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Jelita[14]:

Agewski, Ajewski, Alkiewicz, Anszeński, Antonowicz, Aszeński,
Badyński, Balowicz, Barczkowski, Białecki, Białocki, Białowiecki, Bielawski, Bielczewski, Bielski, Biesiad, Biesiadecki, Biesiadowski, Biesiadzki, Bilczewski, Bilczowski, Bliżyński, Bobrykiewicz, Boglewski, Bogurski, Bohyła, Bonin, Borzemski, Borzobohaty, Borzyński, Brodecki, Bukowiński, Bury, Buszkowski,
Chaiński, Chilchen, Chlebowicz, Chorążyna, Chuchrowski, Cielimoński, Cielimowski, Cielmowski, Cieluśnicki, Cieskanowski, Cieszanowski, Czeczel, Czeczela, Czeluściński, Czerkas, Czerkaski, Czerkawski, Czerkies, Czermieński, Czermiński, Czerniński, Czerszyński, Czerwakowicz, Czop, Czubka,
Dąbrowski, Dembowski, Derkaczowski, Dębowski, Dobrożyński, Dobryński, Dobrzyński, Dobuchowski, Drozdowski, Drożewski, Dubowieski, Duranowski, Dyss, Dziadowski, Dziaduski, Działowski, Dzibałtowski, Dziduski, Dziebałtowski, Dzieciątkowski, Dziewałtowski, Dziugłowski, Dziwisz, Dzyryt,
Faliński, Fanuel, Francuzewicz, Francuzowicz,
Gajewicz, Gajewski, Gawin, Gawlikowski, Gawłowski, Gąska, Gdeszycki, Gedytt, Gerdut, Gielitko, Gierdud, Gierecki, Giertut, Gierzyński, Gieszyński, Gintowt-Dziewałtowski, Girzyński, Glora, Głowa, Głowacki, Głowaczewski, Głupiecki, Godell, Godzianowski, Godziewski, Godziński, Goliszewski, Gołocki, Gomoliński, Goniprowski, Gorlewski, Gorliwski,
Halczyniecki, Hałoski, Hałowski, Held, Helt, Homolicki,
Idaszewski, Idzelewicz, Idzellewicz, Inowłodzki, Iskrzycki, Iwonia,
Jabłoński, Jacewicz, Jackiewicz, Jagiełłowicz, Jajkowski, Jakliński, Jakowicki, Jakowicz, Jakowiecki, Jaksztowicz, Janicki, Jankiewicz, Jankowski, Jarosławski, Jasieński, Jasiński, Jaworski, Jaykowski, Jazdowski, Jekliński, Jelita, Jelitko, Jelitowski, Jerzbutowicz,
Kaczorowski, Kaleński, Kalina, Kalino, Kaliński, Kaliski, Kalisz, Kałowski, Kamisowski, Kamocki, Kamyszowski, Kaufman, Kędzierzyński, Kępiński, Kicki, Kisielewski, Kliszewski, Kliszowski, Kliziński, Kluszczyński, Kmita, Knyszyński, Kobielski, Kochlewski, Kolbrzyński, Kołyszka, Kołyszko, Komornicki, Konstantynowicz, Kopijewicz, Koprzywnicki, Korytko, Korytkowski, Korytnicki, Korytowski, Korzyński, Kosowski, Kossowski, Koślarowski, Kotlicki, Kowalowski, Koziarowski, Kozielecki, Kozierowski, Koziołkowski, Koziołowski, Koźlarowski, Koźloróg, Kórzyński, Kraiński, Krasieński, Krasowski, Krassowski, Kropiński, Kropiwnicki, Krzęcki, Kuczyński, Kuncewicz, Kusiecki, Kwiatkiewicz, Kwiatkowicz,
Lapczyński, Lasochowski, Lasota, Lassochowski, Lassota, Leniecki, Lganowski, Libicki, Libidzki, Litosławski, Litwinowicz, Litwiński, Lneżeliński, Lochiński, Lochński, Lochyński, Lubecki, Lubicki, Luczeliński, Luczyliński, Luczywiński, Ludkiewicz, Lutkiewicz, Lutkowicz, Lutosławski, Lutostański, Lutoszewski,
Łańczyński, Łapczeński, Łapczyński, Łapiński, Łaziński, Łaźnicki, Łaźniński, Łażnicki, Łażniński, Łącki, Łęcki, Łochański, Łochiński, Łochyński, Łodygowski, Łodykowski, Łohyński, Łotocki, Łuczeliński, Łuczyleński, Łuczywiński, Łukiewicz, Łukowicz, Łukowski,
Machnicki, Madurowicz, Majeranowski, Majkowski, Makowski, Makułowicz, Malecki, Maljewski, Małecki, Marcinkowski, Marowicki, Martynowski, Marzęcki, Matecki, Matkiewicz, Micewicz, Michałowski, Michaniewski, Miczewicz, Miekaniewski, Mierski, Mietelski, Minczewski, Mirski, Misiekiewicz, Misiewicz, Misiewski, Misiowski, Misiurewicz, Missiewicz, Missowicz, Mniński, Mniszek, Modrzewski, Mojaczewski, Mojkowski, Mokrski, Mongin, Moraniecki, Moraniewski, Morawicki, Morawiecki, Morawieński, Morowiński, Moroz, Morozewicz, Morozowicz, Morozsz, Moszczański, Moszczeński, Moykowski, Mrawiński, Mrowiński, Mszerewicz, Myszejko, Myszeyko, Myśliborski, Myślicki,
Neronowicz, Nieronowicz, Niewiadomski, Nowosielecki, Nurowski,
Pabianowski, Pacanowski, Pachołowiecki, Padarewski, Paderewski, Pagiewski, Pajewski, Pajowski, Palski, Paprocki, Pawłowski, Peczlewicz, Peczulewicz, Pełczyski, Perlicki, Pęczycki, Pieczkowski, Pieczulewicz, Pieczykowski, Pieniążek, Pietuch, Pijakowski, Piottuch, Piotuch, Piszkowicz, Piwakowski, Plachowicz, Podgórski, Podstękalski, Podstolski, Pokrzywnicki, Poleski, Popczyński, Popławski, Postękalski, Poznański, Pozylewicz, Pratkowski, Promieński, Promiński, Promnicki, Proniewicz, Proszczyński, Przybyłowski, Pudelski, Pudłowski,
Raciborowski, Raczkowski, Radogoscki, Radogoski, Radoszkowski, Rafalski, Raj, Rajczenko, Rajski, Rampalski, Ray, Rayski, Remiesz, Remiszewski, Remiszowski, Reszczewski, Romaszewski, Romer, Romiszewski, Romiszowski, Rosowski, Rospąd, Rospęd, Rozdziałowski, Rozniecki, Rozpąd, Rożniecki, Rożnowski, Rudlicki, Rychcicki, Rychczycki, Rykaczewski, Rymgayło, Rymgayłowicz, Rzepliński,
Sadowski, Salecki, Sancygniowski, Saryusz, Sczerbic, Sczukocki, Secygniewski, Secygniowski, Sędzigniewski, Sieliski, Sielnicki, Sietecki, Silnicki, Skarbek, Skąpski, Skępski, Skierko, Skokocki, Skokowski, Skorkowski, Skórkowski, Skrzynicki, Skrzyniecki, Slowiński, Sławianowski, Słupski, Sokolnicki, Sokołowicz, Sołowicki, Stanowski, Staropis, Stawirejski, Staworski, Stawowski, Stokowski, Strumecki, Strumieński, Strus, Struś, Strzałkowski, Strzeszkowski, Suchoczaski, Sudimont, Sudkiewicz, Sudymont, Sudywoj, Swarpłowicz, Swieczyk, Sypniewski, Sypniowski, Sypnowski, Syroczyński, Szadkowski, Szarski, Szczekocki, Szczepankiewicz, Szczepankowicz, Szczerbicz, Szczukocki, Szczurowski, Szpachiński, Szpakiński, Szpaliński, Szparkowski, Szubalski, Szydłowski, Szypieński,
Tarnawski, Tarnowski, Tatarski, Tchorzenicki, Tchorznicki, Terlikowski, Tomasz, Trawiński, Trzebiatowski, Tulicki,
Ul,
Wałowski, Wągleszyński, Werburt, Werbut, Węchadłowski, Węgleszyński, Wieloch, Wierzejski, Wierzyński, Wikoszewski, Wikszemski, Wilczkowski, Wilkoszewski, Wilkowski, Wilner, Witkowski, Witorowicz, Witoszyński, Witowicz, Wojciechowski, Wojnowski, Wojtkiewicz, Woyciechowski, Wolski, Wolski-Saryusz, Wolszleger, Worszyło, Woźnicki, Wrzesiński, Wrzeszyński, Wrześniowski, Wyłaski, Wyrzejski, Wyrzyski,
Zakrzewski, Zakrzowski, Zaleski, Zalewski, Zamojski, Zamoyski, Zarszyński, Zawisza, Zboiński, Zbojeński, Zdunowski, Zdziechowski, Zelecheński, Zielawski, Zieliński, Zieliński-Saryusz, Zurowski,
Żarkowski, Żelawski, Żelecheński, Żelechowski, Żelechyński, Żelesiński, Żeleziński, Żeleżyński, Żełeżyński, Żeromski, Żurawski, Żurowski[14].

Znani herbowniEdytuj

Z tym tematem związana jest kategoria: Jelitowie.

OdmianyEdytuj

Odmiany herbu Jelita
 
Herb Gorłowski
 
Herb Hilchen
 
Herb Natalis
 
Herb Serny
 
Herb hrabiów Bielskich, Bielski
 
Herb hrabiów Romerów, Romer
 
Herb hrabiów Zamoyskich, Zamoyski z 1780 roku
 
Herb hrabiów Zamoyskich, Zamoyski z 1820 roku
 
Herb Jelita w Tablicach odmian herbowych autorstwa Teodora Chrząńskiego z 1909 roku. V rząd, VIII kolumna.

Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Długosz 1885 ↓, s. 15-27.
  2. a b Aleksandra Cieślikowa, Kazimierz Rymut, Maria Malec, Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 6, Nazwy heraldyczne, oprac. Maria Bobowska-Kowalska, Kraków: Instytut Języka Polskiego, 1995, s. 20, ISBN 83-85579-73-7 [dostęp 2021-06-17].
  3. Juliusz Karol Ostrowski, Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 123 [dostęp 2021-04-03].
  4. Jerzy Topolski, Świadomość historyczna Polaków: problemy i metody badawcze, Wydawn. Łódzkie, 1981, s. 230, ISBN 978-83-218-0125-4 [dostęp 2021-07-09] (pol.).
  5. Aleksandra Cieślikowa, Kazimierz Rymut, Maria Malec, Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 6, Nazwy heraldyczne, oprac. Maria Bobowska-Kowalska, Kraków: Instytut Języka Polskiego, 1995, s. 61, ISBN 83-85579-73-7 [dostęp 2021-06-17].
  6. Nazwy oboczne, zawołania i występowanie za: Alfred Znamierowski: Herbarz rodowy. Warszawa: Świat Książki, 2004, s. 112. ISBN 83-7391-166-9.
  7. a b Władysław Semkowicz (red.), Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie., t. IX, Kraków: Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie, 1930, s. 253.
  8. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. X, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1845, s. 58-74 [dostęp 2021-05-22].
  9. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. III, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 240-243 [dostęp 2021-05-22].
  10. Marian Marek Drozdowski, Ignacy Jan Paderewski: pianista, kompozytor, mąż stanu, Wydawn. DiG, 2001, s. 12, ISBN 978-83-7181-235-4 [dostęp 2021-07-09] (pol.).
  11. Długosz 1885 ↓, s. 22.
  12. Herb Jelita, wielcy.pl [dostęp 2021-06-09].
  13. Wacław Potocki, Wojna chocimska, cz. I, pl.wikisource.org [dostęp 2021-07-09] (pol.).
  14. a b c Tadeusz Gajl, Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku. Ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252 [dostęp 2021-06-18].

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj