Otwórz menu główne

Unia horodelska

unia zawarta w Horodle pomiędzy Polską a Litwą

Unia horodelska – zawarta 2 października 1413 w Horodle pomiędzy Polską a Litwą.

Państwo polsko-litewskie w latach 1386–1434
Kopiec usypany w 1861 roku w Horodle, dla uczczenia 448 rocznicy Unii.

Potwierdzała wspólną politykę obu państw, wprowadziła instytucję odrębnego wielkiego księcia na Litwie wybieranego przez króla Królestwa Polskiego za radą i wiedzą bojarów litewskich oraz panów polskich, wspólne sejmy i zjazdy polsko-litewskie, litewską szlachtę katolicką zrównała z polskimi rodami[1]. Rok 1413 wyznaczył więc na Litwie początek stanu szlacheckiego na wzór zachodnioeuropejski (z dziedzicznym systemem identyfikacji heraldycznej)[2].

Spis treści

PostanowieniaEdytuj

Unia horodelska powtórzyła i rozszerzyła niektóre postulaty dokumentu Unii w Krewie z 1385 r. i postanowienia unii wileńsko-radomskiej z 1401 r., jednak przyniosła szereg nowości:

  • forma zawarcia porozumienia, którą było wydanie jednego z dokumentów unijnych Jagiełły i Witolda w dwóch jednobrzmiących egzemplarzach, co stanowiło jedyny taki przypadek w XV wieku
  • adopcja przez przedstawicieli co najmniej 47 polskich rodów heraldycznych (z których do dziś ustalono tylko część) do swoich herbów i zawołań tyluż panów i bojarów litewskich
  • po raz pierwszy określono bojarów litewskich polskim terminem „szlachta” (potomkowie „adoptowanych” praktycznie zmonopolizowali elitę urzędniczą aż do czasu panowania Aleksandra Jagiellończyka)
  • ustanowiono stałą instytucję i elekcję wielkiego księcia litewskiego oraz potwierdzono odrębność Wielkiego Księstwa Litewskiego. Odtąd też Polacy i Litwini mieli uczestniczyć w elekcjach królewskiej i wielkoksiążęcej, ale nie na zasadzie równorzędności
  • po śmierci księcia Witolda Wielkie Księstwo Litewskie miało otrzymać nowego wielkiego księcia, ale wyznaczyć go miał król za radą panów koronnych i litewskich. Tron litewski nie był więc dziedziczny. Z kolei tylko po bezpotomnej śmierci Jagiełły i jego potomków panowie polscy mieli wybrać jego następcę za zgodą wielkiego księcia i panów litewskich[2].
  • wzorem Korony ustanowiono cztery wysokie urzędy w stołecznych grodach Wielkiego Księstwa Litewskiego – wojewodów i kasztelanów w Wilnie i Trokach, które przeznaczono wyłącznie dla katolików. Oznaczało to wprowadzenie w Wielkim Księstwie nowego podziału administracyjnego[2].
Zobacz też kategorię: Sygnatariusze unii horodelskiej 1413.

Fragmenty preambuły i zakończenie aktuEdytuj

Fragmenty preambuły (komparycji) i zakończenie (początek w języku łacińskim i dalej w polskim tłumaczeniu)[3] podpisanego aktu:

In nomine Domini amen. Ad perpetuam rei memoriam. Debitores sumus spiritualis alimoniae salutaria illis pocula ministrare, quibus praesidentes temporalium commodorum praestamus suffragia, ut quos ad corporis necessitatem sustentamus, salutis etiam ipsis, quantum nostra sufficit facultas, ministeria porrigamus, ne, dum temporalibus insistimus profectibus, vitae commoda negligere videamur et, unde dona benedictionis et bravium exspectamus sempiternum, inde vitae detrimenta sentiamus et praemiis destituti adoptatis nulla laboris nostri commoda consequamur. …

W imię Boże amen. Na wieczną pamięć. Jesteśmy powinni duchownego pokarmu i zbawiennego napoju użyczać tym, którym panując pożytków docześnych podajemy podpomożenia, abyśmy tym, które ku cielesnej potrzebie podejmujemy, i zbawienne też nauki im, ile z nas może być, podawali, iżbyśmy się nie zdali tylko o pożytkach docześnych starać a wieczne opuszczać, i skąd darów błogosławieństwa i zapłaty wiecznej czekamy, aby stąd nie poczuliśmy uszkodzenia żywota wiecznego i aby za prace nasze nie stradaliśmy pożytków zapłaty pożądanej. …

i dalej tylko w polskim tłumaczeniu:

Dla tego my Władysław z łaski Bożej król polski i ziem krakowskiej, sandomirskiej, sieradzkiej, lanczyckiej, kujawskiej, litewskiej nawyższe książę, pomorski, ruski pan i dziedzic i Aleksander rzeczony Witold wielkie książę litewskie i ziem ruskich pan i dziedzic, oznajmujemy przez niniejszy list, którym to wiedzieć przynależy wszystkim teraz i potym będącym, którzy tego wiadomość będą mieć, iż ziemie litewskie i ich obywatele poddani państwu naszemu (którym częstokroć rękę szczodrobliwości naszej rozciągamy i o pożytki ich starając się mieliśmy o tym pieczą, jakobyśmy za częstym staraniem stan i zawołanie ich uczynili zacniejsze), chcąc tedy je z wielkiem pożądaniem w nabożeństwie przyjętej wiary na potomne czasy utwierdzić i ugruntować, aby je nawyższy Pan, za którego łaską a staraniem naszym wzięli oświecenie wiary ku chwale i czci imienia swego i tejże wiary powszechnej oświeceniu, pomazaniem łaski swej utwierdził, iż gdyśmy ich częstokroć dary szczodrobliwości naszej pocieszyli, tedy też, jako nabarziej być może, chcemy je duchownemi dary zachować i przez dobre sprawy i prace zatrzymać. Którzy aby w stałości wiary tym lepiej się ćwiczyli, iżeby z cnoty w cnotę postępowali, jarzmo niewolej, w której do tego czasu byli zamotani i związani, z szyje ich składając i rozwięzując, z wrodzonej nam szczodrobliwości i łaski jem wolności, swobody, łaski, exempcje i przywileje, które zwykły być dawane ludziom powszechnej wiary, wedle zamknienia w sobie niniejszego przywileju dajemy i użyczamy.

fragment zakończenia:

Działo się w miasteczku Hrodle przy rzece Bugu na sejmie walnym w dzień wtóry miesiąca października roku Pańskiego tysiącznego czterzechsetnego trzynastego. Dan przez ręce uczciwego w Panu Chrystusie ojca, księdza biskupa krakowskiego [Wojciecha Jastrzębca], nawyższego kanclerza Królestwa polskiego, nam szczerze miłego, a pisan przez ręce [Stanisława] Ciołka kanonika sandomierskiego, sekretarza naszego.

Adopcja litewskich rodów bojarskich do polskich rodów herbowychEdytuj

W wyniku unii do polskich rodów herbowych przyjęto 47 rodów bojarskich wyznania rzymskokatolickiego. Na Litwę przeniesione zostały herby:

Herb Ród herbowy Adoptujący ze strony polskich rodów herbowych Adoptowani litewscy bojarzy Kto przytłoczył pieczęć dołączoną do aktu
  Abdank ziemianie sieradzcy Piotr z Widawy i Jakub z Rogoźna Jan Gasztołd Jakub z Rogoźna
  Bogoria Marek z Nakola? (wątpliwy) Stanisław Wyssygyn (Wissigin) Niewyraźny napis na pieczęci odczytany jako należący do Marka z Nakola
Nieznany Bychawa Nieznany Monstold Brak pieczęci
  Ciołek Stanisław z Brezecza Woydziło Koszyłowicz[4]
  Dębno Dobiesław z Oleśnicy Wojciech Koreywa (Albertus Corewa, Korewa) z Sowgotska Dobiesław z Oleśnicy
  Doliwa kasztelan nakielski Maciej Kot, kasztelan międzyrzecki Janusz Furman, podsędek sandomierski Piotr z Falkowa Naczko (Nacz, Onacz)
  Dołęga Nieznany Monstwild (Monstwyld, Monstiwyld, Monstwid)
  Drya Janusz z Tuliszkowa Mikołaj Tawtygerd (Tawtigerd, Teutigerd) Janusz z Tuliszkowa
  Działosza Nieznany Wołczko Rokutowicz Brak pieczęci
  Gierałt biskup wileński Mikołaj Gorzkowski Surgut z Reszynek
  Godziemba Stanisław Butowtowicz[4]
  Gryf Nieznany Butowt Montygajłowicz
  Grzymała kasztelan biecki Domarat z Kobylan Jan Rymwidowicz
  Janina biskup przemyski Maciej, sędzia łęczycki Piotr Tur, sędzia lubelski Mikołaj z Suchodołu Woysym (Woysim, Woyschin) Daneykowicz sędzia lubelski Mikołaj z Suchodołu
  Jastrzębiec biskup krakowski Wojciech Jastrzębiec, Marcin z Lubienicy Jan Niemir (Niemira)
  Jelita kasztelan radomski Klemens z Mokrska i kasztelan wiślicki Florian z Korytnicy Gerdut
  Korczak Czupa[4]
  Kot Morski Nieznany Wojsznar Wilkolewicz
  Leliwa wojewoda krakowski Jan Tarnowski, Jadwiga z Leżenic starosta wileński Moniwid Jadwiga z Leżenic
  Lis Nieznany kasztelan trocki Sunigajło
  Łabędź prawdopodobnie Dersław ze Skrzynna Andrzej Goligunt niewyraźny napis otokowy na pieczęci sigillum Derslai, prawdopodobnie chodzi o Dersława ze Skrzynna
  Łodzia Miczucha[4]
  Nałęcz wojewoda poznański Sędziwój Ostroróg, sędzia poznański Mikołaj z Czarnkowa (piszący się później też ze Człopy) Koczan (Koczanus, Coczanus, Koczan)
  Nowina Mikołaj z Sępna Mikołaj Bejnar
  Odrowąż kasztelan lubelski Jan ze Szczekocin Wyszegerd
  Ogończyk kasztelan brzeski Wojciech z Kościoła, Mikołaj Powała z Taczewa Jerzy Sangaw
  Oksza sędzia sandomierski Mikołaj ze Strzelc, Klemens Wątróbka ze Strzelc Minimund Seśnikowicz (Sessnicouicz, Sessnykouicz) Klemens Wątróbka ze Strzelc
  Ossoria Mikołaj z Korabiewic Twerbud (Twerbuth, Twiributh) Mikołaj z Korabiewic
  Pierzchała kasztelan dobrzyński Piotr z Włoszczowa, Henryk z Radomina Dauksza Henryk z Radomina
  Pobóg wojewoda sieradzki Jakub Koniecpolski, Piotr z Popowa Rało Piotr z Popowa
  Pomian biskup włocławski Jan Pella Stanisław Sak
  Poraj Michał z Michałowa Mikołaj Bylimin (Bylymyn)
  Półkozic biskup lwowski Jan z Rzeszowa, wojewoda łęczycki Jan Ligęza z Bobrku, kasztelan sandomierski Michał z Bogumiłowic, kasztelan czchowski Jan z Bogumiłowic, sędzia krakowski Paweł z Bogumiłowic, chorąży krakowski Marcin z Wrocimowic Wołczko Kulwa
  Rawicz Bracia Michał Minigajło i Giedygołd[4]
  Rola Dangel[4]
  Sulima Stanisław Gamrat z Klimontowa Rodywił Stanisław Gamrat z Klimontowa
  Syrokomla Jakub Mingiel[4]
  Szreniawa Iadald albo Ladald[4]
  Świnka Nieznany Andrzej Dewknotowicz (Dewknethowycz) Napis na pieczęci niemożliwy do odczytania
  Topacz Giedorwoch[4]
  Topór wojewoda kaliski Maciej z Wąsosza Jan Butrym z Żyrmunów wojewoda kaliski Maciej z Wąsosza
  Trąby arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba Krystyn Ościk z Kiernowa arcybiskup gnieźnieński Mikołaj Trąba
  Trzaska
  Wadwicz Jan Mężyk z Dąbrowy Piotr Montygerd (Mondygerd, Mondiger)
  Wąż Nieznany Koczan Sukowicz
  Zadora Marszałek Wielki Koronny Zbigniew z Brzezia Jawnuta Wolimuntowicz
  Zaremba Ginet Konczewicz[5]

UpamiętnienieEdytuj

Kopiec Unii Horodelskiej w Horodle, odnowiony w 1924 r.

2 października część środowisk kresowych obchodzi Dzień Jedności Kresowian[6].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj