Otwórz menu główne

Czitaliszte

typowa w Bułgarii instytucja publiczna spełniająca kilka funkcji
Czitaliszte w Łomie (utworzone przez Krystjo Piszurkę)

Czitaliszte, czasami w polskiej literaturze zapisywane jako czytaliszcze (bułg. читалище [t͡ʃiˈtaliʃtɛ]) – typowa w Bułgarii instytucja publiczna[1], której budynki spełniają jednocześnie kilka funkcji. Oprócz podstawowej roli biblioteki, w placówkach kulturalnych tego typu mogą znajdować się również teatr i kino. W Bułgarii czitaliszta to także centra społeczności lokalnych. Obiekty te mają charakter edukacyjny – ludzie w różnym wieku mogą tam uczęszczać na kursy m.in. taneczne, sportowe, muzyczne, czy języków obcych. Prowadzone są koła zainteresowań. Organizowane są występy teatralne i seanse filmowe. W czitalisztach działają chóry oraz zespoły ludowe. Są także miejscem konferencji lub zebrań. Czitaliszta spełniają również funkcję instytucji filantropijnych[2]. Czitaliszta zarejestrowane są jako organizacje non-profit, jak przewidziano w „prawie o instytucji publicznej czitaliszt”, przyjętej w 1996[3]. W Polsce podobną rolę do bułgarskiej instytucji, pełnią domy kultury[4][5].

HistoriaEdytuj

Początki instytucji tego typu sięgają lat 50. XIX wieku, kiedy nastąpił koniec panowania imperium osmańskiego. Pierwsza placówka czitaliszta pojawiła się w bułgarskim mieście Swisztow w roku 1856[6]. Mimo pierwotnej funkcji instytucji, „czytelnie” stopniowo ewoluowały, a ich rola w edukacji, jak i działalności dobroczynnej stała się z czasem najważniejsza[7]. Czitaliszta odgrywały niebagatelną rolę podczas bułgarskiego odrodzenia narodowego. W XIX i na początku XX wieku miały one decydujący wpływ na utrzymanie, a także rozwój kultury Bułgarii. Placówki czitaliszt stały się niezależne, działając na zasadzie wolontariatu, propagując utworzenie nowej formy umowy społecznej, co było bezprecedensowym wydarzeniem w historii Bułgarii. Co istotne czitaliszta były pierwszym świeckim „centrum integracji społecznej”, do których wstęp mieli wszyscy, bez względu na wiek, wyznanie, czy płeć. Z czasem znalazły one szczególne miejsce w społeczeństwie bułgarskim, dzięki czemu ta trwała i stabilna instytucja odegrała kluczową rolę w procesach narodowego zjednoczenia, jak i przemian społecznych[3].

Na początku lat 90. XX wieku, kiedy w Bułgarii zainicjowano reformy, czitaliszta natrafiły na problem adaptacji w nowej rzeczywistości, w której zmieniły się warunki społeczno-ekonomiczne, a wartości i potrzeby Bułgarów zmieniały się stosunkowo szybko. Dotacje państwowe dla tej instytucji znacznie zredukowano, przez co większość jej oddziałów zmniejszyło liczbę zatrudnionych, jednocześnie ograniczając zakres ich działalności. Obecnie bułgarskie „domy kultury”[a] nie są już tak popularne, gdzie zakres ich działalności jest zawężony względem lat poprzednich. W ostatnim czasie poprzez modernizację instytucji, budynki czitaliszt przekształciły się w miejsca wydarzeń publicznych.

W kwietniu 2014 roku liczba zarejestrowanych czitaliszt w Bułgarii wynosiła 3578[8][9].

CiekawostkiEdytuj


Zobacz teżEdytuj

UwagiEdytuj

  1. W Bułgarii po 1945 roku istniały domy kultury tworzone przez komunistyczne władze, które pełniły podobną funkcję do czitaliszt, nie mając jednak takiego zakorzenienia w państwowej tradycji i kulturze.

PrzypisyEdytuj

  1. Grupa Starcy (pol.). bulgaricus.com, 2006-09-14. [dostęp 2014-10-27].
  2. The Bulgarian Chitalishte (ang.). chitalishte.bg. [dostęp 2014-10-27].
  3. a b The Bulgarian Chitalishte (ang.). chitalishte.bg. [dostęp 2014-11-08].
  4. Chaskowo (pol.). bgtourinfo.net. [dostęp 2014-11-05].
  5. Alek Tarkowski: Raport z warsztatu nr 3: Edukacja obywatelska w bib liotekach. Pomysły konkretnych działań oraz technik efektywnyc h dla osiągnięcia zakładanych celów (pol.). isp.org.pl. [dostęp 2014-11-05].
  6. Ottoman administration (Spread of education) (ang.). britannica.com. [dostęp 2014-10-27].
  7. Roland Brake, Ulrich Deller: Community Development: A European Challenge. Leverkusen: Barbara Budrich Publishers, 2008, s. 36. ISBN 978-3-86649-205-9. [dostęp 2014-10-27].
  8. Регистър на народните читалища (bułg.). chitalishta.com. [dostęp 2014-10-27].
  9. ПРЕГЛЕД НА ЧИТАЛИЩА (bułg.). chitalishta.com. [dostęp 2014-11-03].
  10. Chitalishte over the years (ang.). chitalishte.bg. [dostęp 2014-10-27].

Linki zewnętrzneEdytuj