Otwórz menu główne

Henryk Jordan (ur. 23 lipca 1842 w Przemyślu, zm. 18 maja 1907 w Krakowie) – polski lekarz, społecznik, pionier wychowania fizycznego w Polsce. Od 1895 profesor ginekologii i położnictwa na Uniwersytecie Jagiellońskim. Znany głównie z zakładania ogrodów zabaw dla dzieci, tzw. ogrodów jordanowskich.

Henryk Jordan
Ilustracja
Henryk Jordan (przed 1905)
Data i miejsce urodzenia 23 lipca 1842
Przemyśl
Data i miejsce śmierci 18 maja 1907
Kraków
Poseł na Sejm Krajowy Galicji
Okres od 1885
do 1901
Odznaczenia
Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Lata młodzieńczeEdytuj

Pochodził ze zubożałej szlacheckiej rodziny potomków możnych niegdyś Jordanów z Zakliczyna. Był synem Bonifacego Jordana i Salomei z Wędrychowskich. Ojciec jego zarabiał dawaniem korepetycji, matka natomiast prowadziła pensjonat dla panien.

Wykształcenie gimnazjalne zdobył w Tarnopolu (pierwsze cztery klasy) i Tarnowie. W 1861 brał udział w narodowych manifestacjach, za co groziło mu relegowanie ze szkoły, więc w 1862 wyjechał do Triestu, a rok później złożył egzamin dojrzałości w języku włoskim (został wyróżniony). Zaczął studia medyczne w Wiedniu. Od 1863 kontynuował naukę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Studia zakończył w 1867 egzaminem ścisłym, nie przystąpił jednak do egzaminu dyplomowego z powodu zapalenia opłucnej. Wyjechał do Berlina, a stamtąd do Nowego Jorku. W Stanach Zjednoczonych po raz pierwszy zetknął się z gimnastyką szwedzką dla młodych kobiet i dziewcząt (system Linga), która stała się jego pasją.

Działalność na polu medycynyEdytuj

Podczas pobytu w Stanach Zjednoczonych Jordan rozpoczął praktykę położniczą i ginekologiczną, tam otworzył też szkołę położnych. Później prowadził praktykę w Anglii i Niemczech.

Po powrocie do Polski w 1870 otrzymał dyplom doktora medycyny. Po krótkiej praktyce położniczej w Wiedniu objął asystenturę w katedrze ginekologii i położnictwa w Krakowie, kilka lat później otworzył także prywatną praktykę lekarską. Zdobył uznanie jako lekarz ginekologii, specjalista położnik, a także jako wykładowca. W 1890 otrzymał tytuł profesorski. Dwukrotnie (1898/1899 i 1904/1905) pełnił funkcję dziekana na Wydziale Lekarskim UJ.

W jego dorobku znajduje się szereg publikacji medycznych i popularyzatorskich, m.in. Nauka położnictwa dla użytku położnych (1872) czy podręcznik Nauka położnictwa dla użytku uczniów i lekarzy. Dział I, Fizjologia i dietetyka ciąży, porodu i połogu (1881).

Był przeciwnikiem równouprawnienia kobiet w dostępie do zawodu lekarskiego. W 1897 zagłosował przeciwko przyjmowaniu kobiet na Wydział Lekarski[1]

Henryk Jordan zaangażował się w działalność wielu instytucji związanych z medycyną, m.in. kierował Krakowskim Towarzystwem Ginekologicznym i Krakowskim Towarzystwem Lekarskim, tworzył Towarzystwo Opieki Zdrowia i Towarzystwo Samopomocy Lekarzy. Założył i redagował czasopismo „Przegląd Higieniczny”. Dzięki działaniom Jordana wprowadzono w szkołach obowiązkowe lekcje gimnastyki (zwanej później kulturą fizyczną bądź wychowaniem fizycznym) oraz opiekę lekarską, a także kursy dla nauczycieli wychowania fizycznego na UJ. Był członkiem korespondentem Towarzystwa Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswilu od 1890[2]. W 1906 został członkiem Najwyższej Rady Sanitarnej w Wiedniu.

Funkcje społeczneEdytuj

 
Tablica pamiątkowa przy ul. Wiślnej w Krakowie

Henryk Jordan był wielkim społecznikiem o wszechstronnych zainteresowaniach. Obok szeregu działań podejmowanych na niwie medycyny pełnił również inne ważne funkcje społeczne. W latach 1881–1907 był radnym miasta Krakowa. Od 1895 do 1901 był posłem z okręgu krakowskiego na galicyjski Sejm Krajowy. W latach 1902–1907 uczestniczył w pracach Rady Szkolnej Krajowej. We wszystkich tych instytucjach również prowadził szeroką działalność na rzecz rozpowszechniania higieny itp.

Był także prezesem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, Towarzystwa Muzycznego w Krakowie. Działał w wielu innych instytucjach, w szczególności angażując się w pomoc dla ubogiej młodzieży. Brał udział także w pracach Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” angażując się w zakładanie kół Sokoła w Małopolsce oraz na Śląsku Cieszyńskim. Był m.in. współzałożycielem oraz honorowym członkiem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Cieszynie powstałego w 1891, któremu ofiarował przyrządy do ćwiczeń gimnastycznych[3].

Zainicjował powstanie Towarzystwa Budowy Tanich Mieszkań dla Robotników Katolickich. Przez wiele lat był prezesem wydziału muzycznego Towarzystwa „Harmonia” do 1899[4].

W 1889 zorganizował chór młodzieży rękodzielniczej, wychodząc z założenia, iż w czasach niewoli najlepszą ostoją ducha narodowego będzie pieśń patriotyczna i religijna. Pierwsze oficjalne występy Chóru dra Jordana odbyły się już w 1889. Miały one miejsce w kościele Pijarów. Obok występów w kościołach chór zapraszano na akademie i wieczorki patriotyczne. Po kilku latach działalności zespół śpiewaczy liczył 40 członków – młodzieńców ze środowisk rzemieślniczych[5].

Park JordanaEdytuj

Największym i najbardziej zapisanym w historii dziełem Jordana było założenie na krakowskich Błoniach (na wzór amerykański) w 1889 pierwszego w Europie publicznego ogrodu zabaw i gier ruchowych dla dzieci do lat 15, który nazwano Parkiem Miejskim im. dr Henryka Jordana. Powstał on na terenach po wystawie przemysłowej. Mieściły się w nim rozmaite urządzenia sportowe: basen, 12 boisk – każde o innym przeznaczeniu, ścieżki zdrowia i wiele innych. W ogrodzie Jordana można było ćwiczyć lekkoatletykę i gimnastykę.

W parku znajdowały się także sale do zajęć w razie niepogody, prysznice, szatnie, magazyny, a od 1906 warsztaty do prac ręcznych i poletka doświadczalne. Była również „Mleczarnia” służąca dożywianiu dzieci.

Jordan bezpośrednio uczestniczył w działalności Parku, organizując i bezpośrednio nadzorując podejmowane w nim działania. Z jego inicjatywy także postawiono tam 44 pomniki wybitnych Polaków, mające służyć – wraz z organizowanymi przy pomnikach przez Jordana pogadankami – edukacji patriotycznej dzieci i młodzieży. W 1914, po śmierci Jordana, postawiono w Parku także i jego pomnik. Autorem monumentu był Jan Szczepkowski. Pomnik zajął centralne miejsce na kolistym placu, pośrodku klombu, w otoczeniu popiersi sławnych Polaków. Na masywnym cokole o podstawie w formie półkoliście wygiętych ku przodowi stopni, umieszczono nadnaturalnej wielkości popiersie Jordana. Na frontowej ścianie czworobocznego postumentu widnieje napis: „Henrykowi Jordanowi wdzięczni rodacy” oraz daty urodzin i śmierci doktora. Natomiast na tylnej ścianie postumentu umieszczono następujące słowa: „Żeś o siły i zdrowie młodzieży serdecznie się troszczył nie szczędząc mienia i trudu, błogosławić Ci będą przyszłe pokolenia narodu”. Poniżej widnieje data MCMXIV i łacińska sentencja: „Fortes Creantur Fortibus et Bonis”. Cały pomnik został obwiedziony szerokim, płaskim kamiennym krawężnikiem[6].

20 maja 1907 został pochowany w grobowcu rodzinnym na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie (kwatera N)[7].

Działalność i mottaEdytuj

Wszystkie zajęcia poprawiające rozwój psychomotoryczny dla określonych grup wiekowych były prowadzone przez lekarzy.

Za cel stawiał sobie: Dawać zdrowie i radość poprzez gry w słońcu i na powietrzu. Twierdził że: Ciągle być poważnym i nieustannie pracować żaden człowiek nie zdoła. Zmęczone ciało wymaga odpoczynku, znużony umysł wymaga wytchnienia, a dusza pragnie wesołości, tego nastroju, który życie milszym nam czyni.

Ogrody jordanowskieEdytuj

Koncepcja ogrodu zabaw Jordana zdobyła wielkie uznanie nie tylko w Polsce. Zgodnie z hasłem, które szerzył dr Jordan – o wychowaniu zdrowego pokolenia Polaków – na wzór Parku Jordana zaczęto otwierać podobne ogrody – zwane ogrodami jordanowskimi – w innych miastach galicyjskich, a wkrótce potem także w Warszawie, Płocku, Kaliszu, Lublinie, Katowicach. W 1929 powstało Towarzystwo Ogrodów Jordanowskich, które propagowało i wspierało zakładanie tego typu obiektów rekreacyjno-sportowych dla dzieci.

PublikacjeEdytuj

  • Nauka położnictwa dla użytku położnych, Kraków, 1872
  • Praktyczne wskazówki dla kobiet, Kraków, 1884
  • Przewodnik hygieniczny, Kraków, 1890 (wspólnie z Bolesławem Lutostańskim)
  • O zabawach młodzieży, Kraków, 1891
  • W sprawie wyższych kursów dla kobiet przy muzeum techniczno-przemysłowem w Krakowie, Kraków, 1892
  • Z naszych problemów socyalnych, Kraków, 1893
  • Miejski park w Krakowie, Kraków, 1894
  • Towarzystwo tanich mieszkań dla robotników katolików w Krakowie, Kraków, 1898
  • Cięcie cesarskie droga pochwy z następowem natychmiastowem wycięciem macicy z powodu raka części pochwowej, obok ciąży X. miesięcznej, Kraków, 1899
  • O szpitalnictwie krajowem, Kraków, 1907
  • Nauka o położnictwie dla użytku uczniów i lekarzy, Kraków, 1908

UpamiętnienieEdytuj

 
Medal im. dr. Henryka Jordana

W 1936 został odznaczony pośmiertnie Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski[8].

Medalierstwo
Film

W 1978 Filip Bajon zrealizował film Zielona ziemia luźno oparty na biografii Henryka Jordana, w którego roli wystąpił Jan Pietrzak[10].

PrzypisyEdytuj

  1. Mieczysław Czuma, Michał Kozioł, Leszek Mazan, To jest Kraków, mości książę, Michał Rożek (red.), Kraków: Anabasis, 2007, s. 181, ISBN 978-83-85931-16-4, OCLC 833025196.
  2. Sprawozdanie z Zarządu Muzeum Narodowego Polskiego w Rapperswylu za Rok ...., 1899, s. 8.
  3. Szczurek 1931 ↓.
  4. Nieco o „Harmonii”. „Głos Narodu Ilustrowany”. 2, s. 1–2, 11 stycznia 1902. 
  5. Marek Żukow-Karczewski, Chór doktora Jordana, „Echo Krakowa”, 7 XI 1990 r., nr 216 (13277).
  6. Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Henryka Jordana, „Echo Krakowa”, 30 I 1991 r., nr 21 (13333).
  7. Karolina Grodziska-Ożóg, Cmentarz Rakowicki w Krakowie (1803–1939), wyd. II, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1987, s. 114.
  8. Zarządzenie o nadaniu Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Komandorskiego Orderu Odrodzenia Polski, Krzyża Kawalerskiego Orderu Odrodzenia Polski oraz Złotego Krzyża Zasługi (M.P. z 1936 r. nr 263, poz. 464).
  9. Więcek 1972 ↓.
  10. Joanna Szczutkowska: Sport jako źródło inspiracji dla filmowców w PRL w latach 70. XX wieku. W: Społeczne zmagania ze sportem. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, 2011, s. 105. ISBN 978-83-62243-24-2. [dostęp 2017-12-28].

BibliografiaEdytuj

  • Jerzy Szczurek: Jednodniówka z okazji 40 lecia „Sokoła” w Cieszynie. Cieszyn: Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Cieszynie, 1931.
  • J.T. Rostafiński, Henryk Jordan. Z powodu 30. rocznicy doktoryzacyi, Kraków 1900.
  • S. Bratkowski, O ś.p. Henryku Jordanie †d. 18 maja 1907 r. Przemówienie podczas żałobnego nabożeństwa za duszę ś.p. Henryka Jordana dnia 25 maja 1907 roku w kościele św. Barbary, Kraków 1907.
  • A. Kamiński, Henryk Jordan, Warszawa 1946.
  • H. Smarzyński, Dr Henryk Jordan, pionier nowoczesnego wychowania fizycznego w Polsce, Kraków: PWN, 1958.
  • R. Wroczyński, Henryk Jordan – propagator gier i zabaw ruchowych, Warszawa 1975.
  • E. Duda, Dr Henryk Jordan (1842–1907), Kraków 1977.
  • Maria Pąchalska, Zdrowie w koncepcji doktora Henryka Jordana', Kraków 1989.
  • B. Łuczyńska, Fenomen Henryka Jordana – naukowca, lekarza społecznika, propagatora prawa dziecka do ruchu i rekreacji, Kraków 2002.
  • M. Bukowiec, B. Zawadzka, Jordanowskie idee zdrowia i wychowania fizycznego (100 lat później), Kielce 2008.
  • Śmierć zasłużonego filantropa. „Nowości Illustrowane”. Nr 21, s. 2-3, 25 maja 1907. 
  • Kronika żałobna. Ś.p. prof. Henryk Jordan. „Nowiny Lekarskie”. Nr 6, s. 337–338, czerwiec 1907. 
  • Jan Raszka. Medale i plakiety. oprac. A. Więcek. Wrocław: 1972, s. 123.

Linki zewnętrzneEdytuj