Karol Petelenz

polski filolog i pedagog

Karol Józef Petelenz (ur. 1847 w Stanisławczyku, zm. 1930) – doktor filologii, nauczyciel, c. k. radca szkolny.

Karol Petelenz
Ilustracja
Karol Petelenz (przed 1906)
Data i miejsce urodzenia 1847
Stanisławczyk
Data śmierci 1930
Zawód, zajęcie pedagog
Narodowość polska
Tytuł naukowy doktor
Rodzice Antoni, Pulcheria
Małżeństwo 1. Franciszka
2. Zofia
Dzieci Czesław, Maria, Roman
Krewni i powinowaci Ignacy, Rudolf, Leonard (bracia)
Faksymile
Odznaczenia
Order Korony Żelaznej III klasy (Austro-Węgry)
Grób Karola Petelenza
Tablica upamiętniająca działaczy sokolich w Sanoku

ŻyciorysEdytuj

Urodził się w 1847 w Stanisławczyku. Był synem Antoniego (-1855, urzędnik skarbowy[1]) i Pulcherii z domu Rogalskiej. Jego braćmi byli: Ignacy (1850-1911, nauczyciel, zoolog, polityk), Rudolf (1852-1919), Leonard (1854-1914, pułkownik cesarskiej i królewskiej Armii)[1][2][3][4].

Ukończył szkołę średnią we Lwowie i Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Lwowskiego, gdzie studiował nauki klasyczne i nowszą literaturę. Wstąpił do służby w szkolnictwie. Był zastępcą nauczyciela w Suczawie i w C. K. Gimnazjum im. Franciszka Józefa we Lwowie, następnie jako nauczyciel rzeczywisty w C. K. Gimnazjum w Jaśle[5] i od 31 lipca 1877 C. K. Gimnazjum św. Jacka w Krakowie[6]. 11 lutego 1878 został zatwierdzony w zawodzie nauczycielskim i otrzymał tytuł c. k. profesora[7]. W tym okresie uzyskał stopień naukowy doktora (1878) oraz habilitował się, zostając docentem języka i literatury niemieckiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 1884 był członkiem komisji dla historii literatury i oświaty Polskiej Akademii Umiejętności.

Ze stanowiska c. k. profesora w Jaśle postanowieniem cesarza z 7 sierpnia 1888 został mianowany na stanowisko dyrektora C. K. Gimnazjum Męskiego w Sanoku[8][9] i pełnił je do listopada 1890[10][11][12]. W szkole uczył języka niemieckiego[13][14], prowadził także ćwiczenia fizyczne[10]. Przed 1894 uczył także w C. K. Gimnazjum w Jaśle.

Postanowieniem cesarza z 21 sierpnia 1890 oraz dekretem C. K. Rady Szkolnej Krajowej z 2 września 1890 został przeniesiony z Sanoka na stanowisko dyrektora C. K. Gimnazjum w Stryju[15][16][10]. Tam doprowadził do utworzenia bursy dla ubogich uczniów Polaków. Później był dyrektorem C. K. IV Gimnazjum we Lwowie od 26 czerwca 1904 do 1 września 1906[17][18][19]. Ze służby w państwowym szkolnictwie na własną prośbę został przeniesiony w stan spoczynku, po czym czym założył własne Prywatne Gimnazjum im. Adama Mickiewicza we Lwowie, którego był dyrektorem[20][21][22] (określane jako „Gimnazjum Petelenza” we Lwowie początkowo mieściło się w budynku przy ul. Ossolińskich 11, następnie w wybudowanym przez siebie gmachu przy ul. Senatorskiej).

Przed 1888 został członkiem Komisji dla Historii Oświaty i Literatury w Polsce w Akademii Umiejętności w Krakowie[13]. Był inicjatorem, współzałożycielem i pierwszym prezesem w latach 1889-1890 sanockiego gniazda Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”[23][10]. Po wyjeździe z Sanoka do Stryja otrzymał tytuł członka honorowego sanockiego „Sokoła”[24][25][26][27]. Jego nazwisko zostało umieszczone w drzewcu sztandaru TG Sokół w Sanoku, na jednym z 125 gwoździ upamiętniających członków[28]. Był członkiem zwyczajnym Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego[29]. Członek Komisji dla Historii Oświaty w Polsce w Akademii Umiejętności w Krakowie, autor m.in. podręczników do nauki języka niemieckiego. Od około 1888 zasiadał w C. K. Radzie Szkolnej Okręgowej jako reprezentant zawodu nauczycielskiego[30][31][32][33][34]. Był zastępcą przewodniczącego Szkolnej Rady Okręgowej we Lwowie.

Został odznaczony Orderem Żelaznej Korony III klasy[22]. Został pochowany na Cmentarzu Łyczakowskim we Lwowie[35]. C. k. radca szkolny (1898)[36].

Był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną przez 12 lat była Franciszka Maria Michalina z domu Kobuzowska herbu Mora (zm. 1 marca 1890 w Sanoku w wieku 33 lat, pochowana w Kobylanach[37][38][39]). Ich dziećmi byli Czesław (1879-1949, komandor Marynarki Wojennej, publicysta, działacz morski), Maria (po mężu Stobiecka). Drugą żoną była Zofia z domu Łukasiewicz herbu Łada, z którą miał syna Romana (ur. 1900, w 1918 abiturient gimnazjum im. Mickiewicza[40]).

Podczas uroczystości 130-lecia gniazda TG „Sokół” w Sanoku 29 czerwca 2019 na gmachu tegoż została odsłonięta tablica upamiętniająca 10 działaczy zasłużonych dla organizacji sokolej i Sanoka, w tym Karola Petelenza[41][42].

PublikacjeEdytuj

  • Konrads von Würzburg Leben und Bedeutung. Studium (1881)
  • Walki Zulów i Boerów. Obrazki myśliwskie z Afryki Południowej. Dla młodzieży podług dzieł niemieckich ułożył... (1881)
  • Kilka uwag o znaczeniu i nauce języka niemieckiego w gimnazyach. Przyczynek do metodyki tego języka (1882)
  • Odprawa na odpowiedź dra J. Molina wywołana uwagami drukowanymi w Szkole (1883)
  • Rozbiór krytyczny gramatyki języka niemieckiego dla szkół średnich ułożonej przez dra Jana Molina (1883)
  • Po zjeździe nauczycielskim. Rzut krytyczny (1886)
  • Zarys teoryi nauki języków żyjących w szkole (1888)
  • Listy do B. Lindego. Ob. Sprawozdanie Gimn. św. Jacka (1885-1888)
  • Deutsche Grammatik für galizische Mittelschulen (1890)
  • Leitfaden für den Unterricht in der deutschen Sprachlehre für Mittelschulen mit polnischer Vortragssprache (1898)
  • Albrechts v. Haller Bedeutung für das Einkommen einer neuen besseren Zeit in der deutschen Dichtkunst

PrzypisyEdytuj

  1. a b † Ignacy Petelenz. „Nowa Reforma”, s. 1, Nr 277 z 20 czerwca 1911. 
  2. Kronika. † Ignacy Petelenz. „Gazeta Lwowska”, s. 4, Nr 140 z 22 czerwca 1911. 
  3. Kronika. Z wojskowości. „Tygodnik Ziemi Sanockiej”, s. 3, Nr 30 z 16 lipca 1911. 
  4. Ze świata. Ś. p. Leonard Petelenz. „Nowa Reforma”, s. 1, Nr 8 z 14 stycznia 1914. 
  5. Księga pamiątkowa 70-lecia Państwowego Gimnazjum imienia króla Stanisława Leszczyńskiego w Jaśle 1868–1938. Jasło: 1938, s. 17, 113.
  6. Sprawozdanie Dyrektora c. k. Gimnazyum św. Jacka w Krakowie za rok szkolny 1878. Kraków: 1878, s. 35.
  7. Sprawozdanie Dyrektora c. k. Gimnazyum św. Jacka w Krakowie za rok szkolny 1878. Kraków: 1878, s. 36.
  8. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1889. Sanok: Fundusz Naukowy, 1889, s. 31.
  9. Kronika. Mianowania. „Gazeta Przemyska”, s. 3, Nr 33 z 12 sierpnia 1888. 
  10. a b c d Józef Stachowicz: Gimnazjum Męskie w latach 1880–1958. W: Księga pamiątkowa Gimnazjum Męskiego w Sanoku 1888-1958. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. 47.Sprawdź autora rozdziału:1.
  11. Bronisław Filipczak: Chór i orkiestra gimnazjalna w najwcześniejszych latach. W: Księga pamiątkowa Gimnazjum Męskiego w Sanoku 1888–1958. Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1958, s. 157.Sprawdź autora rozdziału:1.
  12. Zarys historii Państwowego Gimnazjum w Sanoku. W: Józef Hukiewicz: Sprawozdanie jubileuszowe z działalności Państwowego Gimnazjum w Sanoku w latach 1888 – 1938 wydane z okazji Wielkiego Zjazdu Wychowawców i Wychowanków Zakładu w 50 rocznicę pierwszego egzaminu dojrzałości. Lwów: Drukarnia Urzędnicza we Lwowie, 1938, s. 25.
  13. a b Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1889. Sanok: Fundusz Naukowy, 1889, s. 29.
  14. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1890. Sanok: Fundusz Naukowy, 1890, s. 39.
  15. Sprawozdanie Dyrektora C.K. Gimnazyum w Sanoku za rok szkolny 1891. Sanok: Fundusz Naukowy, 1891, s. 23.
  16. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Stryju za rok szkolny 1891. Sanok: 1891, s. 73, 75.
  17. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. IV. Gimnazyum we Lwowie za rok szkolny 1905. Lwów: 1905, s. 23.
  18. Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Stryju za rok szkolny 1905. Sanok: 1905, s. 5-6.
  19. Kucharski. IV Gimnazjum 1928 ↓, s. 19, 70.
  20. Sprawozdanie Dyrekcyi Gimnazyum im. Mickiewicza we Lwowie za rok szkolny 1909/10. Lwów: 1910, s. 21.
  21. Sprawozdanie Dyrekcyi Gimnazyum im. Mickiewicza we Lwowie za rok szkolny 1910/11. Lwów: 1911, s. 13.
  22. a b Kucharski. IV Gimnazjum 1928 ↓, s. 70.
  23. Towarzystwo gimnastyczne „Sokół” w Sanoku. W: Księga pamiątkowa ku uczczeniu dwudziestej piątej rocznicy założenia Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” we Lwowie. Lwów: Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, 1892, s. 125-127.
  24. Sprawy towarzystw gimnastycznych polskich. Sanok. „Przewodnik Gimnastyczny „Sokół””. 1, s. 5, 1891. 
  25. Tadeusz Miękisz: Zarys historii Tow. Gimnastycznego „Sokół” w Sanoku w 50-tą rocznicę jego istnienia. Sanok: Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, 1939, s. 10.
  26. Paweł Sebastiański, Bronisław Kielar: Wykazy członków Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Sanoku. W: 125 lat sanockiego „Sokoła” 1889–2014. Sanok: Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Sanoku, 2014, s. 147. ISBN 978-83-939031-1-5.Sprawdź autora rozdziału:1.
  27. Lista członków z dniem 31 grudnia 1899. W: Sprawozdanie Wydziału Polskiego Towarz. Gimnastycznego „Sokół” w Sanoku za rok administracyjny 1899. Sanok: Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, 1900, s. 13.
  28. Sztandar. sokolsanok.pl. [dostęp 2015-06-16].
  29. Sprawozdanie Macierzy Szkolnej dla Księstwa Cieszyńskiego z czwartego roku jej istnienia, tj. 1888-1889 złożone przez zarząd na walnem zgromadzeniu 14 grudnia 1889. s. 7.
  30. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem na rok 1889. Lwów: 1889, s. 410.
  31. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem na rok 1890. Lwów: 1890, s. 410.
  32. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem na rok 1891. Lwów: 1891, s. 410.
  33. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem na rok 1892. Lwów: 1892, s. 410.
  34. Szematyzm Królestwa Galicyi i Lodomeryi z Wielkim Księstwem Krakowskiem na rok 1893. Lwów: 1893, s. 410.
  35. Stanisław Nicieja: Cmentarz Łyczakowski we Lwowie w latach 1786–1986. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1988, s. 360. ISBN 83-04-02817-4.
  36. Wiener Zeitung. 278, s. 16, 2 December 1898. (niem.)
  37. Księga aktów zejść rzym.-kat. Sanok 1878–1904. T. H. Sanok: Parafia Przemienienia Pańskiego w Sanoku, s. 167 (poz. 27).
  38. Zmarli. „Kurjer Lwowski”. Nr 63, s. 4, 4 marca 1889. 
  39. Kronika. „Gazeta Przemyska”, s. 3, Nr 19 z 6 marca 1890. 
  40. Sprawozdanie Dyrekcyi Wyższego I Realnego Gimnazyum im. A. Mickiewicza we Lwowie za rok szkolny 1917/18. Lwów: 1918, s. 13, 15.
  41. Sprawozdanie 130-lecie Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” w Sanoku. sokolsanok.pl, 2019. [dostęp 2019-08-04].
  42. 130 lat sanockiego „Sokoła” 1889-2019. Druhowie zasłużeni dla „SokołaA” i Sanoka. sokolsanok.pl. [dostęp 2019-08-04].

BibliografiaEdytuj

  • K. Estreicher, Bibliografia polska, t. 1881-1900/3, s. 364.
  • Ustąpienie dwu dyrektorów szkół lwowskich. „Nowości Illustrowane”. Nr 29, s. 17, 21 lipca 1906. 
  • Z. Popławski, Gimnazja na odłączonych ziemiach Małopolski Wschodniej, Towarzystwo Miłośników Lwowa i Kresów Południowo-Wschodnich, Wrocław, 1994.
  • Sprawozdanie Dyrekcyi Wyższego I Realnego Gimnazyum im. A. Mickiewicza we Lwowie za rok szkolny 1917/18, nakł. Dyrekcji Zakładu, Lwów, 1918.
  • Sprawozdanie Dyrekcyi Gimnazyum im. Mickiewicza we Lwowie za rok szkolny 1913/14, Druk. Ludowa, Lwów, 1914.
  • Sprawozdanie Dyrekcyi C. K. Gimnazyum w Stryju za rok szkolny 1894, nakł. Funduszu Naukowego, Stryj, 1894.
  • Sprawozdanie jubileuszowe z Państwowego Gimnazjum w Sanoku w latach 1888-1938, Odbito czcionkami Drukarni Urzędniczej we Lwowie, ul. Zielona l. 7., 1938.
  • Władysław Kucharski: Przegląd historyczny 50-lecia Gimnazjum IV im. Jana Długosza we Lwowie. W: Władysław Kucharski (red.): Księga pamiątkowa 50-lecia Gimnazjum im. Jana Długosza we Lwowie. Lwów: 1928, s. 7-120.Sprawdź autora rozdziału:1.
  • Publikacje w bazie Estreichera
  • Karol Józef Petelenz. sejm-wielki.pl. [dostęp 2016-05-21].
  • Karol Petelenz. geni.com. [dostęp 2016-05-21].