Otwórz menu główne

Kurhannik (Buteo rufinus) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae), zamieszkujący stepy południowo-wschodniej Europy, Azji Środkowej oraz północnej Afryki. Ptaki występujące najbardziej na północy wędrują.

Kurhannik
Buteo rufinus[1]
(Cretzschmar, 1827)
Ilustracja
Samica
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Podgromada Neornithes
Infragromada neognatyczne
Rząd szponiaste
Rodzina jastrzębiowate
Podrodzina jastrzębie
Rodzaj Buteo
Gatunek kurhannik
Synonimy
  • Falco rufinus Cretzschmar, 1827[2]
Podgatunki
  • B. r. rufinus (Cretzschmar, 1829)
  • B. r. cirtensis (J. Levaillant, 1850)
  • B. r. socotraensis Porter & Kirwan, 2010
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

     gniazduje

     występuje przez cały rok

     przeloty

     zimuje

Do Polski zalatuje regularnie (do końca 2015 stwierdzony 287 razy, łącznie obserwowano 320 osobników[4]). Zwiększenie liczby pojawów w ostatnich latach skłoniło Komisję Faunistyczną Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego do usunięcia kurhannika z dniem 01.01.2016 z listy gatunków podlegających weryfikacji[4].

TaksonomiaEdytuj

 
Ilustracja załączona do pierwszego opisu w Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika

Po raz pierwszy gatunek opisał niemiecki lekarz Philipp Jakob Cretzschmar w publikacji Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika wydanej drukiem w 1827. Do opisu dołączona była tablica barwna. Autor nie wskazał miejsca odłowienia holotypu, a jedynie kilka lokacji, z których pochodziły badane ptaki – Nubię, Szandi, Sannar oraz Abisynię (dzisiejsza Etiopia). Nowemu gatunkowi nadał nazwę Falco rufinus[5]. Obecnie (2017) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza gatunek w rodzaju Buteo[6].

Systematyka kurhannika jest sporna. IOC wyróżnia dwa podgatunki: kurhannika zwyczajnego[7] (B. r. rufinus) i kurhannika jasnego (B. r. cirtensis)[6], podobnie jak i autorzy Handbook of the Birds of the World[2]. Niektórzy autorzy włączają do tego taksonu jeszcze kurhannika zielonoprzylądkowego (B. (r.) bannermani) i sokotrzańskiego (B. (r.) socotraensis)[7], którego systematyce poświęcono artykuł naukowy z 2010 roku. Sokotrzańska populacja długo była przeoczana w świecie nauki, choć odkryto ją już podczas wyprawy w 1898–1899. Problemy z systematyką w obrębie rodzaju Buteo należą do najbardziej palących wśród ptaków Starego Świata. Według badań DNA zarówno populacja z Wysp Zielonego Przylądka, jak i Sokotry najbliżej spokrewnione są z kurhannikiem (zbadano jednak wyłącznie DNA pozachromosomowe). B. (r.) socotraensis nie tworzy jednak grupy monofiletycznej z B. (r.) bannermani, a jest innego pochodzenia, co sugeruje rozdział na dwa gatunki. Zdaniem badaczki A. Gamauf możliwe, że kurhannik sokotrzański jest hybrydą między kurhannikiem a myszołowem wschodnim (B. buteo vulpinus)[8].

Podgatunki i zasięg występowaniaEdytuj

Systematyka za Kompletną listą ptaków świata P. Mielczarka i M. Cichockiego[7]:

MorfologiaEdytuj

Długość ciała wynosi 43–62 cm; masa ciała samców 590–1281 g, samic 945–1760 g; rozpiętość skrzydeł 112–160 cm. Występuje polimorfizm[2]. Wśród kurhanników podgatunku nominatywnego występują trzy odmiany barwne – jasna, rdzawa i ciemna, przy czym dwie pierwsze trudno odróżnić w terenie. Podobne są także do myszołowa wschodniego, od którego są jednak większe, mają także proporcjonalnie dłuższe skrzydła. U reprezentantów obydwu odmian występuje rdzawy, jasny ogon (niekiedy z ciemniejszą końcówką), łatwo dostrzegalne czarne plamy nadgarstkowe, czarne pasy końcowe na skrzydłach oraz, widoczne od spodu, białe nasady lotek I rzędu. U ptaków jasnej odmiany zawsze występuje jasna głowa, pierś i stopniowo ciemniejący brzuch; często spotyka się te cechy także i ptaków rdzawych. Młode kurhanniki mają nie rdzawy, a szaropłowy, prążkowany ogon, podobny jak u niektórych myszołowów wschodnich. Kurhanniki odmiany ciemnej są spotykane we wschodnich częściach areału. Ich tułów i pokrywy skrzydłowe są czarniawe, lotki i sterówki pokryte są białymi prążkami. U przedstawicieli podgatunku B. r. cirtensis nie występuje odmiana ciemna. Ptaki tego podgatunku wyróżnia rdzawy brzuch i nogawice. Są mniejsze niż osobniki podgatunku nominatywnego[9].

Ekologia i zachowanieEdytuj

Kurhanniki występują na stepach, kamienistych obszarach, otwartych lasach lub lasach z przecinkami[2]. Na Sokotrze zasiedlają zbocza i płaskowyże, zwykle tam, gdzie znajdują się głębokie wąwozy; głównie między 15 a 800 m n.p.m., jednak odnotowywane tam od poziomu morza do 1370 m n.p.m. Zdają się nie polegać na drzewach, a używać do rozrodu na tej wyspie stromych klifów[8]. Przeważnie kurhanniki milczą. Ich głos przypomina ten myszołowa włochatego (B. lagopus), jednak krótszy, o łagodniejszym brzmieniu[9]. Pożywieniem tych szponiastych są małe ssaki, np. suwaki (Meriones), szczury, ryjówki, młode króliki i zające, szczekuszkowate oraz drobne gady[2].

LęgiEdytuj

 
Samiec z młodymi

Okres składania jaj trwa głównie w marcu i kwietniu; w nadbrzeżnych regionach Maroko rozpoczyna się już w styczniu[2]. Gniazdo umieszczone jest na skałach, drzewach lub krzewach (jak Haloxylon ammodendron, wiąz drobnolistny [Ulmus parvifolia] i tamaryszek [Tamarix]) albo ludzkiej konstrukcji, np. słupie wysokiego napięcia. Zwykle ptaki używają go kilka lat z rzędu, co roku naprawiając. Zniesienie liczy 2–5 jaj. Inkubacja trwa blisko 40 dni; rozpoczyna się wraz ze złożeniem pierwszego jaja. Młodymi ptakami opiekują się obydwa ptaki z pary[10].

StatusEdytuj

IUCN uznaje kurhannika zwyczajnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) od 2011 roku (stan w 2017)[11]. Kurhannik sokotrzański klasyfikowany jest odrębnie; od 2011 roku ma status narażonego (VU, Vulnerable)[12]. W 2010 populacja wynosiła szacunkowo mniej niż 1000 osobników[8]. Na terenie Polski gatunek ten jest objęty ścisłą ochroną gatunkową[13]. W Izraelu w latach 50. XX wieku populacja została przetrzebiona przez zatrucia pestycydami. Współcześnie zagrożeniem dla tych ptaków zdaje się być rozwój elektrowni wiatrowych oraz wycinka drzew. W Bułgarii kurhannikom zaszkodził szczególnie rozwój sadownictwa[11].

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Buteo rufinus, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. a b c d e f g h Orta, J., Boesman, P., Kirwan, G.M. & Marks, J.S.: Long-legged Buzzard (Buteo rufinus). W: del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2018. [dostęp 18 stycznia 2018].
  3. Buteo rufinus. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.).
  4. a b Komisja Faunistyczna Sekcji Ornitologicznej Polskiego Towarzystwa Zoologicznego. Raport nr 34. Rzadkie ptaki obserwowane w Polsce w roku 2017. „Ornis Polonica”. 59, s. 119–153, 2018. 
  5. Atlas zu der Reise im nördlichen Afrika. 1826, s. 40, pl. 27.
  6. a b c d Frank Gill, David Donsker: Family Cathartidae (ang.). IOC World Bird List: Version 7.3. [dostęp 18 stycznia 2018].
  7. a b c Systematyka i nazwy polskie za: Paweł Mielczarek, Marek Kuziemko: Plemię: Accipitrini Vigors, 1824 (Wersja: 2013-09-25). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2014-03-08].
  8. a b c R.F. Porter & G. M. Kirwan. The taxonomic status of the Socotra Buzzard. „Bulletin of the British Ornithologists' Club”. 130, 2010. 
  9. a b Lars Svensson: Przewodnik Collinsa. Ptaki. Wyd. II. warszawa: MULTICO, 2017, s. 106–107. ISBN 978-83-7763-406-6.
  10. Long-legged Buzzard Buteo rufinus (Cretzschmar, 1827). Kazakhstan birdwatching community. [dostęp 18 stycznia 2017].
  11. a b Long-legged Buzzard Buteo rufinus. BirdLife Internarional. [dostęp 18 stycznia 2017].
  12. BirdLife International 2014, Buteo socotraensis [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2017 [online], wersja 2017-3 [dostęp 2018-01-18] (ang.).
  13. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 grudnia 2016 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. z 2016 r. poz. 2183)

Linki zewnętrzneEdytuj