Literatura gejowska i lesbijska

literatura poruszająca tematy osób LGBT

Literatura gejowska i lesbijska – gatunek literatury, który przez swą tematykę, stylistykę, nawiązania bądź autorów należących do mniejszości seksualnych, odwołuje się do wątków gejowskich lub lesbijskich. Paul Russell w hierarchicznym zestawieniu The Gay 100 napisał: Mężczyźni i kobiety, których nazwiska były skrycie szeptane, powtarzane, hołubione, jako homoseksualiści, pomogli stworzyć i utrzymać ten amorficzny fenomen nazywany dziś kulturą gejowską. Ci ludzie zasygnalizowali kim jesteśmy, kim kiedyś możemy być[1].

Literatura gejowska na stoisku podczas Athens Pride 2009

DefinicjaEdytuj

 
Stoisko Wydawnictwa "We need Ya" na Pyrkonie w Poznaniu (2022).

Wokół tego, czym jest, a czym nie jest literatura gejowska, trwają poważne spory i polemiki – szczególnie z perspektywy badaczy queer theory. Główne dwa wątki znane są już z dylematów definiowania gender – tj. esencjonalizm vs. konstruktywizm[potrzebny przypis]. Nie każdy utwór nawiązujący tematyką do wątków gejowskich/lesbijskich należy włączyć w nurt literatury gejowskiej i lesbijskiej. Utwór może przecież, nawiązując ostentacyjnie do danej tematyki, nieść ze sobą przesłanie homofobiczne.

Kontrowersyjne może być również uznanie utworu, który nie zawiera w sobie żadnych bezpośrednich nawiązań, ale jest wyraźnie akceptowany przez społeczność gejowską i lesbijską, za część nurtu literatury gejowskiej/lesbijskiej. W tym kontekście badacze polskiej literatury homoseksualnej m.in. German Ritz, Inga Iwasiów, Błażej Warkocki i Krzysztof Tomasik rozpatrują twórczość takich autorów jak m.in. Juliusz Słowacki, Jerzy Andrzejewski, Maria Pawlikowska-Jasnorzewska, Grzegorz Musiał, Jerzy Zawieyski, czy Andrzej Stasiuk.

Pisarz gejowski i krytyk literacki Michael Lowenthal w eseju „Wanting it all: the future of gay fiction” stara się udowodnić, że zawężanie pisarzy i literatury gejowskiej do tematyki ściśle gejowskiej, a więc opisującej wydarzenia i postacie temu tylko światu znane i w nim tylko rozpoznawalne jest błędne. Jego zdaniem prawdziwa literatura winna być uniwersalna i choć składająca się z wielu nurtów (w tym właśnie nurtu LGBT) przemawiać winna do każdego czytelnika.

Problematykę związaną z literaturą gejowską i lesbijską w Polsce podejmowano na łamach takich czasopism jak „Ha!art” i „Krytyka Polityczna”. Ważnym wydarzeniem dla polskiej literatury gejowskiej/lesbijskiej w Polsce było wydanie w 2004 r. książki Michała Witkowskiego Lubiewo powieści jawnie emancypacyjnej i otwarcie podejmującej jako główny wątek tematykę homoseksualną.

Jest to stosunkowy młody i nowy dział krytyki i systematyzacji literackiej, który nie podlega żadnej szkole krytycznej, a z zasady jest metodą interdyscyplinarną. W swych opracowaniach może posługiwać się zastanymi już, innymi i bardzo od siebie różnymi szkołami metodologicznymi. W tym względzie zbliżony jest do interdyscyplinarnej metodologii feminizmu.

Geneza terminologiiEdytuj

Jakkolwiek sama tematyka homoerotyczna istniała w literaturze od zarania dziejów literatury, czego przykładem są najstarsze zabytki literackie Sumeru, Judei, Hellady i Rzymu[2], o tyle poważne badania literackie tego zagadnienia są stosunkowo młode. Wiąże się to nie tyle z brakiem wrażliwości i umiejętności postrzegania tej tematyki przez poprzednie generacje czytelników i badaczy literatury, co z prawem cywilizacji zachodniej ostatnich 1700 lat. Penalizacja homoseksualizmu we wszelkich jego objawach, powodowała unikanie wszelkiej publicznej dyskusji tych tematów, które w konsekwencji stały się tematem tabu. Dopiero późne lata 60. ubiegłego wieku przyniosły poważniejsze w tym zakresie opracowania historyczno-literackie. Przełomem było wydanie w 1998 roku Kanonu gejowskiego Roberta Drake’a[3], który wzorem The Western Canon Harolda Blooma opracował systematyzację autorów i tekstów literackich należących do kategorii literatury gejowskiej. Praca ta stała się później bazą wyjściową dla wielu innych badań tej tematyki historii literatury i literaturoznawstwa. We wstępie do Kanonu... Drake podaje (poprzedzoną dowodem konstrukcyjnym) definicję, czym jest „książka gejowska”:

Książka gejowska jest książką, która adresuje temat miłości homoseksualnej lub książką napisaną przez autora(kę), który(a) własne życie seksualne prowadzi z osobą tej samej płci. Zaczynając od takiej definicji, jest zrozumiałe, że treść nie jest niezbędnym wyznacznikiem, nie jest też nią orientacja seksualna. Książka gejowska może być napisana przez heteroseksualistę i vice versa[4].

Zgodnie z tytułem, praca Drake’a nie pretendowała do opisu wszystkich tytułów i autorów gejowsko-lesbijskich. Skupił się w nich jedynie na stu najbardziej wpływowych hasłach w literaturze cywilizacji zachodniej. Prace szczegółowe, szersze, podjęte zostały przez wielu innych znawców literatury. Przytoczyć można W międzyczasie, w innej części lasu. Opowiadania gejowskie od Alice Munro do Yukio Mishima[5] czy Miłość w ciemnym czasie i inne rozpatrywania gejowskiego życia i literatury[6] autorstwa irlandzkiego pisarza, Colma Tóibína.

PolskaEdytuj

Polska literatura LGBT to kilku ważnych autorów i autorek oraz ich istotne dzieła, z których wiele osiągnęło sukces komercyjny. Należy do nich zaliczyć następujących twórców:

ŚwiatEdytuj

Do klasycznych nurtów i autorów homoseksualnej literatury obcej należą m.in.:

Schyłek XIX w.Edytuj

Wiek XXEdytuj

Literaturę gejowską i lesbijską XX w. dzieli się umownym cenzusem daty zamieszek Stonewall pod koniec czerwca 1969 roku, które stały się początkiem ruchu emancypacyjnego LGBT.

Przed zamieszkami Stonewall Po zamieszkach Stonewall

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. „The Gay 100”, Paul Russell, wyd. Kensington Books, Nowy Jork, 2002, (cytat ze str. 13), ISBN 0-7582-0100-1
  2. Zobacz: Epos o Gilgameszu, Iliada, biblijna historia miłości króla Dawida do Jonatana
  3. Robert Drake The Gay Canon: Great Books Every Gay Man Should Read, wyd. Anchor Books, Anchor 1998, ISBN 0-385-49228-6
  4. The Gay Canon, s. 16
  5. Alberto Manguel i Craig Stephenson [ed.] Meanwhile, in another part of the forest: Gay stories from Alice Munro to Yuko Mishima, wyd. Afred A. Knopf Canada, Toronto 1994, ISBN 0-394-28012-1
  6. Colm Tóibín Love in a Dark Time: And other explorations of gay lives and literature, wyd. Scribner, Nowy Jork 2002, ISBN 0-7710-8580-X