Otwórz menu główne

Tango (dramat)

dramat Sławomira Mrożka

Tangodramat Sławomira Mrożka, opublikowany po raz pierwszy w 11. numerze „Dialogu” w roku 1964. Po raz pierwszy wystawiony w 1965 w Bydgoszczy. Wydany w 1973 w 2. tomie Utworów scenicznych[1].

Tango
Autor Sławomir Mrożek
Typ utworu dramat
Wydanie oryginalne
Miejsce wydania Kraków
Język polski
Data wydania 1973
Wydawca Wydawnictwo Literackie

Spis treści

Okoliczności powstania i publikacjaEdytuj

3 czerwca 1963 r. Mrożek opuścił Polskę i udał się do Włoch[2] (oficjalnie był to wyjazd wakacyjny, jednak dramaturg planował to jako próbę emigracji lub emigrację - i tym wyjazd stał się w istocie)[3]. Tango było pierwszą sztuką, jaką napisał po opuszczeniu kraju[4].

Premiera sceniczna utworu odbyła się w 1965 r., niemal jednocześnie w trzech miastach - w Belgradzie, Bydgoszczy i Warszawie[5].

FabułaEdytuj

Bohaterem sztuki jest Artur, syn awangardowego artysty Stomila i Eleonory. Rodzice burzyli się przeciwko tradycji, szokowali i burzyli stary porządek. Artur dorasta więc w świecie pozbawionym ładu, hierarchii i moralnego porządku. On sam nie ma więc możliwości buntowania się przeciwko konwencji i uzyskania w ten sposób dojrzałości.

Aby nadać rzeczom znaczenie, postanawia posłużyć się tragedią. W tym celu namawia Stomila, aby zabił kochanka swojej żony, lokaja Edka. Tragedia jednak zmienia się w farsę - Stomil co prawda wchodzi do pokoju, w którym jest Edek z pistoletem, jednak zamiast zabójstwa, odbywa się w nim przyjazna gra w karty, w której biorą udział również niedoszła ofiara i niedoszły morderca.

Artur postanawia więc narzucić wszystkim tradycyjne role rodzinne, za pomocą tradycyjnej ceremonii ślubnej. Postanawia ożenić się ze swoją kuzynką Alą, odgrywając przy tym wszelkie tradycje - oświadczyn, błogosławieństwa, orszaku ślubnego itp. Zmuszona przez Artura Ala, przystaje na oświadczyny. Jednak do małżeństwa nie dochodzi - Artur dochodzi do wniosku, że rodzina nie może być ośrodkiem, wokół którego odbudowany zostanie tradycyjny ład. Postanawia ośrodkiem takim uczynić przemoc i terror. W tym celu sięga po pomoc grubiańskiego, prymitywnego Edka. Kiedy jednak odkrywa, że Edek jest kochankiem Ali, rzuca się na niego i w starciu z nim ginie. Edek przejmuje jego rolę i plan wprowadzenia porządku za pomocą terroru i siły. Miejsce Artura, intelektualisty-idealisty zajmuje Edek, uosobienie prostackiej siły i to on wprowadza porządek w świecie. Kończy dramat, tańcząc z Eugeniuszem tango La cumparsita[6][7].

Bohaterowie dramatuEdytuj

  • Artur – syn Eleonory i Stomila
  • Ala – kuzynka i narzeczona Artura
  • Edek – czyli „partner z wąsikiem”, kochanek Eleonory, stały bywalec w domu Stomilów
  • Eugeniusz – wuj Artura i brat Eugenii
  • Eugenia – babcia Artura
  • Eleonora – matka Artura
  • Stomil – ojciec Artura

InterpretacjeEdytuj

Według Haliny Stephan ukazany w Tangu humorystyczny konflikt pokoleń, w którym młode pokolenie staje w obronie tradycji, a starsze - po stronie buntu, służy pokazaniu zjawisk zachodzących we współczesnej kulturze, w której dochodzi do erozji wartości. Zjawisko to rozpoczęło się od międzywojennych ruchów awangardowych, a wzmocnione zostało przez II Wojnę Światową i późniejsze przemiany społeczne. Przypominająca śmietnik przestrzeń mieszkania, zagracona przedmiotami z przeszłości (katafalk, suknia ślubna) reprezentuje chaos pozostawiony przez ruchy awangardowe (reprezentowane w utworze przez Stomila), które skupione były na destrukcji i wolności i nie pozostawiły następnemu pokoleniu niczego poza chaosem ideowym. Walka pomiędzy zwolennikami powrotu dawnego stanu rzeczy i odzyskania porządku (reprezentowanymi przez Artura), a jego burzycielami (Stomil), kończy się zwycięstwem opartej na prymitywnej sile dyktatury, reprezentowanej przez Edka. Bowiem przemoc jest jednym, co może powstrzymać rozchwianie świata pozbawionego wartości i hierarchii[8][9].

Stephan wskazuje także, że możliwym, choć rzadko wykorzystywanym w konkretnych realizacjach, sposobem odczytania Tanga, jest potraktowanie go jako sztuki o seksie, zazdrości i o traktowaniu kobiet. Badaczka zwraca uwagę, że Artur uzasadnia swoje działania motywami wywiedzionymi z intelektu, ale w rzeczywistości punkty zwrotne powiązane są z motywacjami erotycznymi - to niewierność Ali pcha go do przegranej konfrontacji z Edkiem, a romans matki z lokajem rodziny powoduje, że nasila kontrolę nad rodziną. Stephan wskazuje, że Ala zdradza Artura celowo, aby załamać jego plany, ponieważ jest przez niego traktowana instrumentalnie, pchana w niechciany ślub i poświęcenie dla idei[10].

Badaczka przywołuje też interpretację Tanga w kontekście biografii duchowej Mrożka - Artur reprezentowałby w niej tęsknotę dramaturga za światem opartym na porządku i wartościach. Jednak taka tęsknota grozi autorowi stagnacją, Mrożek musi więc zabić Artura w sztuce i Artura w sobie[11].

Według Krzysztofa Wolińskiego Tango jest dramatem o rozpadzie etosu mieszczańskiego, na którym to etosie opierał się ład i bezpieczeństwo kultury Zachodu[9].

Z kolei Martin Esslin czyta dramat Mrożka jako opowieść o dynamice rewolucji, która zaczyna się jako ruch burzycielski, pod którego naporem zniszczeniu ulega tradycyjny ład, następnie jednak traci motywację idealistyczną i przechodzi w konformizm, a w końcu - prymitywną walkę o władzę i korupcję[12].

Według Anny Krajewskiej, Tango można czytać w kontekście lęku przed ideą czy władzą brutalnie narzuconą[13]. Ale badaczka proponuje też inne odczytanie - tango wyraża tęsknotę za indywidualizmem, za światem, w którym nie trzeba opowiadać się albo za tradycją, albo za awangardą, ani za zrównującym wszystko chaosem, ani sztywną formą. Sztuka może być wyrazem osobistej ekspresji i nie musi się ani niczemu sprzeciwiać, ani niczego negować[14].

Tango wobec tradycji literackiejEdytuj

Tango stanowi parodię dramatu rodzinnego - podejmuje temat walki pokoleń, buntu młodego człowieka przeciwko rodzinie, ale schemat ten jest odwrócony - u Mrożka to młodsze pokolenie upomina się o tradycję i konserwatywne wartości, a pokolenie rodziców reprezentuje awangardę i burzenie ustalonych porządków[15]. Z kolei stosunek rodziny Stomila, reprezentującej lewicującą inteligencję, do reprezentującego lud Edka, są parodią chłopomanii z Wesela Stanisława Wyspiańskiego. Podobnie jednak jak w dramacie Wyspiańskiego, ogarnięta chłopomanią inteligencja nie rozumie innej warstwy społecznej, lekceważy jej inność i widzi ją zgodnie ze swoimi idealistycznymi wyobrażeniami[16].

Tango jest groteskową tragikomedią - wypowiedzi postaci są nieadekwatne do sytuacji (zbyt poważne do komicznej sytuacji lub zbyt komiczne w sytuacji poważnej), świat przedstawiony jest na opak, styl wysoki i niski zderzają się ze sobą[17].

Utwór Mrożka (jak i wiele innych tego autora) jest zaliczany do teatru absurdu (choć sam Mrożek odżegnywał się od tego pojęcia, wskazując, że jego sztuce jest znacznie bliżej do realizmu)[18].

Wybrane adaptacjeEdytuj

  • Teatr Współczesny w Warszawie, reż. Erwin Axer, premiera 7 lipca 1965 r.[19]
  • Teatr Kameralny w Krakowie, reż. Jerzy Jarocki, premiera 17 grudnia 1965 r.[19]

OdbiórEdytuj

Tango jest najsłynniejszym utworem Sławomira Mrożka[19] i jego najczęściej wystawianą (również za granicą) sztuką[25]. Już w roku premiery odniósł duży sukces sceniczny. W warszawskim Teatrze Współczesnym Tango w reż. Erwina Axera od 7 lipca 1965 r. zagrano 350 razy (zawsze z pełną widownią). Podobny sukces odniosło w Krakowie (Teatr Kameralny, reż. Jerzy Jarocki, premiera 17 grudnia 1965), gdzie grano je ponad 200 razy, a każdemu przedstawieniu towarzyszyły entuzjastyczne reakcje publiczności[19]. Sztukę zdjęto ze scen polskich w 1968 r., po tym, jak cenzura zakazała jej wystawiania - była to reakcja na opublikowany przez Mrożka listu w Le Monde i Kulturze, w którym to liście pisarz wypowiedział się przeciwko interwencji wojsk polskich w Czechosłowacji[2][26].

Utwór przetłumaczony na języki: włoski, angielski, węgierski, japoński, francuski, norweski, fiński, szwedzki, portugalski, rumuński, grecki, słoweński, czeski, słowacki, duński, estoński, rosyjski, niemiecki, hiszpański i esperanto[1]. Dużym powodzeniem cieszyły się jego adaptacje sceniczne za granicą - Erwin Axer grał swoją wersję Tanga dla publiczności w Düsseldorfie, gdzie odbyło się ponad 200 przedstawień, a także m.in. na Berlińskim Festiwalu Teatralnym i Festiwalu Teatralnym we Florencji. Sukcesem sztuka była także w Nowym Jorku, gdzie przedstawienie w reżyserii Heinza Engelsa grano Tango przez 2 lata, a także w Helsinkach, Genui, Hajfie i Londynie (grane przez Royal Shakespeare Company w 1966 r.). Popularność zagraniczna utrzymywała się również w latach 90. XX wieku - w pierwszej połowie tamtej dekady prawa do wystawienia Tanga udzielono 24 teatrom poza Polską[5].

W 1970 r. Tango zostało przez hiszpańskich krytyków nagrodzone nagrodą za najlepszą sztukę zagranicznego autora[2]. W 1972 otrzymało natomiast Austriacką Państwową Nagrodę Literacką[27].

PrzypisyEdytuj

  1. a b Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, wyd. 1, popr, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 216, ISBN 83-01-13027-X, OCLC 174651174.
  2. a b c Stephan 1996 ↓, s. 10
  3. Stephan 1996 ↓, s. 138
  4. Stephan 1996 ↓, s. 130
  5. a b Stephan, Halina, Mrożek, wyd. Wyd. 1, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996, s. 137, ISBN 83-08-02650-8 [dostęp 2018-11-26].
  6. Stephan 1996 ↓, s. 131-133
  7. Krajewska 1996 ↓, s. 90-92
  8. Stephan 1996 ↓, s. 131
  9. a b Stephan, Halina, Mrożek, wyd. Wyd. 1, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996, s. 135, ISBN 83-08-02650-8.
  10. Stephan, Halina, Mrożek, wyd. Wyd. 1, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996, s. 133-134, ISBN 83-08-02650-8 [dostęp 2018-11-26].
  11. Stephan, Halina, Mrożek, wyd. Wyd. 1, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996, s. 136, ISBN 83-08-02650-8 [dostęp 2018-11-26].
  12. Martin Esslin, Mrożek, Beckett i teatr absurdu, NaGłos 1991 nr 3. Cyt za: Anna Krajewska, Dramat i teatr absurdu w Polsce, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1996, s. 89, ISBN 83-232-0794-1.
  13. Anna Krajewska, Dramat i teatr absurdu w Polsce, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1996, s. 94, ISBN 83-232-0794-1.
  14. Anna Krajewska, Dramat i teatr absurdu w Polsce, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1996, s. 94-95, ISBN 83-232-0794-1.
  15. Ewa Wiegandtowa, To tylko Edek [w:] Chrząstowska, Bożena., Literatura współczesna "źle obecna" w szkole : antologia tekstów literackich i pomocniczych dla klas maturalnych, Wrocław: Zakład Narod. im. Ossolińskich, 1990, s. 317, ISBN 83-04-03698-3, OCLC 25016615 [dostęp 2018-11-28].
  16. Ewa Wiegandtowa, To tylko Edek [w:] Chrząstowska, Bożena., Literatura współczesna "źle obecna" w szkole : antologia tekstów literackich i pomocniczych dla klas maturalnych, Wrocław: Zakład Narod. im. Ossolińskich, 1990, s. 318, ISBN 83-04-03698-3, OCLC 25016615 [dostęp 2018-11-28].
  17. Ewa Wiegandtowa, To tylko Edek [w:] Chrząstowska, Bożena., Literatura współczesna "źle obecna" w szkole : antologia tekstów literackich i pomocniczych dla klas maturalnych, Wrocław: Zakład Narod. im. Ossolińskich, 1990, s. 319, ISBN 83-04-03698-3, OCLC 25016615 [dostęp 2018-11-28].
  18. Anna Krajewska, Dramat i teatr absurdu w Polsce, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1996, s. 30, ISBN 83-232-0794-1.
  19. a b c d Krajewska 1996 ↓, s. 87
  20. Pawlak 2004 ↓, s. 375
  21. a b Tango, Maciej Englert (reż.) [dostęp 2018-11-21] (pol.).
  22. Tango, Jerzy Jarocki (reż.), Dziennik Teatralny [dostęp 2018-11-21].
  23. Tango, Mateusz Przyłęcki (reż.), Dziennik Teatralny [dostęp 2018-11-21].
  24. Tango, Piotr Ratajczak (reż.), Dziennik Teatralny [dostęp 2018-11-21].
  25. Stephan 1996 ↓, s. 136
  26. Krajewska 1996 ↓, s. 88
  27. Staatspreis für Europäische Literatur - Kunst und Kultur im Bundeskanzleramt Österreich, www.kunstkultur.bka.gv.at [dostęp 2018-11-22] (niem.).

BibliografiaEdytuj

  • Anna Krajewska, Dramat i teatr absurdu w Polsce, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1996, ISBN 83-232-0794-1.
  • Grażyna Pawlak, Literatura polska w Teatrze Telewizji w latach 1953-1993, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, 2004.
  • Halina Stephan, Mrożek, wyd. 1, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1996, ISBN 83-08-02650-8.
  • Literatura polska XX wieku. Przewodnik encyklopedyczny, wyd. 1, popr, t. 2, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, ISBN 83-01-13027-X, OCLC 174651174.