Otwórz menu główne

Władcy Litwy

lista w projekcie Wikimedia
Pogoń Litewska Książęca

Lista władców Litwy obejmuje imiona i lata panowania potwierdzonych przez źródła pisane monarchów litewskich. Osobny rozdział zawiera wykaz legendarnych książąt litewskich, których imiona zostały odnotowane przez XVI-wiecznych kronikarzy litewskich, a których historyczność nie została potwierdzona naukowo.

Ostatnim wielkim księciem litewskim był Zygmunt II August (1520–1572) wyniesiony na tron Wielkiego Księstwa Litewskiego w 1529[1]. Od zawarcia unii lubelskiej (1569) każdy nowo koronowany król Polski zostawał władcą Litwy z urzędu i nigdy nie był podnoszony na Wielkie Księstwo Litewskie[2].

Spis treści

Kształtowanie się państwowości LitwyEdytuj

Rozwój państwowości litewskiej przybrał na sile na przełomie XII i XIII wieku. Sprzyjała temu korzystna sytuacja na arenie międzynarodowej. Na Rusi pogłębiało się rozbicie dzielnicowe. Od strony zachodniej nie było zagrożenia, tereny pomiędzy Litwą a Polską zajęte były przez plemiona jaćwieskie. Od końca XII wieku na ziemiach północnych rozpoczęła się ekspansja niemiecka, jednak jak na razie nie przybierała ona na sile. W tych warunkach Litwa mogła prowadzić na większą skalę ekspansję militarną i działalność dyplomatyczną. W pierwszej połowie XIII wieku zostało zorganizowanych około 40 wypraw łupieskich we wszystkich kierunkach, w których brały udział wojska, zwołane z całego obszaru ówczesnej Litwy.

Poszczególnymi szczepami dowodzili możni, nazywani wieszpacami, nazywani także kunigasami. Kunigasi zawierali ze sobą umowy mające na celu opracowanie jednego stanowiska w kwestiach polityki zewnętrznej. Następstwem tego zjawiska było stopniowe przekształcenie się organizacji plemiennej w związek plemienny. Związkiem plemiennym przewodziło pięciu tzw. książąt starszych, wymienianych w latopisie halickim pod rokiem 1219 w następującej kolejności: Żywinbud, Dowiat, Dowsprunk, Mendog, Wilikaił. Za książętami starszymi zostało wymienionych szesnastu tzw. książąt młodszych, tj. zależnych: dwóch żmudzkich, siedmiu Ruszkowiczów, trzech Bulewiczów, czterech z Dziawołtwy.

Potężniejsi książęta starali się rozszerzyć swoje terytoria kosztem słabszych. Na przełomie XII i XIII wieku na plan pierwszy wybił się ród Ryngolda, a jego synowie, Dowsprunk i Mendog, drogą zawierania układów i małżeństw politycznych, uchodzili za najpotężniejszych kunigasów litewskich. W 1238 roku Dowsprunk prawdopodobnie już nie żył. Zwierzchnim kunigasem był Mendog. Jego bratankowie, następcy Dowsprunka, uznali zwierzchnictwo stryja. Szwagier Mendoga, Wikint żmudzki, choć miał sposobność – po rozbiciu w 1236 roku Krzyżaków pod Szawlami – utworzyć własne niezależne państwo, nie skorzystał z tej okazji i podporządkował się Mendogowi. W 1238 roku władzę Mendoga nad sobą uznali nalszczańscy Ruszkowicze. W 1246 roku Mendog uzależnił od siebie Bulewiczów, władających prawdopodobnie w Auksztocie.

W następnych latach Mendog, aby umocnić swoje panowanie, wygnał z Litwy Dowsprunkowiczów i Wikinta, którzy w odwecie sprzymierzyli się z Danielem halickim. Przy pomocy Krzyżaków koalicja ta została rozbita w 1251 roku, a Mendog dwa lata później koronował się na króla Litwy[3].

Legendarni władcy LitwyEdytuj

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Kiernus Kierinus   XI wiek Wspomniani w Kronice Bychowca[4].
Kukowoyt Kugoviytas   XI wiek
Steksys Steksidas   1214
Ryngold Rimgaudas   1214-1219 Domniemany ojciec Mendoga i Dowsprunka, wymyślony przez kronikarzy litewskich w XVI wieku[5].

„Starsi” książętaEdytuj

Starsi książęta przewodzili litewskiemu związkowi plemiennemu i zostali wymienieni równocześnie w traktacie litewsko-halickim z 1219 roku[6].

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Żywinbud Živinbudas   ok. 1219
Dowiat Daujotas   ok. 1219
Dowsprunk Dausprungas   1219-między 1219 a 1238
Mendog Mindaugas   1219-1253 W 1253 roku został koronowany na króla Litwy.
Wilikaił Viligaila   ok. 1219-ok. 1245 Kunigas na Żmudzi, wygnany przez Mendoga.

Wielcy książęta litewscy przed zawarciem unii lubelskiejEdytuj

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Mendog Mindaugas   1236-1263 król Litwy 1253-1263
Treniota Treniota   1263-1264
Wojsiełk Vaišelga   1264-1267
Szwarno Švarnas   1264-1269
Trojden Traidenis   1269-1282
Dowmunt Daumantas   1282-1285
Butygejd Butigeidis   1285-1291
Butywid Butvydas   1291-1295
Witenes Vytenis   1295-1316
Giedymin Gediminas   1316-1341
Jawnuta Jaunutis   1341-1345 chrzestne imię Iwan
Olgierd Algirdas   1345-1377
Jagiełło Jogaila   1377-1381
Kiejstut Kęstutis   1381-1382
Jagiełło ponownie Jogaila   1382-1401 1401-1434 najwyższy książę litewski chrzestne imię Władysław,

1386-1401 unia personalna z Polską

Witold Vytautas   1401-1430 chrzestne imię Aleksander, 1392-1401 namiestnik Jagiełły
Świdrygiełło Švitrigaila   1430-1432 chrzestne imię Bolesław
Zygmunt I Kiejstutowicz Žygimantas I Kęstutaitis   1432-1440
Władysław Warneńczyk Vladislovas Varnietis   1434-1444 najwyższy książę litewski król Polski 1434-1444, król Węgier 1440-1444
Kazimierz Jagiellończyk Kazimieras Jogailaitis   1440-1492 1447-1492 unia personalna z Polską
Aleksander Aleksandras   1492-1506 1501-1506 unia personalna z Polską
Zygmunt II Stary Žygimantas II Senasis   1506-1548 1506-1548 unia personalna z Polską
Zygmunt III August Žygimantas III Augustas   1529-1569 do 1548 roku koregent, faktyczną władzę przejął po śmierci ojca, 1548-1569 unia personalna z Polską

Wielkie Księstwo Litewskie jako część Rzeczypospolitej Obojga Narodów 1569-1795Edytuj

Od 1573 władca wybierany na wolnej elekcji

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Zygmunt III August Žygimantas III Augustas   1569-1572
Henryk Walezy Henrikas Valua   1573-1574 król Francji 1574-1589
Anna Jagiellonka Ona Jogailaitė   1575-1596 Współrządziła z mężem Stefanem Batorym
Stefan Batory Steponas Batoras   1576-1586 książę Siedmiogrodu 1571-1586
Zygmunt IV Waza Žygimantas IV Vaza   1587-1632 król Szwecji 1592-1599
Władysław Waza Vladislovas Vaza   1632-1648 car Rosji 1610-1613
Jan I Kazimierz Waza Jonas I Kazimieras Vaza   1648-1668 abdykował
Michał Korybut Wiśniowiecki Mykolas Kaributas Višnioveckis   1669-1673
Jan II Sobieski Jonas II Sobieskis   1674-1696
August II Mocny Augustas II Stiprusis   1697-1706 ustąpił z tronu, książę elektor Saksonii 1694-1733
Stanisław I Leszczyński Stanislovas I Leščinskis   1704-1709 ustąpił z tronu
August II Mocny

ponownie

Augustas II Stiprusis   1709-1733
Stanisław I Leszczyński

ponownie

Stanislovas I Leščinskis   1733-1736 ustąpił z tronu
August III Sas Augustas III Saksas   1733-1763 książę elektor Saksonii 1733-1763
Stanisław II August Poniatowski Stanislovas II Augustas Poniatovskis   1764-1795 abdykował po III rozbiorze

1795 – włączenie większości ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego do Imperium Rosyjskiego.

Królestwo Litwy (1918)Edytuj

Litwa proklamowała niepodległość 16 lutego 1918 r., jako państwo zależne od Cesarstwa Niemieckiego. 4 lipca 1918 roku wybrano księcia Wilhelma Karola Uracha. Wilhelm przyjął wybór 11 lipca. Nigdy nie przybył na Litwę i nie objął władzy. 2 listopada 1918 przyjęto republikańską konstytucję, tym samym detronizując Mendoga II.

Władca Imię w języku litewskim Portret władcy Lata panowania Uwagi
Mendog II Mindaugas II   11 lipca – 2 listopada 1918 właściwie Wilhelm Karol Florestyn Geron Krescencjusz von Urach

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Małgorzata Duczmal: Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 525. ISBN 83-08-02577-3.
  2. Jerzy Ochmański: Historia Litwy. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 128. ISBN 83-04-03107-8.
  3. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 44-48.
  4. Хроніка Биховця.
  5. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46, 390.
  6. J. Ochmański, Historia Litwy, Warszawa 1982, s. 46-48.

BibliografiaEdytuj