Wiolonczela

instrument smyczkowy

Wiolonczela (wł. violoncello, skrót: vc.) – tenorowo-basowy instrument muzyczny strunowy z grupy smyczkowych[1][2][3].

Wiolonczela
wł. Violoncello, fr. Violoncelle, ang. Cello
Ilustracja
Klasyfikacja naukowa
Chordofon złożony
Klasyfikacja popularna
instrument smyczkowy
Skala instrumentu
Skala instrumentu
Podobne instrumenty

Budowa instrumentuEdytuj

 
Smyczek wiolonczelowy

Instrument zbudowany na wzór skrzypiec, lecz posiada dwukrotnie dłuższy korpus i czterokrotnie wyższe boczki[3]. Wiolonczela składa się z dużego pudła rezonansowego z dwoma „efami” oraz szyjki z bezprogową podstrunnicą, zakończoną główką w charakterystycznym kształcie ślimaka[2]. Struny, podparte na mostku (zwanym też podstawkiem), napinane są za pomocą klinowych naciągów – kołków, umieszczonych po obu stronach główki, z drugiej strony zaczepione są na strunociągu[2]. Dla wygodniejszego strojenia używane bywają mikrostroiki.

Struny wiolonczeli były niegdyś wykonywane z preparowanych jelit zwierzęcych lub z jelit owijanych np. srebrem. Współcześnie, niemal bez wyjątku, wykonuje się je ze stali.

Instrument posiada cztery struny, strojone w kwintach: C G d a . Zakres dźwięków to C-a2[1][4][3][3]. Tessitura wiolonczeli w orkiestrze jest mniejsza i obejmuje skalę Cc2. Partie wiolonczeli zapisywane są współcześnie w kluczu basowym, tenorowym oraz wiolinowym.

Dźwięki wydawane przez cztery struny wiolonczeli

Na wiolonczeli gra się na siedząco, obejmując kolanami pudło rezonansowe, które dodatkowo oparte jest o ziemię nóżką[1][2][3]. Gryf, wznoszący się niemal pionowo w górę, znajduje się na wysokości przedramienia i ramienia. Instrument wchodzi m.in. w skład kwartetu smyczkowego, orkiestry kameralnej i symfonicznej, a ponadto jest ważnym instrumentem solowym[2][3].

Historia wiolonczeliEdytuj

Początki wiolonczeli sięgają II poł. XVI wieku[1]. Podobnie jak inne instrumenty z tej rodziny, skrzypce i altówka, wiolonczela wyewoluowała z violi da braccio[1]. Instrument tego typu został wspomniany przez Martina Agricolę w 1529 r. Pisał on o basowym instrumencie smyczkowym posiadającym trzy struny. W innych pismach z tego okresu mówiło się też o wersji czterostrunowej. Pierwszym znanym twórcą wiolonczel był Nicola Amati (zm. 1684), jednak dopiero jego uczeń, słynny Antonio Stradivari, stworzył obowiązujący do dzisiaj standard instrumentu; ustalił między innymi długość pudła rezonansowego na 29,5 cala (75 cm), o dwa cale mniej niż długość wiolonczeli Amatiego (80 cm).

 
Luigi Boccherini, kompozytor i wirtuoz wiolonczeli, przyczynił się do spopularyzowania tego instrumentu

Za pierwsze utwory solowe na wiolonczelę uznawane są kompozycje Domenica Gabriellego z 1689 r.[4] Do często wykonywanych obecnie utworów barokowych na wiolonczelę bez towarzyszenia basu należy Sześć suit na wiolonczelę solo Johanna Sebastiana Bacha. W epoce baroku wiolonczela często była instrumentem realizującym podstawę harmoniczną, czyli basso continuo[1][4]. W drugiej połowie XVIII wieku stopniowo usamodzielniała się – wypierając violę da gamba.[3]. Do emancypacji wiolonczeli przyczynił się m.in. Luigi Boccherini, wirtuoz tego instrumentu[4]. Wiolonczela jest instrumentem koncertującym w wielu jego utworach kameralnych[4]. Do zdobycia popularności przyczynił się też fakt, że grało na niej wielu arystokratów; wśród nich najsłynniejszym był Fryderyk Wilhelm II, król Prus (komponował dla niego także Boccherini). Ze względów obyczajowych na wiolonczeli grywali niemal wyłącznie mężczyźni; jeszcze w początkach XX wieku nieliczne kobiety-wiolonczelistki trzymały instrument z boku, a nie tak, jak jest dziś normą, czyli między nogami. Uważa się, że swoją obecną formę wiolonczela zawdzięcza włoskiemu lutnikowi A. Stradivariusowi[3].

W XIX i XX wieku powstały koncerty na wiolonczelę i orkiestrę, m.in. Roberta Schumanna, Camille’a Saint-Saënsa, Antonína Dvořáka i Edwarda Elgara, Wariacje na temat rokoko Piotra Czajkowskiego oraz utwory na mniejsze zespoły[4]. Powstały także utwory na wiolonczelę solo, np. Sonata na wiolonczelę solo Zoltána Kodálya[4]. Znakomici wykonawcy byli inspiracją dla kompozytorów, którzy ogromnie poszerzyli dość skromny dotychczas repertuar solowy na ten instrument. Szczególne zasługi dla „renesansu” wiolonczeli miał Mścisław Rostropowicz; ten wirtuoz i wielki pedagog wykształcił ogromną liczbę znakomitych solistów, którzy umocnili pozycję wiolonczeli jako instrumentu solowego, obok fortepianu i skrzypiec. Dla Rostropowicza komponowali m.in. Siergiej Prokofjew, Dymitr Szostakowicz, Witold Lutosławski.

Najstarszymi zachowanymi wiolonczelami są dwa instrumenty wykonane ok. 1560–1570 przez Andreę Amatiego[4].

Literatura wiolonczelowaEdytuj

Literatura wiolonczelowa jest bardzo rozległa – wiolonczela bowiem była (i jest) wykorzystywana w niemal wszystkich gatunkach muzyki, głównie w muzyce klasycznej[2]. W ostatnich dekadach używa się także wiolonczeli elektrycznej w muzyce pop[3].

Literatura wiolonczelowa barokuEdytuj

Literatura wiolonczelowa klasycyzmuEdytuj

Literatura wiolonczelowa romantyzmu i nowszaEdytuj

Wybitni wiolonczeliściEdytuj

 
Mstisław Rostropowicz – najpopularniejszy wiolonczelista w XX wieku

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f Andrzej Chodkowski (red.): Encyklopedia muzyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1995, s. 959. ISBN 83-01-11390-1.
  2. a b c d e f Wiolonczela | Muzykoteka Szkolna, www.muzykotekaszkolna.pl [dostęp 2017-06-21] (pol.).
  3. a b c d e f g h i Wybór instrumentu - WIOLONCZELA, www.zsm-gdansk.edu.pl [dostęp 2017-06-21] [zarchiwizowane z adresu 2018-06-26] (pol.).
  4. a b c d e f g h Willy Apel: Harvard Dictionary of Music. Wyd. 8. Cambridge: Harvard University Press, 1974, s. 139. ISBN 0-674-37501-7. (ang.)