Wojny polsko-litewskie (XIII-XIV wiek)

Wojny polsko-litewskie w XIII i XIV wieku – starcia zbrojne, które miały formę rabunkowych wypraw organizowanych przez litewskich książąt (kunigasów) na ziemie polskie. Celem tych wypraw nie było opanowanie terytorium, ale zagarnięcie jeńców i łupów. Wyprawy te powodowały niekiedy odwetowe akcje książąt polskich na terytorium Litwy. Walki te, choć przerwane przejściowym sojuszem Władysława Łokietka z Giedyminem, trwały w praktyce do roku 1385, gdy zawarto polsko-litewską unię w Krewie[1].

Polska i Litwa za czasów panowania Władysława Jagiełły (1386-1434)

Tło polityczne najazdów litewskichEdytuj

Litwini, byli jednym z ludów bałtyckich. Terytorium, które zamieszkiwali było ubogie i słabo zaludnione i z trudem mogło ich wyżywić. Z tej przyczyny rozwinęła się u nich skłonność do łupieżczej ekspansji, która miała na celu zdobycie środków do życia. Litewscy książęta organizowali łupieżcze wprawy na ziemie sąsiadów, podobnie jak ich bałtyccy pobratymcy Jaćwingowie, a nierzadko w sojuszu z nimi.

Początkowo obszar Litwy był politycznie podzielony. Zagrożenie ze strony zakonu krzyżackiego i zakonu kawalerów mieczowych nasiliły jednak tendencje unfikacyjne. W 1230 roku jeden z kunigasów, Mendog, pokonał pozostałych książąt i zjednoczył pod swoim panowaniem cały kraj. Za jego czasów Litwa rozpoczęła podbój położonych na południe księstw Rusi, które osłabione wcześniejszym panowaniem tatarskim, stały się łatwym łupem Litwinów. Równocześnie Mendog i jego wodzowie rozpoczęli systematyczne najazdy na Polskę, która była wówczas w fazie rozdrobnienia feudalnego. Poszczególne dzielnice Polski, rządzone były przez odrębnych, często skłóconych ze sobą książąt. Trudno więc było zorganizować skuteczną obronę.

Najeżdżając na Polskę, Litwini nie myśleli o podbiciu jej, jak stało się z Rusią. Wyprawy te miały na celu zdobycie łupów, a przede wszystkim ludzi, których brakowało na Litwie. Polaków uprowadzano całymi rodzinami, pędzono na Litwę i osadzano na roli. W ten sposób zaludniano obszary w okolicach Niemna, Willi i Niewiąża. Na łupach z Polski i zdobyczach terytorialnych na Rusi, Mendog zbudował olbrzymie litewskie imperium[2].

W latach 1200–1263 wojska Mendoga najechały Polskę blisko czternaście razy[3]. Podczas jednego z najazdów poległ mazowiecki książę Siemowit I.

Politykę najazdów kontynuowali następcy Mendoga. Jeden z nich Trojden, rozwinął cały system zasiedlania Litwy brańcami z ziem ruskich i Polski. Jego hordy docierały aż pod okolice Łęczycy i Kalisza. Książę mazowiecki Bolesław II, chcąc zabezpieczyć swój kraj, zawarł z Trojdenem sojusz i poślubił jego córkę Gaudemunda, która na chrzcie otrzymała imię Zofia[4].

W 1282 roku książę krakowski Leszek Czarny odniósł wielkie zwycięstwo nad armią litewską w bitwie pod Rowinami i na pewien czas zabezpieczył kraj[4].

W późniejszym okresie najazdy litewskie powtarzały się z większą lub mniejszą częstotliwością.

Na początku XIV wieku, część ziem polskich zostało zjednoczonych pod władzą Władysława Łokietka. Wspólne zagrożenie dla Polski i Litwy ze strony zakonu krzyżackiego skłoniło władcę polskiego do zawarcia w 1325 roku sojuszu z litewskim księciem Giedyminem. Przymierze zostało poparte ślubem zawartym pomiędzy córką władcy Litwy – Aldoną (która na chrzcie przyjęła imię Anna) i następcą Władysława, jego synem Kazimierzem, późniejszym królem Kazimierzem Wielkim.

Latem roku 1337 rycerstwo mazowieckie zniszczyło w bitwie pod Pułtuskiem przeprawiające się przez Narew wojska litewskie[5].

Za czasów Kazimierza Wielkiego walki na wschodzie rozgorzały ponownie, gdyż obie strony pragnęły podbić Ruś Halicko-Włodzimierską. Wojna o księstwo halicko-włodzimierskie (1340–1392), toczona z przerwami w latach 1340–1366 zakończyła się ostatecznym zwycięstwem Polski.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego, w 1370 Litwini zaatakowali księstwa: włodzimierskie, bełskie i chełmskie, odzyskując utracone ziemie. Był to ostatni większy najazd litewski na ziemie polskie. W roku 1377 król Ludwik Węgierski zorganizował odwetową zwycięską wyprawę, odzyskując utracone ziemie.

Za czasów Jadwigi rozpoczęły się rozmowy przedstawicieli Polski z księciem litewskim Jagiełłą na temat unii polsko-litewskiej, w związku z zagrożeniem dla obu krajów ze strony Krzyżaków. W 1385 roku zawarto unię w Krewie. Układ przewidywał małżeństwo wielkiego księcia litewskiego Jagiełły z Jadwigą oraz objęcie przez niego polskiego tronu, w zamian za co Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest i schrystianizować Litwę[6].

Jednym z warunków układu było wypuszczenie przez Litwinów polskich jeńców[6].

Unia w Krewie definitywnie zakończyła walki polsko-litewskie.

Wpływ najazdów litewskich na gospodarkę i demografięEdytuj

Skutkiem najazdów litewskich było wyludnienie znacznych obszarów kraju. W okolicach Wiślicy, za czasów Kazimierza Wielkiego mieszkało trzydziestu ludzi na kilometr kwadratowy, w sandomierskim dwudziestu dwóch, a na Wyżynie Lubelskiej – średnio jeden człowiek. Oznaczyło to, że granica gęstego zaludnienia była Wisłą[6]. Tereny wschodnie wskutek najazdów litewskich były bardziej wyludnione od zachodnich. Litwini, choć nie mogli zagrozić politycznemu bytowi Polski, to jednak porywając tysiącami mieszkańców jej wschodnich ziem i uprowadzając ich na Litwę, uniemożliwiali gospodarczy rozwój tych ziem oraz powodowali wiele ludzkich tragedii[7].

Nie wiadomo dokładnie ilu ludzi uprowadzono przez blisko dwa wieki walk. Ówcześni kronikarze wymieniają bardzo wielkie liczby, które jednak trudno zweryfikować. Wiadomo, że księżniczka litewska Aldona, wydana za Kazimierza Wielkiego, otrzymała jako wiano cztery tysiące uwolnionych jeńców. Szacuje się, że w przededniu unii w Krewie mogło na terenie Litwy przebywać do czterdziestu tysięcy Polaków. Jest to procent znaczny, zważywszy, ze cała ludność Litwy właściwej liczyła dwieście tysięcy ludzi (pozostałe osiemset tysięcy byli to Rusini z podbitych ziem)[8].

Ważniejsze najazdy litewskieEdytuj

  • 1250 – najazd na lubelskie
  • 1258 - najazd Trojanta, podczas którego spustoszył okolice Czerska i zdobył gród Orszymów[9].
  • 1260 - najazd litewski
  • 1262 – najazd Trojanta na Mazowsze (oblężenie Jazdowa i śmierć księcia Siemowita I), zniszczenie Płocka, atak na Ziemię chełmińską[9].
  • 1269 – najazd na Kujawy
  • 1277 – najazd na Łęczycę
  • 1282 – najazd na ziemię lubelską (zwycięstwo Polaków nad Narwią)
  • 1282 – najazd na ziemię sandomierską (zwycięstwo Polaków pod Rowinami)
  • 1286 – najazd na Mazowsze
  • 1287 – najazd na ziemię dobrzyńską
  • 1294 – najazd Witenesa na ziemię łęczycką (klęska Polaków pod Trojanowem, śmierć Kazimierza II łęczyckiego)
  • 1302 – najazd na Ziemię sandomierską[10].
  • 1305-1306 – najazdy na Ziemię Sieradzką i Ziemię Kaliską
  • 1323 - najazd Giedymina na Ziemię Dobrzyńską na prośbę jego zięcia księcia płockiego Wańki
  • 1324 czerwiec - najazd Giedymina ma mazowieckie księstwo Trojdena I
  • 1324 listopad – na rozkaz Giedymina najazd Dawida Grodzieńskiego na mazowieckie księstwo Siemowita II (zniszczenie Pułtuska)
  • 1336 – najazd na Mazowsze
  • 1337 – najazd na Mazowsze (zwycięstwo rycerstwa mazowieckiego pod Pułtuskiem)
  • 1340–1392 – wojna o księstwo halicko-włodzimierskie
  • 1368 – najazd na Mazowsze
  • 1370 – najazd na księstwa: włodzimierskie, bełskie i chełmskie

Najazdy litewskie w kulturzeEdytuj

  • XIX-wieczny folklorysta i etnograf Oskar Kolberg, w swoim zbiorze polskich przysłów i zwrotów przysłowiowych wymienia zwrot Litewska napaść oznaczający zdradziecką i niespodziewaną napaść.
  • Najazdy litewskie stanowią treść ballady Adama Mickiewicza Trzech Budrysów.

PrzypisyEdytuj

  1. Encyklopedia popularna PWN, wyd. 2011.
  2. Paweł Jasienica Polska Jagiellonów, wyd. Świat Książki, 1997, s. 30.
  3. Paweł Jasienica Polska Jagiellonów, wyd. Świat Książki, 1997, s. 30–31.
  4. a b Paweł Jasienica Polska Jagiellonów, wyd. Świat Książki, 1997, s. 32.
  5. Kronika polska Marcina Bielskiego. T. 1 (Księga 1-3),Turowski, Kazimierz Józef (1813-1874). Wyd. Bielski, Joachim (1550-1599). Przedm. Oryginał 1597, Kraków.
  6. a b c Paweł Jasienica Polska Jagiellonów, wyd. Świat Książki, 1997, s. 63.
  7. Paweł Jasienica Polska Jagiellonów, wyd. Świat Książki, 1997, s. 63–64.
  8. Paweł Jasienica Polska Jagiellonów, wyd. Świat Książki, 1997, s. 64.
  9. a b Dzieje Mazowsza, tom I, Henryk Samsonowicz (red.), Pułtusk 2006, s.219
  10. Dzieje Mazowsza, tom I, Henryk Samsonowicz (red.), Pułtusk 2006, s.231

BibliografiaEdytuj

  • Encyklopedia popularna PWN, wyd. 2011.
  • Paweł Jasienica: Polska Jagiellonów, wyd. Świat Książki, 1997.
  • Oskar Kolberg: Przysłowia, wyd. LSW, 1977.