Zabytki w Głogowie

lista w projekcie Wikimedia
(Przekierowano z Zabytki Głogowa)
Głogów ok. 1915 roku

Głogów jest jednym z najstarszych miast w Polsce. Pierwotnie znajdował się tu gród plemienia Dziadoszan, później na terenie Ostrowa Tumskiego Mieszko I zbudował nowy gród. Do historii przeszła bohaterska obrona grodu przed Niemcami w roku 1109. Spalony w roku 1157 przez Fryderyka I Barbarossę i znów odbudowany, stał się w roku 1180 stolicą księstwa głogowskiego. Lewobrzeżna osada zyskała prawa miejskie w roku 1253. Podczas wojny trzydziestoletniej miasto stało się twierdzą, której istnienie na stulecia zahamowało rozwój miasta. Od roku 1740 Głogów znajdował się w rękach pruskiej gałęzi Hohenzollernów, w czasie wojen napoleońskich kwaterowały tu oddziały Henryka Dąbrowskiego. O burzliwej historii miasta świadczą ocalałe zabytki, z których wiele zostało odbudowanych dopiero wiele lat po II wojnie światowej, zaś część wciąż jest w ruinie. Większość z nich znajduje się na terenie głogowskiego Starego Miasta.

Głogów w roku 2005 (podwórze kamienic przy Rynku)

W wyniku trwającego prawie siedem tygodni oblężenia w roku 1945, Głogów został w 95% zniszczony. Większość ulic i placów była zawalona gruzem i poprzecinana rowami. Po oczyszczeniu terenu Starego Miasta z gruzów w latach 50., pozostało ono niezagospodarowane, jako że nie ocalały tam żadne budynki mieszkalne. Wiele ruin zostało rozebranych, zaś cegła przeznaczona została na odbudowę Warszawy. W latach 60. uznano, że widok ruin sprawia przygnębiające wrażenie na wjeżdżających do miasta przez ulicę Brama Brzostowska, więc droga wjazdowa obsadzona została topolami.

22 maja 1967 r. podjęto decyzję o odbudowie Zamku Książąt Głogowskich (początkowo miał być trwałą ruiną), która zaczęła się w roku 1971, zaś zakończyła w 1983. W 1970 Stowarzyszenie Architektów Polskich rozpisało konkurs na projekt centrum Głogowa. Projekt, który zdobył pierwszą nagrodę przewidywał zastąpienie staromiejskiej zabudowy zespołem wieżowców, nie został on jednak zrealizowany. W 1982 grupa młodych legnickich architektów przedstawiła nowy projekt odbudowy Starego Miasta, zachowujący dawną siatkę ulic i nawiązujący do przedwojennej zabudowy. 30 czerwca 1983 r. plan zatwierdzony został przez prezydenta Głogowa Mariana Borawskiego. Odgruzowano ulice oraz przystąpiono do prac archeologicznych. W roku 2001 odbudowany został ratusz, zaś rok później wprowadziły się do niego władze miasta. Ciągle trwa odbudowa kolegiaty, w planach jest zaś odbudowa teatru.

Budowle sakralneEdytuj

KolegiataEdytuj

 
Kolegiata

Główny artykuł: Kolegiata w Głogowie

Głogowska kolegiata wznosi się nad najstarszą dzielnicą Głogowa – Ostrowem Tumskim. W chwili obecnej jest odbudowywana po zniszczeniach II wojny światowej. Jest jedną z najstarszych świątyń Śląska. Jej początki sięgają pierwszych Piastów.

Badania archeologiczne odsłoniły we wnętrzu kolegiaty pozostałości jednonawowej kamiennej świątyni, której budowę wiąże się z okresem panowania Bolesława Krzywoustego. Świątynię tę odwiedziła m.in. św. Jadwiga Śląska. Do r. 1262 powstała późnoromańska bazylika o trzech nawach. Jej pozostałości widoczne są w murach kościelnych do dzisiaj. W latach 1413-1466 kościół został gruntownie przebudowany w kształcie, który praktycznie dotrwał do dziś. Powstała wtedy gotycka trzynawowa hala z szeregiem kaplic. W XVIII w. nastąpiła barokizacja wnętrza. Neogotycka wieża o wys. 75 m wybudowana została w latach 1838-1842, po zawaleniu się starszej. Jej wierzchołek zdobi pozłacany, wysoki na 5 m krzyż.

W specjalnie wybudowanej krypcie, we wnętrzu kolegiaty, obejrzeć można relikty romańskiej świątyni z XII wieku, pamiętającej obronę Głogowa w 1109 r.

 
Ruiny kościoła św. Mikołaja

Obok Kolegiaty znajduje się Ośrodek Duszpasterstwa Chorych. Opiekę nad nim sprawują Cisi Pracownicy Krzyża.

Kościół św. MikołajaEdytuj

Główny artykuł: Kościół św. Mikołaja w Głogowie

Kościół parafialny pw. św. Mikołaja był najważniejszą świątynią lewobrzeżnego Głogowa.

Z przeprowadzonych we wnętrzu badań archeologicznych wynika, że kościół wybudowano jeszcze w latach 30.40. XIII wieku jako romańską bazylikę. Po wielkim pożarze miasta w 1291 roku świątynię odbudowano, jednak już w stylu gotyckim, jako trójnawową bazylikę. W przeciągu XIV i XV w. dostawiono nawy boczne i szereg kaplic. Od zachodu wznosi się monumentalna wieża, u podstawy której znajduje się gotycki portal, a w nim popiersie patrona kościoła – św. Mikołaja.

Kościół został zniszczony w 1945 r. i odtąd pozostaje ruiną, poddawaną okresowo pracom zabezpieczającym.

 
Kościół Bożego Ciała

Kościół pw. Bożego CiałaEdytuj

Główny artykuł: Kościół Bożego Ciała w Głogowie

Najstarsza wzmianka o kościele Bożego Ciała w Głogowie pochodzi z 1403 r. Była to wówczas bardzo skromna kaplica. W 1420 r. została ona rozbudowana i spełniała rolę kaplicy zamkowej. W latach 1696-1702, powstał w tym miejscu kościół dla Jezuitów zbudowany według projektu architekta włoskiego Giulio Simonettiego. Po pożarze w 1711 r. świątynię odbudował wrocławski budowniczy Jan Błażej (Johann Blasius) Peintner. Ostateczny wyraz architektoniczny otrzymał dopiero ok. 1730 r., kiedy to A. Karinger ukończył fasadę. Mocno zniszczony w 1945 r., odbudowany został etapami po wojnie. Niewiele zachowało się z oryginalnego wystroju wnętrza. Ołtarz i organy pochodzą z protestanckiego kościoła w Kożuchowie. Nie zachowały się przedwojenne hełmy wież. W ścianę dawnego klasztoru wmurowany pod koniec XIX w. portal z kamienicy Rynek 26 autorstwa Johanna Pola z Głogowa, po 1945 r. silnie zniszczony.

Kościół św. Piotra – lapidariumEdytuj

 
Kościół św. Piotra – lapidarium (przed przebudową w 2006)

Główny artykuł: Kościół św. Piotra w Głogowie

Fundamenty romańskiej budowli znajdują się w odległości ok. 200 m na południe od zamku. Składają się na nie fundamenty półkolistych absyd oraz prezbiterium.

Sam kościół powstał w końcu XII wieku jako romańska bazylika. Pełnił on rolę kościoła parafialnego lewobrzeżnej części Głogowa – osady targowej, aż do budowy kościoła pw. św. Mikołaja. W związku z przeniesieniem parafii do innego kościoła biskup Tomasz I osadził w opustoszałym kościele św. Piotra dominikanów, jednocześnie fundując im klasztor.

Kościół służył dominikanom do sekularyzacji w 1810 r. Budynek kościoła i klasztoru w 1789 r. uległ pożarowi a później uczyniono z niego zbrojownię i koszary saperów. Pod koniec XIX wieku budynek kościelny rozebrano.

W 2006 roku miejsce to zostało zrewitalizowane i zaadoptowane na pomnik poświęcony papieżowi Janowi Pawłowi II "Biblioteka Świętego Pielgrzyma".

Kościół ewangelicki "Łódź Chrystusowa" – lapidariumEdytuj

Główny artykuł: Kościół Łódź Chrystusowa w Głogowie

Kamień węgielny pod budowę świątyni położono 29 sierpnia 1764 r. Nastąpiło to w kilka lat po wielkim pożarze miasta (1758) r. , który strawił ewangelicki Kościół Pokoju, znajdujący się poza murami miejskimi. Projektantem kościoła był słynny architekt Carl Gotthard Langhans (1732-1808), twórca Bramy Brandenburskiej w Berlinie.

Budowa prowadzona była przy znacznej pomocy finansowej króla Fryderyka II. Kościół poświęcono i oddano do użytku 14 lutego 1773 r. Nadano mu nazwę "Łódź Chrystusowa". Był to budynek o rozmiarach 25 x 50 m z dwiema wieżami w części zachodniej.

W czasie oblężenia miasta w 1945 r. został zniszczony. Pozostałe ruiny wysadzono w powietrze i rozebrano w latach sześćdziesiątych.

Kościół św. WawrzyńcaEdytuj

Główny artykuł: Kościół św. Wawrzyńca w Głogowie

 
Kościół św. Wawrzyńca

Kościół św. Wawrzyńca w Brzostowie (dawniej osobna miejscowość, obecnie część Głogowa) zbudowany został ok. r. 1502, na miejscu wcześniejszego. Pierwsza świątynia, wzmiankowana w 1399 roku, uległa spaleniu w połowie XV wieku. Poza nielicznymi przebudowami bryła kościoła nie zmieniła się znacząco od tego czasu.

Wyposażenie kościoła pochodzi z późniejszego okresu. Barokowy ołtarz główny trafił tu z kaplicy różańcowej kościoła dominikańskiego pod wezwaniem św. Piotra w Głogowie. Oba boczne ołtarze pochodzą z kościoła franciszkańskiego pod wezwaniem św. Stanisława. Nastąpiło to po sekularyzacji, jaka miała miejsce w 1810 roku.

Na sklepieniach znajdują się barokowe malowidła. We wnętrzu kościoła zachowały się z czasów jego powstania dwa gotyckie portale, na których widnieje data 1502. Znajdują się one w południowej i północnej ścianie nawy głównej. Nad jednym z nich, prowadzącym do zakrystii, namalowany jest gotycki fresk przedstawiający Maryję.

Synagoga – lapidariumEdytuj

Główny artykuł: Synagoga w Głogowie, gmina żydowska w Głogowie

 
Synagoga – lapidarium

Synagogę w tym miejscu oddano do użytku we wrześniu 1892 r. Miała w założeniu stanowić ważną dominantę w krajobrazie miasta i świadczyć o randze tutejszej gminy żydowskiej. Głogowska synagoga mogła pomieścić 300 mężczyzn i 250 kobiet. Jej trzon stanowiła masywna i wysoka (32 m) część wieżowa, zwieńczona kopułą.

W nocy z 9 na 10 listopada 1938 r. synagogę splądrowały i spaliły bojówki hitlerowskie; następnie rozebrano ją do fundamentów. W 55. rocznicę tamtego zdarzenia odsłonięto w Głogowie pomnik poświęcony pamięci społeczności żydowskiej tego miasta. Monument – miejsce pamięci (proj. inż. arch. Dariusza Wojtowicza) tworzą: zrekonstruowany na oryginalnych fundamentach synagogi obrys jej murów oraz niewielki obelisk z inskrypcjami w językach polskim i hebrajskim.

FortyfikacjeEdytuj

Zamek Książąt GłogowskichEdytuj

 
Zamek Książąt Głogowskich

Główny artykuł: Zamek Książąt Głogowskich

W połowie XIII wieku książę Konrad I wzniósł w tym miejscu pierwszy zamek – drewnianą budowlę z murowaną wieżą, usytuowaną przy brodzie przez Odrę. Jego następca, Henryk III, zamek przebudował, włączając go w system murów obronnych, a w ciągu XIV i XV w. wybudowano trzy skrzydła. Na przełomie XV i XVI w. rezydował tutaj królewicz Zygmunt Jagiellończyk. W wiekach XVII i XVIII zamek, po kolejnych przebudowach, nabrał charakteru rezydencji pałacowej. Od r. 1742 mieli w nim siedzibę zarządcy pruscy. Dwukrotnie w zamku zatrzymywał się Napoleon. W końcu XIX w. większą część pomieszczeń przeznaczono na sąd królewski.

W 1945 r. gmach legł w gruzach. Odbudowany został w latach 1971-1983. Skrzydło południowe wybudowano od podstaw. W dwóch salach na parterze zachowały się sklepienia kolebkowo-krzyżowe, a w podziemiach fragmenty muru gotyckiego ze sklepieniami kolebkowymi. Cylindryczna wieża pochodzi jeszcze z połowy XIII w., ma 24 m wysokości, jej mury grube są na 2,7 m. Obecnie w zamku ma siedzibę Muzeum Archeologiczno – Historyczne.

Mury średniowieczneEdytuj

 
Fragment murów miejskich

Główny artykuł: Mury miejskie w Głogowie

Ceglane mury miejskie powstały najpóźniej w ostatniej ćwierci XIII wieku (początkowo miasto otoczone było palisadą i fosą). Zwieńczone były one blankami o wysokości 1,2 m, a ich grubość wynosiła około 1 m. Na zachowanych do dzisiaj fragmentach murów widać ślady po hurdycjach – drewnianych konstrukcjach umieszczanych na ich szczycie. Na najbardziej zagrożonych odcinkach mury obronne wzmocnione były przez baszty. Pas murów, okalający miasto, liczył ok. 17 baszt otwartych do wewnątrz i 9 wież. W zachowanych do dziś odcinkach murów znajdują się trzy baszty.

Na początku XV wieku dotychczasowy jeden pas murów i fosa zostały wzmocnione przez drugi mur z bastejami, niższy od poprzedniego, przystosowany do obrony artyleryjskiej. Liczył on 14 bastei – półkolistych, niskich baszt, otwartych do wewnątrz murów.

Do dnia dzisiejszego zachowało się kilka odcinków murów obronnych, okalających niegdyś średniowieczny Głogów. Pierwszy odcinek biegnie wzdłuż ul. Zamkowej, kolejny wzdłuż ul. Starowałowej, a ostatni wzdłuż kościoła św. Mikołaja do ul. Rzeźniczej. Znaczne fragmenty murów są zrekonstruowane, jednak zachowują ocalałe średniowieczne relikty.

Fosa miejskaEdytuj

 
Fosa miejska

Główny artykuł: Fosa miejska w Głogowie

Fosa powstała w XVII wieku, podczas wojny 30-letniej, kiedy to zapadła decyzja o utworzeniu z Głogowa twierdzy. Zastosowano wówczas system bastionowy, na który składało się 11 bastionów, fosa oraz wały ziemne. Z tego założenia przetrwał do naszych czasów odcinek suchej fosy wraz z dwoma bastionami "Sebastian" i "Leopold". Do jej wnętrza można wejść w dwojaki sposób: od ul. Szkolnej oraz od ul. Rzeźniczej (przy targowisku). Fosa dzisiaj ma charakter rekreacyjno – spacerowy. Po rozebraniu fortyfikacji na początku XX wieku pozostawiono istniejący fragment fosy i urządzono w nim rozarium, liczące ok. 2.000 krzaków róż.

Twierdza Głogów była wielokrotnie przebudowywana i modernizowana. Co jakiś czas wzbogacano ją o kolejne dzieła fotyfikacyjne, stąd w samej fosie znajdują się m.in. kazamata, tunele kontrminowe, poterny oraz u wylotu fosy przy ul. Szkolnej – zachowany odcinek podziemnego bloku koszarowego.

Wieża artyleryjskaEdytuj

 
Turm Reduit

Główny artykuł: Turm Reduit

Na cyplu Ostrowia Tumskiego, na zachód od kolegiaty, u zbiegu wód Starej Odry i Odry, znajduje się okrągła ceglana budowla. Jest to wieża artyleryjska, zwana "fortem Malakoff". Wieża została wybudowana przez wojska pruskie w latach 1857-1860. Nazwano ją wówczas "Turm Reduit" (reduta – wieża). Wieża posiadała dwie naziemne kondygnacje, obecnie dzielący je strop jest zawalony. Kondygnacja naziemna posiada dwie wysunięte kaponiery (kojce) w kształcie tzw. kocich uszu. Głównym zadaniem "Turm Reduit" była obrona miasta z kierunku północnego, a także zabezpieczenie rzeki przed ewentualnym sforsowaniem.

Fort Gwiazda („Fort Stern”)Edytuj

Główny artykuł: Fort Gwiazda

Fort Gwiazda – jest jedną z najciekawszych budowli w Polsce. Powstał w latach 1747-1749, kiedy pruski król Fryderyk II Wielki po zdobyciu Głogowa rozpoczął proces umacniania i zabezpieczenia miasta przed najeźdźcą. Był on często przebudowywany. W 1832 roku fortyfikację przemianowano na fort Stern. W jego skład wchodzi działo obronne przy dwukondygnacyjnym blokhauzie kolejowym. Były tam umieszczone stanowiska karabinowe i artyleryjskie, które miały zabezpieczyć wjazd linii kolejowej w obręb fortyfikacji.

InneEdytuj

RatuszEdytuj

Główny artykuł: ratusz w Głogowie

 
Ratusz

Początki Ratusza sięgają końca XIII wieku, kiedy wybudowano wieżę – strażnicę. Właściwy kompleks ratuszowy powstał w trakcie dwóch następnych stuleci, a ostateczny wygląd otrzymał w wyniku gruntownej przebudowy w latach 1832-1835. Powstały wtedy dwa kontrastujące ze sobą skrzydła: zachodnie o cechach klasycyzmu pruskiego i wschodnie, zbudowane w modnym wówczas stylu florenckim. W czasie walk o Głogów w 1945 r. ratusz został spalony.

Decyzję o odbudowie ratusza podjął Urząd Miejski w styczniu 1984 r., zaś roboty budowlane wykonywane były od maja 1984 r. Inwestycja ta pochłonęła przez 18 lat 14 mln zł. W roku 2000 na ukończeniu było zachodnie skrzydło budynku. Obecnie ratusz ponownie służy mieszkańcom, od 2002 roku mieści się w nim Urząd Miejski.

W skrzydle wschodnim na parterze zachowane są cenne wnętrza, pochodzące głównie z przełomu gotyku i renesansu. Jedno z nich posiada sklepienie sieciowe – wsparte na centralnym słupie. Sąsiadująca z nią sala ozdobiona jest sklepieniem kryształowym.

Wieża, o wysokości 80,35 m (najwyższa wieża ratuszowa na Śląsku), zrekonstruowana została w latach 1994-1996 na podstawie stanu z 1720 roku. Odtworzono też zegar o średnicy tarcz 3,55 m.

Teatr Miejski im. Andreasa GryphiusaEdytuj

Główny artykuł: Teatr Miejski im. Andreasa Gryphiusa

 
Teatr im. Andreasa Gryphiusa w Głogowie po odbudowie
 
Ruiny teatru

Budowę Teatru Miejskiego rozpoczęto w 1799 roku. Powstał on na miejscu średniowiecznych ław mięsnych. Projektantem budynku został Krzysztof Walentyn Schultze. Ten architekt, bardzo znany i ceniony na Śląsku[potrzebny przypis], zaprojektował teatr w stylu wczesnoklasycystycznym. Najokazalej prezentowała się wschodnia ściana, a w niej bogato zdobiony ryzalit. Znajdujące się w nim dwie doryckie kolumny, wyznaczały trzy osie ryzalitu. W 1863 roku umieszczono w niszy nad kolumnami popiersie Andreasa Gryphiusa.

Teatr przechodził kilka przeobrażeń. Pierwsze miało miejsce w 1840 roku, kiedy to przebudowano wnętrze, łącząc dwie kondygnacje, w wyniku czego powstało wysokie, funkcjonalne pomieszczenie widowni. W marcu 1843 roku w teatrze koncertował Ferenc Liszt. Grał na specjalnie skonstruowanym przez głogowianina fortepianie z podwójnym dnem.

Przebudowa teatru w 1926 roku zlikwidowała zewnętrzne schody, powstałe w połowie XIX wieku, przywracając przy tym pierwotny kształt pierzei. Podczas modernizacji wnętrz zamontowano scenę obrotową. Przebudowę unowocześnionego obiektu zakończono w 1928 roku. W 1945 roku teatr uległ zniszczeniu. W 2017 r. za kadencji Prezydenta Rafaela Rokaszewicza rozpoczęto jego odbudowę. Wartość prac oszacowano na około 20 mln. zł. W ukończonym teatrze znajdzie się nowe popiersie Andreasa Gryphiusa, które zostało wykonane na wzór popiersia zniszczonego w trakcie II Wojny Światowej. Zakończenie odbudowy planowane jest na rok 2019[1][2].

Pawilon GoethegoEdytuj

 
Pawilon Goethego

Pawilon Goethego w Głogowie powstał w 1910 roku na terenie miejskiej Promenady dookoła Starego Miasta. Zaprojektowany został przez architekta miejskiego Głogowa Wilhelma Wagnera. Swą formą pawilon nawiązuje do starogreckiej świątyni stojącej w świętym gaju. Ma on kształt rotundy nakrytej kopułą. Dodatkową ozdobą są dwie doryckie kolumny umieszczone od frontu. We wnętrzu stało popiersie J.W. Goethego autorstwa rzeźbiarza Raucha.

BibliografiaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Kacper Chudzik, Rusza odbudowa teatru w Głogowie, naszemiasto.pl Głogów, 14 lipca 2017 [dostęp 2018-06-13] (pol.).
  2. Teatr Miejski w Głogowie - Tak ma wyglądać nowe popiersie jego patrona. ZDJĘCIA, naszemiasto.pl Głogów, 15 lutego 2019 [dostęp 2019-03-30] (pol.).

Linki zewnętrzneEdytuj