Otwórz menu główne

Zofia Kielan-Jaworowska

polski paleobiolog

Zofia Kielan-Jaworowska (ur. 25 kwietnia 1925 w Sokołowie Podlaskim, zm. 13 marca 2015) – polska paleobiolog, profesor, długoletni pracownik Instytutu Paleobiologii PAN w Warszawie.

Zofia Kielan-Jaworowska
Data i miejsce urodzenia 1925-04-2525 kwietnia 1925
Sokołów Podlaski
Data śmierci 2015-03-1313 marca 2015
Profesor nauk przyrodniczych
Specjalność: biologia, paleontologia
Alma Mater Uniwersytet Warszawski
Doktorat 1953 – paleontologia
Uniwersytet Warszawski
Profesura 1961
Polska Akademia Nauk
Status członek rzeczywisty
Doktor honoris causa
(Uniwersytet w Camerino (Włochy) – 1992)
Praca naukowa
Instytut Paleobiologii PAN
Dyrektor
Instytut Paleobiologii PAN
Okres spraw. 1961–1982
Odznaczenia
Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Warszawski Krzyż Powstańczy

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Studiowała na Uniwersytecie Warszawskim, w czasie II wojny światowej na tajnych kompletach, potem na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym. Brała udział w powstaniu warszawskim jako sanitariuszka. Stopień doktora uzyskała w 1953 roku, a profesora w 1972.

W początkach pracy naukowej badała trylobity ordowiku i dewonu Europy Środkowej. W latach 1963–1971 była organizatorem i kierownikiem serii polsko-mongolskich wypraw paleontologicznych, które na pustyni Gobi dokonały odkryć szeregu nowych gatunków dinozaurów i pierwotnych ssaków z epoki późnej kredy. Ze skał kredy, ale także paleogenu, pozyskano także cenne okazy krokodyli, jaszczurek, żółwi i ptaków. Opracowania tych znalezisk trwają do dziś i ukazują się w czołowych światowych pismach i monografiach. W czasie ekspedycji mongolskich głównym tematem badawczym Kielan-Jaworowskiej stały się prymitywne ssaki (wieloguzkowce) i w zakresie badań nad pierwotnymi ssakami została jednym z czołowych specjalistów na świecie. Opublikowała przeszło 220 artykułów naukowych[1].

Jest współautorką książki Mammals from the Age of Dinosaurs (Ssaki ery dinozaurów), wydanej przez Columbia University Press w 2004 r.[2], za którą uzyskała Nagrodę Fundacji na rzecz Nauki Polskiej[3][4].

Wykładała na wielu uczelniach, m.in. na Harvard University, Université de Paris VII oraz Universitetet i Oslo. Była członkiem PAN, Norweskiej Akademii Nauk, Academia Europea, Polskiego Towarzystwa Geograficznego[5] i wielu innych towarzystw naukowych. Od jej imienia lub nazwiska nazwano dziesiątki gatunków i rodzajów wymarłych zwierząt (np. Kielanodon, Kielantherium, Zofiabaatar, Zofiagale[6], wieloguzkowca Indobaatar zofiae[7]).

Żona Zbigniewa Jaworowskiego. Była ateistką[8].

Odznaczenia i wyróżnieniaEdytuj

  • Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1966)
  • Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1973)
  • Warszawski Krzyż Powstańczy (1985)
  • doktorat honoris causa Uniwersytetu Camerino we Włoszech (1989)
  • Nagroda im. Alfreda Jurzykowskiego Fundacji Kościuszkowskiej w Nowym Jorku (1994)
  • Walter Granger Memorial Award – nagroda przyznawana za działalność eksploratorską w Stanach Zjednoczonych (1988)
  • Romer-Simpson Medal – najwyższe odznaczenie przyznawane przez Towarzystwo Paleontologii Kręgowców w Stanach Zjednoczonych (1995)
  • Krzyż i tytuł Weterana Walk o Wolność i Niepodległość (1999)
  • Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2002)
  • Nagroda Fundacji na rzecz Nauki Polskiej (2005)

Wybrane publikacje naukoweEdytuj

  • Kielan, Z. 1953. Les trilobites Mésodévoniens des Monts des Sainte-Croix. Palaeontologia Polonica, 6: 50 pp.
  • Kielan-Jaworowska, Z. 1968. Scolecodonts versus jaw apparatuses. Lethaia, 1: 39-49
  • Kielan-Jaworowska, Z. 1969. Discovery of a multituberculate marsupial bone. Nature, 222: 1091-1092.
  • Kielan-Jaworowska, Z. and Sochava, A.V. 1969. The first multituberculate from the Uppermost Cretaceous of the Gobi Desert. Acta Palaeontologica Polonica, 14: 355-371.
  • Kielan-Jaworowska, Z. 1970. Unknown structures in multituberculate skull. Nature 226: 974-976.
  • Butler , P.M. and Kielan-Jaworowska, Z. 1973: Is Deltatheridium a marsupial? – Nature 245: 105-106.
  • Kielan-Jaworowska, Z. 1975. Possible occurrence of marsupial bones in Cretaceous eutherian mammals. Nature, 255: 698-699
  • Crompton, A.W. and Kielan-Jaworowska, Z. 1978. Molar structure and occlusion in Cretaceous therian mammals. In Butler , P.M. and Joysey, K.A. (eds.), Studies in the Development, Function and Evolution of Teeth: 249-289. Academic Press, London and New York.
  • Kielan-Jaworowska, Z. 1979. Pelvic structure and nature of reproduction in Multituberculata. Nature, 277: 402-403.
  • Lillegraven, J.A., Kielan-Jaworowska, Z. and Clemens, W.A. (eds.), Mesozoic Mammals. The First Two-thirds of Mammalian History. University of California Press, Berkeley: 99-149.
  • Kielan-Jaworowska, Z. 1980. Absence of ptilodonoidean multituberculates in Asia and its paleogeographic implications. Lethaia, 13: 169-175.
  • Fosse, G., Kielan-Jaworowska, Z. and Skaale, S.G. 1985. The microstructure of tooth enamel in multituberculate mammals. Palaeontology, 28: 435-449.
  • Kielan-Jaworowska, Z., Presley, R. and Poplin, C. 1986. Cranial vascular system in taeniolabidoid multituberculate mammals. Transactions of the Royal Society of London , B. Biological Sciences, 313: 525-602.
  • Kielan-Jaworowska, Z., Dashzeveg, D. and Trofimov, B.A., 1987. Early Cretaceous multituberculates from Asia and a comparison with British and North American Jurassic forms. Acta Palaeontologica Polonica, 32: 3-47.
  • Kielan-Jaworowska, Z., Crompton, A.W. and Jenkins F.A. 1987. The origin of egg laying mammals. Nature, 326: 871-873.
  • Hopson, J.A., Kielan-Jaworowska, Z. and Allin, E.F. 1989. The cryptic jugal in multituberculates. Journal of Vertebrate Paleontology, 9: 201-209.
  • Kielan-Jaworowska, Z. and Nessov, L.A. 1990. On the metatherian nature of the Deltatheroida, a sister group of the Marsupialia. Lethaia, 23: 1-10.
  • Kielan-Jaworowska, Z. and Ensom, P. 1992. Multituberculate mammals from the Purbeck Limestone Formation (Late Jurassic) of Southern England. Palaeontology, 36: 95-126.
  • Krause, D.W., Kielan-Jaworowska, Z. and Bonaparte, J.F. 1992. Ferugliotherium the first multituberculate from South America. Journal of Vertebrate Paleontology, 12: 351-376.
  • Kielan-Jaworowska, Z. and Ensom, P.C. 1994. Tiny plagiaulacoid multituberculate mammals from the Purbeck Limestone Formation of Dorset, England. –Palaeontology, 37: 17-31.
  • Kielan-Jaworowska, Z. 1997. Characters of multituberculates neglected in phylogenetic analyses of early mammals. Lethaia, 29: 249-266.
  • Kielan-Jaworowska, Z., Cifelli, R. and Luo, Z. 1998. Alleged Cretaceous placental from down under. Lethaia 31: 267-268.
  • Luo: Z.-X., Cifelli, R.L., and Kielan-Jaworowska, Z. 2001. Dual origin of tribosphenic mammals. Nature 409: 53-57.
  • Kielan-Jaworowska, Z. and Hurum, J.H. 2001. Phylogeny and systematics of multituberculate mammals. Palaeontology 44: 389-429.
  • Zofia Kielan-Jaworowska, Richard L. Cifelli, and Zhe-Xi Luo, 2004. Mammals from the age of dinosaurs : origins, evolution, and structure. New York: Columbia University Press. ​ISBN 0-231-11918-6

PrzypisyEdytuj

  1. Biogram w książce: Kielan-Jaworowska Z., 2013: W poszukiwaniu wczesnych ssaków. Wyd. Uniw. Warszawskiego.
  2. Zofia Kielan-Jaworowska, Richard L. Cifelli, Zhe-Xi Luo, Mammals from the Age of Dinosaurs. Origins, Evolution, and Structure, New York Chichester, West Sussex: Columbia University Press, 2004, DOI10.7312/kiel11918, ISBN 978-0-231-50927-5, JSTOR10.7312/kiel11918.
  3. Nagrody Fundacji na rzecz Nauki Polskiej 1992–2016, Encyklopedia PWN [dostęp 2019-03-17].
  4. Wojciech Mikołuszko, Żelazna dama polskiej nauki, gazeta.pl [dostęp 2019-03-17].
  5. Lista członków Polskiego Towarzystwa Geologicznego, stan na 31 stycznia 1971, Rocznik Polskiego Towarzystwa Geologicznego Tom XL-1970, Zeszyt 3-4, Kraków 1971
  6. Sergi López-Torres i Łucja Fostowicz-Frelik. A new Eocene anagalid (Mammalia: Euarchontoglires) from Mongolia and its implications for the group’s phylogeny and dispersal. „Scientific Reports”. 8, Numer artykułu: 13955, 2018. DOI: 10.1038/s41598-018-32086-x (ang.). 
  7. Varun Parmar & Guntupalli V.R. Prasad & Deepak Kumar, 2013: The first multituberculate mammal from India. Naturwissenschaften, 100: 515–523
  8. Wojciech Mikołuszko: Kielan-Jaworowska, Zofia. Gazeta.pl, 5 listopada 2005. [dostęp 16 listopada 2009].

Linki zewnętrzneEdytuj