Bulbine

rodzaj roślin

Bulbine, bulwiczka (Bulbine N.M.Wolf) – rodzaj roślin należący do rodziny złotogłowowatych (Asphodelaceae), obejmujący 82 gatunki, występujące we wschodniej i południowej Afryce tropikalnej, na obszarze od Sudanu i Erytrei do Południowej Afryki, w Australii i na Tasmanii oraz w Jemenie[4]. Gatunek Bulbine asphodeloides został introdukowany do Włoch[4]. Największa różnorodność rodzaju występuje w południowo-zachodnim Kraju Przylądkowym[3].

Bulbine
Ilustracja
Bulbine latifolia
Systematyka[1]
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina złotogłowowate
Nazwa systematyczna
Bulbine N. M. Wolf
Gen. Pl.: 84 (1776)[2]
Typ nomenklatoryczny
Bulbine frutescens (L.) Willd.[3]
Bulbine semibarbata
Kwiat bulbine krzewiastej z widocznymi owłosionymi nitkami pręcików
Kwiatostan Bulbine bulbosa
Bulbine lagopus
Bulbine mesembryathemoides

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Rodzaj obejmuje rośliny o zróżnicowanych formach życiowych[3]. Rośliny łodygowe lub bezłodygowe, gruboszowate krzewinki, często z bulwocebulastą lub kłączowatą nasadą pędu (kaudeks), pojedyncze lub tworzące gęste skupiska[3].
Pędy
Bulwocebule, bardzo zróżnicowane, spłaszczone do okrągłych lub podługowatych, często klapowane[3].
Liście
Bardzo zróżnicowane, na przekroju okrągłe lub spłaszczone, twarde lub miękkie i gruboszowate, nagie lub owłosione, zebrane w różyczkę lub rzadziej położone w dwóch rzędach, zielone do niebieskozielonych, niekiedy z prześwitującymi liniami lub okręgami, często u nasady owłosione. Blaszki liściowe całobrzegie, orzęsione lub drobno ząbkowane. Tkanka wewnętrzna bezbarwna[3].
Kwiaty
Zebrane po kilka lub wiele w luźny lub gęsty groniasty kwiatostan, cylindryczny do baldachogronowatego, wzniesiony. Szypuła gładka, pozbawiona liści przykwiatowych. Kwiaty promieniste lub rzadko lekko grzbieciste z uwagi na niesymetryczne ułożenie pręcikowia i słupkowia. Okwiat gwiaździsty, rozpostarty, rzadko o listkach mniej więcej stykających się. Sześć listków okwiatu położonych w dwóch okółkach (te w zewnętrznym mniejsze), wolnych, często odgiętych, głównie żółtych. Sześć pręcików o żółtych (rzadziej pomarańczowych), owłosionych nitkach, łączących się z łącznikiem od tyłu główki. Pylniki skierowane do wewnątrz. Zalążnia jajowata do kulistej, trójkomorowa. Szyjka słupka stożkowata, zakończona główkowatym znamieniem[3].
Owoce
Trójkomorowe, kuliste torebki, zawierające kanciaste, czarniawe, spłaszczone, nasiona[3].

BiologiaEdytuj

Rozwój
Wieloletnie geofity, rzadziej jednoroczne, wiecznie zielone lub przechodzące okres spoczynku[3].
Genetyka
Podstawowa liczba chromosomów wynosi x=7 u gatunków afrykańskich i x=12 u gatunków australijskich. Gatunki afrykańskie są diploidalne, a australijskie poliploidalne[3][5].

SystematykaEdytuj

Rodzaj z podrodziny Asphodeloideae z rodziny złotogłowowatych (Asphodelaceae)[6].

Wykaz gatunków[4]

NazewnictwoEdytuj

Etymologia nazwy naukowej
Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od łacińskiego słowa bulbus, oznaczającego cebulę[3].
Synonimy taksonomiczne[7]
  • Blephanthera Raf., Fl. Tellur. 2: 59 (1836).
  • Nemopogon Raf., Fl. Tellur. 2: 27 (1837).
  • Phalangium Möhring ex Kuntze, Revis. Gen. Pl. 2: 713 (1891), nom. illeg.
  • Bulbinopsis Borzí, Boll. Reale Orto Bot. Palermo 1: 20 (1897).
  • Jodrellia Baijnath, Kew Bull. 32: 571 (1978).

ZastosowanieEdytuj

Rośliny ozdobne
Około 30 gatunków bulbine jest uprawianych z uwagi na ozdobne liście. Bulbine krzewiasta jest często uprawiana jako żywopłot w południowej Afryce[3]. Rośliny te łatwo rozmnażają się przez nasiona lub podział. Są szybko rosnące[3].
Rośliny lecznicze
Różne gatunki bulbine były tradycyjnie używane do leczenia różnorodnych chorób i dolegliwości. Od XVIII wieku brytyjscy i holenderscy osadnicy w Południowej Afryce używali tych roślin do leczenia szerokiej gamy chorób, takich jak choroby przenoszone drogą płciową, dolegliwości żołądkowe i biegunka, infekcje dróg moczowych, infekcje wirusowe, ospa wietrzna i półpasiec oraz infekcje pasożytnicze[8]. Najczęściej stosowanymi w etnomedycynie gatunkami bulbine są B. alooides, B. asphodeloides, B. frutescens, B. latifolia i B. narcissifolia, najczęściej są one wykorzystywane do leczenia chorób skóry (11 gatunków), dolegliwości żołądkowo-jelitowych i infekcji wirusowych, w tym AIDS (6 gatunków), reumatyzmu i chorób układu moczowego (4 gatunki). Rośliny te zawierają antrachinony, pochodne naftochinonów i naftalenu, flawonoidy, triterpeny i sterole, o działaniu przeciwrobaczym, przeciwbakteryjnym, przeciwutleniającym, przeciwzapalnym, przeciwnowotworowym, poprawiającym płodność oraz leczącym rany i oparzenia[8]. Obecnie opatentowane zostały preparaty uzyskane z dwóch gatunków bulbine: B. frutescens i B. natalensis. Dostępne w sprzedaży preparaty z B. frutescens (oparte na soku z liści tych roślin) mają zastosowanie terapeutyczne i kosmetyczne, jako posiadające właściwości grzybobójcze, gojące, nootropowe, dermatologiczne, przeciwzapalne, przeciwkaszlowe, przeciwartretyczne i przeciwbiegunkowe. Preparaty z B. natalensis stosowane są w celu zapobiegania lub leczenia zaburzeń hormonalnych i chorób związanych z brakiem lub niskim poziomem testosteronu u ssaków[8].
Rośliny spożywcze
Cebulobulwy Bulbine bulbosa są jadalne po ugotowaniu. Zawierają skrobię i są uznawane za smaczne[9].

PrzypisyEdytuj

  1. Peter F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2020-09-11].
  2. Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum) (ang.). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2020-09-15].
  3. a b c d e f g h i j k l m Eggli Urs, Reto Nyffeler: Monocotyledons. Springer, 2020, s. 713-714, seria: Illustrated Handbook of Succulent Plants. ISBN 978-3-662-56486-8. OCLC 1145609055. (ang.)
  4. a b c Plants of the World Online (ang.). The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2020-09-11].
  5. David J. Mabberley, Mabberley's plant-book: A portable dictionary of plants, their classification and uses, Cambridge, Wielka Brytania: Cambridge University Press, 2017, s. 84, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200.
  6. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) (ang.). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2020-09-11].
  7. Govaerts R.: World Checklist of Selected Plant Families (ang.). The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew, 2006. [dostęp 2020-09-15].
  8. a b c Olusola Bodede, Gerhard Prinsloo. Ethnobotany, phytochemistry and pharmacological significance of the genus Bulbine (Asphodelaceae). „Journal of Ethnopharmacology”. 260 (112986), 2020. Elsevier BV. DOI: 10.1016/j.jep.2020.112986. ISSN 0378-8741 (ang.). 
  9. PFAF Plant Database: Bulbine bulbosa (ang.). [dostęp 2020-09-14].