Szparagowce

Szparagowce (Asparagales Bromhead) – rząd roślin należących do klasy jednoliściennych. Wyróżnia się w jego obrębie 14 rodzin z ponad 1,1 tysiącem rodzajów i ponad 36,2 tysiącami gatunków, z czego 26 tysięcy należy do rodziny storczykowatych[1]. Szparagowce spotykane są na całym świecie, ale do obszarów o ich szczególnym zróżnicowaniu należy południowa Afryka (choć akurat storczykowatych tu jest niewiele)[1]. Należące tu rośliny to często geofity z owocami typu torebka i jagoda[2]. Do cech apomorficznych dla rzędu należy dolne położenie zalążni (u części linii rozwojowych nastąpił powrót do zalążni górnej) i równoczesna mikrosporogeneza, a dla wszystkich linii z wyjątkiem bazalnych storczykowatych (i nielicznymi wyjątkami, w których cecha zanikła) obecność fitomelatoniny w łupinie nasiennej nadającej nasionom ciemną, często czarną barwę[3].

Szparagowce
Ilustracja
Szparag lekarski
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Nazwa systematyczna
Asparagales Bromhead
Edinburgh New Philos. J. 25: 132. Jul 1838
Paphiopedilum sukhakulii
Ixiolirion tataricum

MorfologiaEdytuj

Pokrój
Najczęściej byliny, rzadziej rośliny dwuletnie, pnącza, półkrzewy, krzewy i drzewa zimozielone lub zrzucające liście. Często z bulwą lub bulwocebulą, w wielu wypadkach też rośliny kseromorficzne. Pędy zwykle są nagie[4].
Liście
Skrętoległe, pojedyncze, całobrzegie (rzadko piłkowane), zwykle równowąskie, choć nierzadko też zróżnicowane na pozorną blaszkę liściową i ogonek liściowy. U nasady często z pochwą liściową (otwartą lub zamkniętą), zawsze bez przylistków[4].
Kwiaty
Rozwijają się na szczycie pędów, pojedyncze lub zebrane w różnego rodzaju kwiatostany, często złożone. Mają budowę promienistą lub grzbiecistą, listki okwiatu w dwóch okółkach po 3, rzadziej po 2, 5 lub 7, zwykle barwne i najczęściej zrośnięte mniej lub bardziej u nasady. Pręciki najczęściej w dwóch okółkach po 3, rzadziej jest ich mniej lub więcej, nitki są wolne lub zrośnięte, często przyrośnięte do listków okwiatu. Zalążnia powstaje zwykle z trzech zrośniętych owocolistków (rzadziej 2, 5 lub 7), jest dolna lub górna. Zalążków najczęściej jest od 1 do 50, ale bywa że są ich nawet miliony[4].
Owoce
Najczęściej torebki i jagody, rzadko orzechy, pestkowce, rozłupnie i skrzydlaki[4].

SystematykaEdytuj

 
Tigridia pavonia

W dawniejszych systemach (np. Cronquista z 1981 r.) rząd ten nie pojawia się wcale, a przedstawiciele tej linii rozwojowej zaliczani byli zwykle do parafiletycznego w ówczesnym ujęciu rzędu liliowców Liliales i rzędu storczykowców Orchidales[5]. Późniejsze badania biochemiczne w zakresie serologicznych reakcji białek nasion i cytologiczne (obecność komórek śluzowych i rafidów) pozwoliły na wyodrębnienie tej grupy roślin w randze rzędu Asparagales np. w systemie Reveala (1999), Takhtajana (1997) i APG II (2003). Przy czym systemy wyróżniające drobne i liczne rodziny i rzędy (w tym system Takhtajana w wersji jeszcze z 2009) ujmowały rząd wąsko, odpowiadający współczesnemu ujęciu rodziny szparagowatych Asparagaceae[6]. W systemach APG rząd obejmował różne linie rozwojowe jednoliściennych ze storczykowatymi jako grupą bazalną. W systemie APG III (2009) klasyfikacja rzędu została uproszczona poprzez scalenie szeregu rodzin w taksony szerzej ujmowane. Liczba rodzin zmniejszyła się z 24 do 14[7]. Rodzina żółtakowate (Xanthorrhoeaceae) została powiększona o wcześniej wyodrębniane w randze rodzin złotogłowowe (Asphodeloideae) i liliowcowe (Hemerocallidoideae). Rodzina amarylkowate (Amaryllidaceae) została powiększona o agapantowe (Agapanthoideae) i czosnkowe (Allioideae). W końcu szparagowate (Asparagaceae) objęły w sumie 7 taksonów wcześniej wyodrębnianych jako osobne rodziny[8]. W systemie APG IV z 2016 wprowadzono tylko korektę w nomenklaturze zmieniając nazwę rodziny żółtakowate Xanthorrhoeaceae na złotogłowowate Asphodelaceae[9].

Pozycja rzędu w drzewie filogenetycznym jednoliściennych według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)[1]

tatarakowce Acorales




żabieńcowce Alismatales




Petrosaviales





pochrzynowce Dioscoreales



pandanowce Pandanales





liliowce Liliales




szparagowce Asparagales




arekowce Arecales




wiechlinowce Poales




komelinowce Commelinales



imbirowce Zingiberales











Podział i powiązania filogenetyczne rodzin szparagowców według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)
szparagowce

storczykowate Orchidaceae





Boryaceae




Blandfordiaceae




Lanariaceae




asteliowate Asteliaceae



przyklękowate Hypoxidaceae









Ixioliriaceae



Tecophilaeaceae





Doryanthaceae




kosaćcowate Iridaceae




Xeronemataceae




złotogłowowate Asphodelaceae




amarylkowate Amaryllidaceae



szparagowate Asparagaceae










Rząd szparagowce w wąskim ujęciu w systemie Takhtajana (2009)[6]

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2016-10-23].
  2. Cole T.CH. i inni, Filogeneza roślin okrytozalążkowych – Systematyka Roślin Kwiatowych, Polskie tłumaczenie/Polish version of (2018) Angiosperm Phylogeny Poster – Flowering Plant Systematics, 2018.
  3. Michael G. Simpson, Plant systematics, wyd. 2nd ed, Burlington, MA: Academic Press, 2010, s. 213-216, ISBN 978-0-12-374380-0, OCLC 651153667.
  4. a b c d Jan Thomas Johansson: Iridales Raf.. W: The Phylogeny of Angiosperms [on-line]. [dostęp 2021-02-05].
  5. Arthur Cronquist: An integrated system of classification of flowering plants. New York: Columbia University Press, 1981, s. 1189-1190. ISBN 0-231-03880-1.
  6. a b Armen Takhtajan: Flowering Plants. 978-1-4020-9608-2: Springer, 2009, s. 630.
  7. Angiosperm Phylogeny Group (2009). An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III. Botanical Journal of the Linnean Society 161: 105-121.
  8. Chase, Mark W. i Reveal, James L.. A phylogenetic classification of the land plants to accompany APG III. „Botanical Journal of the Linnean Society 161, 2”, s. 122–127, październik 2009. DOI: 10.1111/j.1095-8339.2009.01002.x. 
  9. The Angiosperm Phylogeny Group. An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG IV. „Botanical Journal of the Linnean Society”. 181, 1, s. 1–20, 2016. DOI: 10.1111/boj.12385.