Otwórz menu główne

Historia Polski (1945–1989)

historia Polski: okres komunizmu (PRL; 1945–1989)

Okres stalinowskiEdytuj

W nocy z 31 grudnia 1943 roku na 1 stycznia 1944 roku powołano w Warszawie Krajową Radę Narodową, ta pozornie ponadpartyjna organizacja, w rzeczywistości reprezentowała jedynie PPR i partie satelickie RPPS i SL „Wola Ludu”. Jednocześnie przekształcono Gwardię Ludową w Armię Ludową – w jej skład miały wejść wojska 1 Korpusu. W odpowiedzi ugrupowania niepodległościowe powołały 9 stycznia Radę Jedności Narodowej, na jej czele stanął przewodniczący PPS-WRN Kazimierz Pużak[1]. Proces uniezależniania się kraju od władz londyńskich doprowadził do powstania Krajowej Rady Ministrów – gabinetu mającego przejąć władzę w momencie zrzucenia okupacji niemieckiej.

Gdy pierwsze jednostki Armii Czerwonej wkraczały na teren Polski (3 stycznia 1944)[2], rząd londyński, pod przewodnictwem Stanisława Mikołajczyka był obiektem nacisków ze strony alianckiej o uznaniu Linii Curzona jako wschodniej granicy przyszłej Polski. Efektem tego była propozycja Mikołajczyka (z 15 lutego 1944) o ustanowieniu linii demarkacyjnej polsko-radzieckiej na wschód od Lwowa i Wilna, i odłożenie dyskusji na później[2]. Na niczym spełzły rozmowy Mikołajczyka z Rooseveltem, do rozmów premiera ze Stalinem nawet nie doszło. W lipcu 1944 roku KRN została oficjalnie uznana przez Stalina za reprezentację narodu polskiego, przekreśliło to ostatecznie jakiekolwiek złudzenia o możliwości nawiązania stosunków dyplomatycznych ZSRR z rządem RP na uchodźstwie.

Tymczasem w kraju do ofensywy przechodziła Armia Krajowa, która wraz z załamywaniem się władzy sowieckiej rozpoczęła akcję dywersyjną o kryptonimie „Burza”. Jej celem było przejmowanie władzy w dużych ośrodkach miejskich z rąk niemieckich. Rozpoczęta w lutym akcja osiągnęła wiele sukcesów wojskowych, niejednokrotnie we współpracy z ACz, jednakże po zakończeniu walk oddziały Armii Krajowej były rozwiązywane przez NKWD, część żołnierzy wcielano do AL, a oficerów aresztowano. W efekcie oddziały AK przestały się ujawniać, a dowództwo powołało do życia organizację NIE, na której czele stanął gen. Emil Nil-Fieldorf.

 
Manifest PKWN

21 lipca 1944 powołano w Moskwie Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, na czele którego stanął przywódca RPPS Edward Osóbka-Morawski – mimo tego i uczestnictwa w rządzie ludowców, był on całkowicie podporządkowany komunistom. Następnego dnia wydano Manifest Lipcowy[3]. Od grudnia 1944 r. PKWN przekształcił się w Rząd Tymczasowy RP, a w czerwcu 1945 powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej, zdominowany przez komunistów. Zachodnie mocarstwa w rezultacie tego cofnęły uznanie rządowi RP na uchodźstwie.

Nowy rząd przy pomocy NKWD zorganizował aparat bezpieczeństwa, podlegający resortowi bezpieczeństwa, na którego czele stał Stanisław Radkiewicz, w skład którego wchodziła sieć Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego oraz Milicja Obywatelska. 15 sierpnia ogłoszono powszechną mobilizację, a 24 sierpnia nakazano rozwiązanie wszystkich organizacji konspiracyjnych. Jednym z ważniejszych kroków nowej władzy była reforma rolna z 6 września 1944 roku, na mocy której parcelacji uległy majątki powyżej 100 lub 50 ha użytków rolnych, jak również te należące do Niemców i kolaborantów. Do końca roku na terenie wyzwolonym rozparcelowano 212 tys. ha, a nieco ponad 100 tys. upaństwowiono[4].

 
Logo PZPR

Po wyeliminowaniu legalnej opozycji (PSL), sfałszowaniu referendum w 1946 r. i wyborów w 1947[5], oraz pokonaniu zbrojnego podziemia (WiN, NSZ, NZW) i odsunięciu na boczny tor w roku 1948 grupy Władysława Gomułki lansującej tak zwaną polską drogę do socjalizmu („odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne”) nastąpiło umocnienie dyktatorskiego systemu rządów (stalinizacja). Dokonywano jednoczenia na warunkach komunistów organizacji politycznych i społecznych między innymi w 1948 r. z połączenia PPR i PPS powstała PZPR[6] natomiast rok później ze Stronnictwa Ludowego i resztek PSL powstało Zjednoczone Stronnictwo Ludowe. Eliminowano potencjalnych i faktycznych przeciwników władzy (wzmożony terror Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego), zacieśniono związek z blokiem krajów zdominowanych przez ZSRR (od 1949 członkostwo w RWPG, od 1955 w Układzie Warszawskim). W gospodarce panował system nakazowo-rozdzielczy, eliminacja sektora prywatnego („bitwa o handel”), próba pełnej kolektywizacji gospodarki chłopskiej, forsowna rozbudowa przemysłu ciężkiego, wielkie nakłady na wojsko oraz przemysł zbrojeniowy.

Rządy Władysława GomułkiEdytuj

W wyniku wydarzeń 1956 roku (Poznański Czerwiec, październikowe przesilenie) częściowo zmodyfikowano system polityczno-ekonomiczny (ograniczenie represji oraz rezygnacja z kolektywizacji, zwiększenie swobód obywatelskich, próba modernizacji zarządzania gospodarką). Nie dało to jednak oczekiwanych rezultatów (nawrót do walki z Kościołem, ograniczenie swobód twórczych w nauce i kulturze). W marcu 1968 r. stłumiono demokratyczny ruch studencki i wykorzystano w walce o władzę w PZPR do zmian i czystek personalnych połączonych z kampanią antysemicką i antyinteligencką (marcowe wydarzenia)[7]. W sierpniu 1968 r. Ludowe Wojsko Polskie uczestniczyło w interwencji państw Układu Warszawskiego w Czechosłowacji.

Rządy Edwarda GierkaEdytuj

 
Edward Gierek (pośrodku) wizytujący państwowe gospodarstwo rolne

Po kryzysie politycznym w grudniu 1970 r. (grudniowy bunt robotników na Wybrzeżu) władzę przejęła ekipa Edwarda Gierka. Przyjęto koncepcję tak zwanej strategii przyspieszonego rozwoju społeczno-gospodarczego Polski. Program ten (finansowany kredytami zagranicznymi) w warunkach nieefektywnego systemu ekstensywnej gospodarki zakończył się jej załamaniem i ogromnym zadłużeniem zagranicznym, czemu towarzyszyły strajki i manifestacje (czerwcowy protest robotniczy w 1976). Powstała niezależna opozycja demokratyczna (KOR[8], ROPCiO[9], KPN), którą umocnił w 1978 r. wybór Karola Wojtyły[10] na papieża i jego wizyta w Polsce (1979)[11].

Rządy gen. Wojciecha Jaruzelskiego (lata 80.)Edytuj

Gwałtowne zaostrzenie się kryzysu gospodarczego przyspieszyło wybuch w lipcu i sierpniu 1980 r. masowych strajków w całym kraju (głównie centra na Wybrzeżu i Śląsku), zakończonych podpisaniem porozumień społecznych. Powstał NSZZ „Solidarność” (10 milionów członków w tym przewodniczący Lech Wałęsa)[12]. Wobec zagrożenia monopolu władzy i radykalizacji żądań społeczeństwa władze wprowadziły 13 grudnia 1981 r. stan wojenny w całym kraju[13]. Internowano wielu działaczy „Solidarności” a sam związek zdelegalizowany w październiku 1982 działał w konspiracji. W grudniu 1982 zawieszono, a 22 lipca 1983 r. zniesiono stan wojenny[12]. Władzom nie udało się zrealizować koncepcji porozumienia narodowego. W maju i sierpniu 1988 wybuchały strajki, natomiast w grudniu 1988 r. utworzono Komitet Obywatelski „Solidarność”. Następnie przeprowadzono rozmowy obozu rządzącego z częścią opozycji (głównie „Solidarność”) w sprawie demokratyzacji ustroju politycznego i społecznego oraz naprawy systemu gospodarczego Polski (porozumienie Okrągłego Stołu w lutym i kwietniu 1989 r.[14]).

W kwietniu 1989 zarejestrowano NSZZ „Solidarność”, a w czerwcu tego samego roku odbyły się częściowo demokratyczne wybory do parlamentu[15]. „Solidarność” odniosła zwycięstwo, powstał rząd złożony między innymi z przedstawicieli dotychczasowej opozycji (premier Tadeusz Mazowiecki)[16].

PrzypisyEdytuj

  1. Roszkowski W., Historia Polski..., s. 127–128.
  2. a b Roszkowiski W., Historia Polski..., s. 129.
  3. Roszkowski 1995, s. 133.
  4. Roszkowski 2005, s. 141.
  5. Praca zbiorowa: Czarna Księga Komunizmu. Warszawa: Pruszyński, 1999, s. 353. ISBN 83-7180-326-5.
  6. Praca zbiorowa: Czarna Księga Komunizmu. Warszawa: Pruszyński, 1999, s. 355. ISBN 83-7180-326-5.
  7. marca 68. Pożegnania i powroty. Warsztaty dokumentalne.
  8. KOR.
  9. ROPCiO – Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela.
  10. 31. rocznica wyboru Karola Wojtyły na papieża.
  11. Pielgrzymka – Wiwi – 2 czerwca 1979.
  12. a b http://www.nszz.pwr.wroc.pl/nszz/13grudzien.html.
  13. :: Oficjalna strona gen. Wojciecha Jaruzelskiego.
  14. 20 rocznica Okrągłego Stołu gazeta.pl
  15. 19. rocznica kontraktowych wyborów do Sejmu.
  16. 20 lat temu Tadeusz Mazowiecki został premierem fakty.interia.pl

BibliografiaEdytuj

  • Jerzy Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944–1989, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa 1992
  • Andrzej Leon Sowa, Historia polityczna Polski 1944–1991, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2011