Otwórz menu główne

Józef Czechowicz (poeta)

polski poeta, awangardysta i katastrofista; redaktor kilkunastu czasopism (literackich i dziecięcych), autor słuchowisk radiowych

Józef Czechowicz (ur. 15 marca 1903 w Lublinie, zm. 9 września 1939 tamże) – polski poeta awangardowy dwudziestolecia międzywojennego, członek i jeden z założycieli grupy poetyckiej „Reflektor”, w latach 30. skupił wokół siebie pokaźne grono młodych poetów zaliczanych do II Awangardy (m.in. Stanisław Piętak, Bronisław Ludwik Michalski, Józef Łobodowski).

Józef Czechowicz
Ilustracja
Józef Czechowicz (aut. Roman Kramsztyk)
Data i miejsce urodzenia 15 marca 1903
Lublin
Data i miejsce śmierci 9 września 1939
Lublin
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura, poezja
Epoka awangarda, katastrofizm
Muzeum artysty Muzeum Literackie im. Józefa Czechowicza w Lublinie
Ważne dzieła
podpis

Aktywny uczestnik życia literackiego Lublina (autor wielu utworów lirycznych poświęconych miastu), redaktor kilkunastu czasopism (przede wszystkim literackich i dziecięcych), a także pracownik Polskiego Radia, dla którego pisał słuchowiska radiowe.

ŻyciorysEdytuj

 
Młody Józef Czechowicz.

Urodził się w Lublinie w rodzinie Małgorzaty z Sułków i Pawła Czechowicza jako czwarte dziecko. Dzieciństwo spędził w suterenie przy ulicy Kapucyńskiej 3 (na tyłach obecnej Galerii Centrum, a dawnego hotelu Victoria, zburzonego podczas II wojny światowej). Było to służbowe mieszkanie jego ojca, który pracował jako woźny w Banku Handlowym. W 1912 ojciec zmarł, a jego posadę objęła matka.

W 1913 Czechowicz rozpoczął naukę w rosyjskojęzycznej jedenastoklasowej szkole elementarnej. Dzięki staraniom matki i rodzeństwa umiał już wówczas czytać i pisać po polsku. Kiedy dwa lata później Lublin zajęli Austriacy (1915), przeniósł się do nowo utworzonej pierwszej powszechnej szkoły polskiej, którą ukończył z wyróżnieniem w 1917. Potem rozpoczął naukę w czteroletnim Seminarium Nauczycielskim.

W 1920 jako ochotnik wyruszył na wojnę polsko-bolszewicką. Po trzech miesiącach, pod koniec października, powrócił do szkoły, którą ukończył w 1921. Następne etapy jego edukacji to Wyższy Kurs Nauczycielski w Lublinie oraz studia w Instytucie Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Po studiach rozpoczął pracę jako nauczyciel we wsi Słobódka na Wileńszczyźnie, nauczycielem był do 1932 roku pracując w szkołach we Włodzimierzu Wołyńskim i Lublinie (tu m.in. pełnił funkcję kierownika szkoły specjalnej).

W 1923 był współtwórcą czasopisma literackiego „Reflektor”, w którym debiutował utworem Opowieść o papierowej koronie. W 1927 ukazał się drukiem pierwszy tomik utworów poety, Kamień. Został on wysoko oceniony przez krytykę. W 1930 otrzymał z Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego stypendium na wyjazd do Francji.

Po powrocie do Lublina został redaktorem dodatku literackiego do „Ziemi Lubelskiej”. W styczniu 1932 rozpoczął wydawanie własnego dziennika pt. Kurier Lubelski - ukazało się go 129 numerów. Po zakończeniu prac nad Kurierem podjął starania mające na celu stworzenie kolejnego dziennika. Dzięki niemu zaczął wychodzić „Dziennik Lubelski”. Wypuszczono tylko dziewięć numerów.

W maju 1932 poeta wraz z Franciszką Arnsztajnową założył Lubelski Związek Literatów, który miał skupiać wszystkich pisarzy z ówczesnego województwa lubelskiego, niezależnie od formy twórczości.

W 1933 Czechowicz przeprowadził się do Warszawy. Tam między innymi redagował Kolumnę Literacką w dwutygodniku „Zet”, redagował czasopisma dla dzieci „Płomyk” i „Płomyczek”, współpracował z „Głosem Nauczycielskim”, „Pionem” i „Kameną”, a także pracował w dziale literackim Polskiego Radia. W latach 1938–1939 wydawał kwartalnik „Pióro”.

Po wybuchu II wojny światowej powrócił do rodzinnego miasta wraz z ewakuującymi się pracownikami radia.

Zginął pod gruzami kamienicy podczas bombardowania Lublina, zaledwie kilkaset metrów od domu rodzinnego, w okolicznościach łudząco przypominających śmierć podmiotu lirycznego w wierszu Żal („ja bombą trafiony w stallach”).

W miejscu zburzonej kamienicy po wojnie powstał plac nazwany imieniem Józefa Czechowicza. W 1969 roku odsłonięto tu pomnik poety.[1]

TwórczośćEdytuj

 
Pomnik Józefa Czechowicza na placu jego imienia w Lublinie

Po latach odkrywany jest jako jeden z najbardziej oryginalnych i indywidualnych poetów swego okresu.

Najbardziej charakterystycznym elementem jego wierszy jest asyndeton. Poeta stosował fonostylistykę dopiero później odkrytą w wierszach Mirona Białoszewskiego, a nawet w niektórych wierszach Cypriana Kamila Norwida. W swoich wczesnych wierszach poeta tworzy atmosferę oniryczną i spokojną, jednak niepozwalającą zatopić się do szczętu w sensualistycznym, erotycznym świecie. Silny jest w niej osobliwy niedosyt i freudowska sublimacja (wykorzystywanie swej erotyczności w stosunku do przedmiotów zastępczych, na przykład umiłowanie muzyki może być umiłowaniem erotycznym).


Debiutował jako pisarz w 1923 roku, publikując na łamach lubelskiego „Reflektora” utwór prozatorski pt. „Opowieść o papierowej koronie”, którego jednym z tematów jest niespełniona homoseksualna miłość[2]. Młody Czechowicz stworzył niezwykle ciekawy utwór będący świadectwem jego pierwszych doświadczeń, lektur, swego rodzaju zanurzenia w świecie kultury i traktowanie go wyłącznie jako „coming outu” zubaża i wykrzywia sens jego literackiego debiutu.

Jeszcze przed drugą wojną światową poeta obrazuje w swoich wierszach atmosferę katastrofy i upadku. W ten sposób wkracza w II Awangardę, katastrofizm. Wszystkie wiersze Czechowicza przejawiają silną, wręcz hipnotyczną sugestię, a jej senny charakter ma na celu skupienie uwagi odbiorcy wyłącznie na rozwoju i wydźwięku wiersza. Wiele wierszy katastroficznych przejawia strach przed rzeczywistością,przeczucie nadchodzącej tragedii, niepewność i niepokój. Poszczególne człony wielu wierszy przejawiają intertekstualną komunikację, dlatego odbieranie wiersza Czechowicza jest aktem całościowym.

Wybrane publikacjeEdytuj

Czechowicz w piosenkachEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Pomnik Józefa Czechowicza na placu Czechowicza. Ośrodek „Brama Grodzka ‐ Teatr NN”, 2014. [dostęp 2019-02-02].
  2. Zob. Tomasz Kaliściak, Milcząca komnata króla Henryka. Wokół "Opowieści o papierowej koronie" Józefa Czechowicza, "Pamiętnik Literacki" 2008, z. 4, abstrakt
  3. Józef Czechowicz, Kamień : Inwokacja ; Na wsi ; Kołysanki ; Pędem ; Śmierć ; Odpowiedź ; Koniec rewolucji ; Knajpa ; O niebie ; Więzień miłości ; Front ; Bieg bez nadziei, wyd. 1927, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  4. Józef Czechowicz, Dzień jak co dzień, wyd. 1930, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  5. Józef Czechowicz, Ballada z tamtej strony, wyd. 1932, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  6. Józef Czechowicz, Stare kamienie, wyd. 1934, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  7. Józef Czechowicz, Nic więcej, wyd. 1936, polona.pl [dostęp 2018-03-07].
  8. Józef Czechowicz, Nuta człowiecza, wyd. 1939, polona.pl [dostęp 2018-03-07].