Janów Podlaski

wieś w województwie lubelskim
Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.

Janów Podlaski – osada w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie bialskim, w gminie Janów Podlaski[4][5]. Siedziba gminy Janów Podlaski, rzymskokatolickiego dekanatu Janów Podlaski i parafii Trójcy Świętej. Dawniej miasto.

Artykuł 52°11′45″N 23°12′38″E
- błąd 38 m
WD 52°10'59.9"N, 23°12'0.0"E
- błąd 14 m
Odległość 1654 m
Janów Podlaski
wieś
Ilustracja
Kolegiata pw. św. Trójcy
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat bialski
Gmina Janów Podlaski
Liczba ludności (2011) 2720[1][2]
Strefa numeracyjna 83
Kod pocztowy 21-505[3]
Tablice rejestracyjne LBI
SIMC 0012960
Położenie na mapie gminy Janów Podlaski
Mapa konturowa gminy Janów Podlaski, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa konturowa województwa lubelskiego, blisko górnej krawiędzi nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Położenie na mapie powiatu bialskiego
Mapa konturowa powiatu bialskiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Janów Podlaski”
Ziemia52°11′45″N 23°12′38″E/52,195833 23,210556
Strona internetowa
Pałac biskupi po odbudowie
Grota Naruszewicza
Stadnina w Janowie Podlaskim
Koń wyhodowany w Janowie Podlaskim

Janów Podlaski uzyskał lokację miejską w 1465 roku, zdegradowany w 1869 roku, ponowne nadanie praw miejskich w 1919 roku, degradacja w 1945 roku[6]. Prywatne miasto duchowne położone było w końcu XVIII wieku w powiecie brzeskolitewskim województwa brzeskolitewskiego[7]. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa bialskopodlaskiego.

Dzisiejszy Janów to miejscowość słynąca z hodowli koni czystej krwi arabskiej prowadzonej przez Stadninę Koni Janów Podlaski, najstarszą, założoną w 1817, państwową stadninę koni[8][9].

PołożenieEdytuj

Wieś leży kilka kilometrów na południe od Bugu, na którym przebiega granica z Białorusią. Przez Janów Podlaski przebiega droga wojewódzka nr 698.

Według podziału fizycznogeograficznego Jerzego Kondrackiego wieś jest położona na obszarze Niziny Południowopodlaskiej.

W Polsce międzywojennej była siedzibą władz powiatu konstantynowskiego.

HistoriaEdytuj

Janów Podlaski osada mająca status wsi zasiedlona była w końcu paleolitu – starszej epoki kamienia. Prawdziwy rozkwit osadniczy nastąpił w okresie wczesnego średniowiecza. Związany był z pojawieniem się na tych ziemiach plemion słowiańskich.

Najwcześniejsze historyczne wzmianki o Janowie Podlaskim pochodzą z 1423 roku, gdy litewski Książę Witold darował wieś Porchów[10] łuckiemu kościołowi katedralnemu. W 1465 Porchów uzyskał prawa miejskie chełmińskie i od imienia ówczesnego biskupa Jana Łosowicza przyjął nazwę Janów Biskupi. Otrzymał herb z wizerunkiem hostii i kielicha. Położenie Janowa przy szlaku handlowym na trasie KrakówWilno, sprzyjało rozwojowi miasta. W roku 1570 miasto liczyło 500 domów, 5 tys. ludzi, cechy kuśnierzy, szewców, zdunów, stolarzy. Biskupi łuccy posiadali w Janowie dwa kościoły, zamek obronny i okoliczne grunty. W roku 1656, w czasie najazdu szwedzkiego warowna rezydencja i świątynie legły w gruzach. Siedziba biskupów nadawała się jedynie do rozbiórki. Dopiero w latach 1770–1780 z inicjatywy biskupa Feliksa Pawła Turskiego w miejscu byłej rezydencji wybudowano późnobarokowy pałac z dwoma pawilonami przy dziedzińcu i otoczono go parkiem w stylu angielskim.

Oprócz pałacu biskupiego zachował się barokowy budynek kościoła pod wezwaniem św. Trójcy wzniesiony w latach 1714–1735, w 1741 roku podniesiony do godności kolegiaty (katedra w latach 1818–1867 i 1918-1924). Ma on dwuwieżową fasadę i trójnawowe wnętrze. W wystroju wnętrza zwraca uwagę dwanaście ośmiobocznych płócien ze szkoły Franciszka Smuglewicza. Obok kolegiaty znajdują się budynki dawnego seminarium duchownego (1685-1939), użytkowane obecnie przez oświatę. W bliskim pierwotnemu kształcie uchowała się dzwonnica z 1745 roku. Z Janowem związana jest postać biskupa Adama Naruszewicza, który spędził tu ostatnie lata swego życia. Mieszkał on w pałacu biskupim, w pawilonie wschodnim od 1788 roku do śmierci w roku 1796. Z jego imieniem wiąże się grota na końcu alei lipowej z 1790 roku w kształcie walca z kopułą, z kamienia. Tradycja podlaska mówi, iż tu właśnie pisał tezy Konstytucji 3 Maja biskup Naruszewicz. Ten poeta i dziejopisarz został pochowany w krypcie kolegiaty św. Trójcy. W świątyni znajduje się pomnik Naruszewicza, wykonany z białego marmuru w Rzymie, w roku 1861 przez T. O. Sosnowskiego. Z dawnej zabudowy miejskiej Janowa pozostał dom Ryttów z 1793 roku.

W roku 1818 utworzono nową diecezję janowską, a Janów stał się siedzibą jej biskupów. Po upadku powstania styczniowego w 1864 roku, w którym mieszkańcy wzięli liczny udział, władze zaborcze skasowały diecezję (1867). Przyczyną tej decyzji była także obawa przed oddziaływaniem i pomocą katolików dla unitów. W 1874 prześladowania unitów poprzedzające likwidację unickiej diecezji chełmskiej dotknęły również unitów janowskich – około stu zostało uwięzionych. Brak połączeń kolejowych oraz przemysłu pod koniec XIX wieku i początku wieku XX zdecydował o zahamowaniu rozwoju miasta. W latach 1918–1932 Janów był siedzibą powiatu konstantynowskiego, ale i to nie wpłynęło na ożywienie gospodarcze.

W czasie II wojny światowej zginęła znaczna liczba mieszkańców, głównie Żydów. W roku 1944 Janów liczył 2 tys. mieszkańców (50% stanu z 1939 roku). Podczas II wojny światowej (1940[11]) stracił prawa miejskie[12]. W sierpniu 1944 uchylono podział administracyjny wprowadzony przez okupanta[13], przez co Janów tymczasowo odzyskał status miasta (posiadał taki jeszcze 28 czerwca 1946)[14]. Późniejsze publikacje (od 1947) Janowa jako miasto już nie wymieniają[11][15] (wieś w gminie Janów Podlaski).

Prawa miejskieEdytuj

Miejscowość posiadała prawa miejskie w latach 1465[16]–1870[17], 1919[18]–1940[19] i 1944[13]–1946[11][14][15].

  • Prawa miejskie uzyskał Janów po raz pierwszy w roku 1465, miasto lokowano na terenie wsi Porchów. W wieku XIX nazywane także Janów Biskupi lub Janów Podlaski[20]. Obie te nazwy funkcjonowały równolegle.
  • Utrata praw miejskich następuje w roku 1869. Podstawa: „Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461)”
  • Ponowne odzyskanie praw miejskich następuje w roku 1919 status ten utrzymuje się do roku 1940. Okupant hitlerowski prawa miejskie znosi zmieniając podział administracyjny
  • W latach 1944–1946 Janów ponownie posiada status miasta, po czym po 14 lutego 1946 występuje jako wieś.[12]

Stadnina Koni w Janowie PodlaskimEdytuj

ZabytkiEdytuj

  • pałac barokowy biskupów łuckich z 1770 r. na miejscu zamku z XV wieku rozbudowanego w 1520 roku i dworu z XVII wieku.
    • ślady obwarowań bastionowych
    • grota biskupa Adama Naruszewicza z 1796 r.
    • park krajobrazowy
  • kościół św. Trójcy z lat 1714–1735, barokowy
    • dzwonnica murowana z 1745 r., barokowa
    • gmach Seminarium z połowy XVIII w. – obecnie Zespół Szkół
    • ogrodzenie
  • kościół św. Jana Chrzciciela w stylu klasycystycznym z lat 1790–1801
    • dzwonnica w stylu bizantyjskim z 1874 r.
    • Plebania z końca XIX w.
  • kaplica cmentarna św. Rocha z II połowy XIX w. na cmentarzu katolickim, dawniej unickim i wielowyznaniowym
  • Stacja benzynowa z 1928 roku
  • Założenie parkowe Wygoda I połowa XIX w. i zespół stajni projektu Henryka Marconiego
    • stajnia Czołowa z 1885 r.
    • stajnia Zegarowa z 1841 r.
    • stajnia Woroncowska z 1885 r.
    • stajnia Wyścigowa z 1848 r.
    • brama wjazdowa z ok. 1840 r.

W Janowie przy Starym Rynku zachowała się stacja benzynowa z 1928 roku, jedna z najstarszych w Polsce. Do dzisiaj można na jej terenie obejrzeć ręczne dystrybutory paliw Temper Extakt z 1928 roku.

SportEdytuj

W Janowie działa powstały w 1989 roku klub piłkarski GKS Janowia Janów Podlaski.

TurystykaEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Wieś Janów Podlaski w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2018-06-12] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-06-12].
  3. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 368 [dostęp 2020-12-29] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  6. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 36-37.
  7. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 106.
  8. Internetowy System Aktów Prawnych.
  9. Internetowy System Aktów Prawnych.
  10. Porchów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. VIII: Perepiatycha – Pożajście, Warszawa 1887, s. 815.
  11. a b c Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej: Praca zespołowa pod redakcją prof. Stanisława Srokowskiego. Warszawa: Biblioteka Samorządowca Nr 77, 1948.
  12. a b Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej: Praca zespołowa pod redakcją prof. Stanisława Srokowskiego. Warszawa: Biblioteka Samorządowca Nr 77, 1948.
  13. a b Dz. U. z 1944 r. Nr 2, poz. 8.
  14. a b GUS (1947). Powszechny Sumaryczny Spis Ludności z dn. 14 II 1946 r., Warszawa: GUS.
  15. a b Informator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Instytut Wydawniczy Kolumna, 1948.
  16. Najgrakowski, M. (2009). Miasta Polski do początku XXI wieku. Podstawowe informacje o datach założenia i likwidacji. Warszawa: PAN IGiPZ.
  17. Postanowienie z 12 (24) grudnia 1869, ogłoszone 1 (13 stycznia) 1870 (Dziennik Praw, rok 1869, tom 69, nr 239, s. 461).
  18. M.P. z 1919 r. Nr 234, poz. 0; Niektóre źródła (np. Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków, 1965-1967) podają roku 1915 jako rok odzyskania praw miejskich, co przypadałoby na wydarzenia okresu wojennego. Oficjalne uznanie miejscowości za miasto przez administrację polską nastąpiło w 1919 roku.
  19. Podział administracyjny Rzeczypospolitej Polskiej: Praca zespołowa pod redakcją prof. Stanisława Srokowskiego. Warszawa: Biblioteka Samorządowca Nr 77, 1948. s. 81.
  20. Janów Podlaski w publikacji Nazwy misat Polskich, K. Rymut.

Linki zewnętrzneEdytuj