Jan Rozdrażewski (zm. 1600)

Zobacz też: Jan Rozdrażewski (strona ujednoznaczniająca).

Jan Rozdrażewski herbu Doliwa (ur. ok. 1543, zm. 15 marca 1600) – podkomorzy, potem kasztelan poznański, luteranin[1].

PochodzenieEdytuj

Był wnukiem Jana, kasztelana kamieńskiego i (potem) międzyrzeckiego i synem Hieronima i Anny z Łukowa. Braćmi stryjecznymi Jana byli synowie kasztelana rogozińskiego Stanisława Rozdrażewskiego: Jan (1537[a]1585), zwany „hrabią na Pomsdorfie” (dziś Pomianów), z którym bywa często mylony; Stanisław (15401619), jezuita i pierwszy rektor Kolegium Jezuitów w Pułtusku; Hieronim (15461600), biskup kujawski oraz Krzysztof (15471580), rotmistrz u Stefana Batorego.

Działalność polityczna i wyznaniowaEdytuj

W dzieciństwie najprawdopodobniej uczył się w gimnazjum w Złotoryi wraz z synami rodziny Leszczyńskich, z którymi jego rodzina utrzymywała bliskie kontakty. Potem być może studiował od 1557 we Frankfurcie nad Odrą[b].

Wkrótce włączył się w ruch Jednoty Brackiej, a w 1567 wziął sobie za żonę współwyznawczynię, od 1565 wdowę po Wacławie Reszczyńskim, Barbarę z Lachenberków z Ochli.

Na sejmie elekcyjnym 4 maja 1573 głosował na Walezego; w następnym roku w styczniu witał go w Poznaniu, a w lipcu – po ucieczce króla do Francji – na zjeździe szlachty w Środzie Wielkopolskiej otrzymał mandat na sejm konwokacyjny.

Jego rola podczas następnej elekcji nie jest pewna[c], w każdym razie lutym 1576 w Krakowie spotykał się ze zwolennikami Batorego, podczas jego sejmu koronacyjnego był posłem, a 19 czerwca 1578 uzyskał urząd podkomorzego w Poznaniu.

W 1581 Rozdrażewski owdowiał. Jego stryjeczni bracia, katolicy (w tym biskup Hieronim i jezuita Stanisław) próbowali wywrzeć na niego nacisk, by odszedł od „herezji” i wrócił do Kościoła katolickiego. Jan Rozdrażewski liczył trochę na pozyskanie dla siebie korzystnych dzierżaw, zwłaszcza od biskupa Hieronima[d], ale rachuby te okazały się jednak w znacznym stopniu płonne. W 1585 po raz wtóry się ożenił z ewangeliczką, Katarzyną, córką Piotra Potulickiego, co utrwaliło jego protestanckie związki.

Śmierć pomsdorfskiego hrabiego Jana Rozdrażewskiego w roku 1585 spowodowała, że biskup Hieronim poprosił – pomimo różnic poglądów na religię – swego stryjecznego brata Jana o pomoc przy organizowaniu pogrzebu hrabiego i uporządkowania skomplikowanej sytuacji majątkowej dóbr hrabiego, który niegospodarnością swoją doprowadził go do skrajnego zadłużenia. Wydobywanie z zastawów majątków pomsdorfskich trwało wiele lat i wymagało niemało wysiłku i najpewniej zręczności.

Po śmierci króla Stefana Batorego wziął Jan Rozdrażewski udział 8 maja 1587 w zjeździe szlachty wielkopolskiej w Środzie, a w październiku koło Jutrosina uczestniczył ze zjeździe, na którym zdecydowano o zwołaniu pospolitego ruszenia na 11 listopada pod Piotrkowem w celu zapewnienia bezpiecznego przejazdu do Krakowa nowo wybranego króla Zygmunta III Wazy. Także w następnych latach kilkakrotnie brał udział w średzkich sejmikach i był aktywnym – choć jednak na ogół na lokalną skalę ograniczoną do Wielkopolski – działaczem politycznym, parę razy przyjeżdżając też do Warszawy. 1 marca 1591 uzyskał nominację na urząd kasztelana poznańskiego.

W ostatnich latach życia Jana doszło między nim a stryjecznym bratem Hieronimem do konfliktu po tym, jak w 1593, Hieronim wytoczył proces ich wspólnemu krewnemu, biskupowi pomocniczemu we Włocławku Janowi Rozdrażewskiemu Nowomiejskiemu, o zwrot dóbr trzymanych tytułem sprawowania sufraganii. Biskup pomocniczy zwrócił się o poparcie do wielkopolskiej szlachty, w tym do swego krewniaka na Rozdrażewie, a zarazem stryjecznego brata biskupa. Poparcie od Jana Rozdrażewskiego uzyskał, ale między stryjecznymi braćmi stosunki uległy ochłodzeniu. Jednym z przejawów tego ochłodzenia był sporządzony przez Hieronima w 1599 testament, w którym biskup uzasadnił fakt zapisania Janowi jedynie dwóch koni z własnej stajni przekonaniem, że nie przystoi nieprzyjaciół wiary katolickiej obdarowywać majątkiem z dochodów Kościoła.

Był wybrany prowizorem przez protestancko-prawosławną konfederację wileńską w 1599 roku[2].

Jan Rozdrażewski rozpoczął budowę nowego, obszernego kościoła dla swoich współwyznawców w Krotoszynie, którą ukończono tuż przed jego śmiercią.

RodzinaEdytuj

Ze swoją pierwszą żoną Barbarą nie miał Rozdrażewski dzieci. Jego druga żona Katarzyna z Potulickich urodziła mu czwórkę dzieci, z czego jeden syn (ur. 1590) zmarł w dzieciństwie:

  1. Annę (1586-po 1619), która około roku 1603 wyszła za mąż za Wacława Leszczyńskiego, konwertytę na katolicyzm.
  2. Jana (ur. ok. 1595, zm. 1628) przyszłego krajczego Konstancji Habsburżanki i starostę odolanowskiego
  3. Barbarę, która wyszła za mąż za Jana Kostkę, starostę lipińskiego.

Jan Rozdrażewski zmarł 15 marca 1600, kilka tygodni po śmierci swego stryjecznego brata Hieronima. Pochowany został w kościele w Krotoszynie, w którym zawczasu kazał przygotować sobie odpowiedni nagrobek.

W parę lat po jego śmierci wdowa Katarzyna z Potulickich przeszła razem z małoletnimi dziećmi na katolicyzm i oddała kościół w Krotoszynie katolikom. Przy konfesji ewangelickiej została do końca życia tylko najstarsza córka Jana Rozdrażewskiego, Anna Leszczyńska.

UwagiEdytuj

  1. Rok urodzenia według Orgelbranda.
  2. Niektórzy (Theodor Wotschke) sądzą, że zapisany na uniwersytetach w Tybindze i Bazylei w 1559 Jan Rozdrażewski to właśnie ten, tymczasem - jak twierdzi Stanisław Kot na podstawie szczegółowej analizy informacji o tym studencie (pochodzącym z Nowego Miasta nad Wartą) – był to najpewniej Jan Rozdrażewski Nowomiejski, przyszły włocławski biskup pomocniczy.
  3. Według J. Bidla był stronnikiem kandydata na tron Maksymiliana Habsburga i miał w tej sprawie współpracować m.in. Rafałem Leszczyńskim, starostą radziejowskim, ale prawdopodobnie wchodzi tu w rachubę zbieżność imion ze stryjecznym bratem Janem hrabią na Pomsdorfie.
  4. Zgłosił m.in. w 1583 akces – bezskutecznie – na urząd generalnego ekonoma.

PrzypisyEdytuj

  1. Henryk Merczyng, Zbory i senatorowie protestanccy w dawnej Polsce, Warszawa 1904, s. 134.
  2. 1599 г. – Акт конфедерации, заключенной в Вильно, шляхетством Речи Посполитой православного и протестантского исповеданий для взаимной защиты от гонений со стороны католического духовенства, s. 4.

BibliografiaEdytuj