Kościół Pokoju w Poczdamie

Kościół Pokoju w Poczdamie (niem. Friedenskirche) – kościół ewangelicki w parku Sanssouci w Poczdamie. Zaprojektowany w poł. XIX w. na podstawie wskazówek króla Fryderyka Wilhelma IV przez Ludwiga Persiusa w stylu arkadowym. Miejsce pochówku członków rodu Hohenzollernów.

Kościół Pokoju
Friedenskirche
Ilustracja
Państwo  Niemcy
Kraj związkowy  Brandenburgia
Miejscowość Poczdam
Wyznanie
Historia
Data budowy 1845–1848
Dane świątyni
Architekt Ludwig Persius, Friedrich August Stüler
Położenie na mapie Poczdamu
Mapa konturowa Poczdamu, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Kościół Pokoju w Poczdamie”
Położenie na mapie Niemiec
Mapa konturowa Niemiec, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Kościół Pokoju w Poczdamie”
Położenie na mapie Brandenburgii
Mapa konturowa Brandenburgii, w centrum znajduje się punkt z opisem „Kościół Pokoju w Poczdamie”
Ziemia52°24′04,1″N 13°02′36,3″E/52,401139 13,043417
Kościół Pokoju w Poczdamie
Kościół Pokoju w Poczdamie
Kościół Pokoju w Poczdamie

HistoriaEdytuj

Kościół powstał we wschodniej części parku Sanssouci, przy ogrodzie Marly[1], nieopodal głównego wejścia do parku – Grünes Gitter. Projekt kompleksu sakralnego w stylu arkadowym naśladującego północnowłoską architekturę klasztorną sporządził na podstawie wskazówek Fryderyka Wilhelma IV nadworny architekt Ludwig Persius. Budynek wzorowany był na wyidealizowanym wczesnochrześcijańskim przedstawieniu miedziorytowym bazyliki św. Klemensa w Rzymie.

Po śmierci Persiusa w 1845, prace architektoniczne kontynuował Friedrich August Stüler. 14 kwietnia 1845 położono kamień węgielny. Budowę nadzorowali Ferdinand von Arnim i Ludwig Ferdinand Hesse. Kościół został poświęcony 24 września 1848.

ArchitekturaEdytuj

Kościół ma formę wczesnochrześcijańskiej trójnawowej bazyliki kolumnowej bez transeptu. Nawa główna o wys. 13,5 m góruje nad węższymi nawami bocznymi.

Budynki otaczające świątynię wzniesiono na wzór zabudowań klasztornych. Wzdłuż ściany zachodniej rozciąga się otwarty przedsionek (narteks), który sąsiaduje z dziedzińcem wewnętrznym (atrium). Na dziedzińcu znajduje się fontanna, obok której stoi figura Chrystusa naturalnej wielkości, będąca kopią marmurowego oryginału z 1821 dłuta Bertela Thorvaldsena z kościoła mariackiego w Kopenhadze. Na krawędzi fontanny widnieje grecki napis, który w tłumaczeniu na język polski brzmi:

Oczyść się tu z grzechów, zamiast umyć tylko lico[2].

Wokół dziedzińca biegną krużganki.

Ponadto na terenie przykościelnym znajdują się domy mieszkalne, budynki wartowni, szkoły i plebanii.

Obok kościoła wznosi się na wysokość 42 m kampanila, zbudowana na wzór wieży przy bazylice Santa Maria in Cosmedin w Rzymie. Po stronie wschodniej znajduje się aedicula, w której umieszczono fresk autorstwa Eduarda Steinbrücka przedstawiający Jezusa w ogrodzie Getsemani. Wieża posiada siedem otwartych pięter. Na trzecim piętrze, powyżej zegara, znajdują się cztery dzwony: Gracja, Klementyna, Pokój i Gloria, które dwukrotnie uniknęły przetopienia na broń w 1917 oraz w 1945.

Na południu, jako przedłużenie kampanili stoi dawny dom gościnny – Kavalierhaus.

WnętrzaEdytuj

Na życzenie Fryderyka Wilhelma IV kościół otrzymał płaski sufit kasetonowy, wzorowany na wczesnochrześcijańskich budowlach sakralnych powstałych na bazie hal targowych i sal sądowych. W kasetonach znalazły się malowidła złotych gwiazd na niebieskim tle.

Apsydę zdobi oryginalna wenecka mozaika z XIII w. przeniesiona z przeznaczonego do rozbiórki XII w. kościoła św. Cypriana na wyspie Murano niedaleko Wenecji. Mozaika została zakupiona przez Fryderyka za 385 talarów na aukcji w 1838 i przetransportowana drogą wodną do Poczdamu.

Mozaika przedstawia Chrystusa pantokratora, siedzącego na tronie z otwartym Pismem Świętym w lewej dłoni i uniesioną prawą dłonią w geście błogosławieństwa. Obok Chrystusa stoją Maria z Nazaretu oraz Jan Chrzciciel. Nieco dalej ukazane są postaci św. Piotra oraz patrona kościoła z Murano, męczennika św. Cypriana. Duch Święty przedstawiony jest jako gołębica siedząca na szczycie półkuli. Widoczne są też postaci archaniołów Rafaela i Michała. Nad ich głowami umieszczono wizerunek barankasymbol Chrystusa. Na łuku apsydy widnieje biblijna inskrypcja łacińska (Księga Psalmów, 26,8), która w tłumaczeniu na jęz. polski brzmi:

Panie, miłuję dom, w którym mieszkasz, i miejsce, gdzie przebywa Twoja chwała[3][4]

Wyposażenie liturgiczne odpowiada wzorcom wczesnochrześcijańskim. Ołtarz, kazalnica, pulpit i chrzcielnica wykonane są z marmuru. Nad ołtarzem wznosi się cyborium wsparte na czterech ciemnozielonych kolumnach z syberyjskiego jaspisu. Cyborium jest podarunkiem cara Rosji Mikołaja I dla szwagra Fryderyka. W kościele Pokoju zostało zainstalowane w 1842. Ponadto obok ołtarza znajduje się świecznik paschalny wykonany przez bremeńskiego rzeźbiarza Carla Steinhäusera w 1859.

Na przedłużeniu prawej nawy bocznej znajduje się dawna kaplica chrzcielna, a po stronie przeciwnej, w nawie lewej, zakrystia. Po śmierci Fryderyka Wilhelma IV zakrystia stała się tymczasowym miejscem spoczynku zmarłych rodziny Hohenzollernów: synów cesarza Fryderyka III i jego żony Wiktorii: Zygmunta (1864–1866) i Waldemara (1868–1879) oraz Joachima (1890–1920), najmłodszego syna ostatniego cesarza niemieckiego i króla Prus Wilhelma II.

Krypta królewska znajduje się przed ołtarzem, przed budową mauzoleum zostali tu pochowani: Fryderyk Wilhelm IV (zm. 1861)[5] z żoną Elżbietą Ludwiką (zm. 1873). Na ich sarkofagach z cyny angielskiej widnieje napis:

Tu spoczywają z Bogiem, swoim zbawcą, w nadziei dusz zmartwychwstania i miłosiernego sądu, przez Jezusa Chrystusa, Najświętszego Odkupiciela i Jedynego Życia[6].

Mauzoleum cesarza FryderykaEdytuj

 
Mauzoleum, wnętrze ok. 1900

W latach 1888–1890 po stronie północnej kościoła wybudowano mauzoleum. Plany budowli opracował Julius Carl Raschdorff, architekt katedry berlińskiej. Projekt mauzoleum wzorowany był na kaplicy św. Grobu w Innichen w południowym Tyrolu.

Mauzoleum ma formę rotundy przykrytej kopułą, do której przylega kwadraty aneks z ołtarzem.

Wnętrze obiega galeria wsparta na czarnych kolumnach. Kopułę wypełnia błyszcząca złotem mozaika przedstawiająca anioły i drzewa palmowe. Pośrodku rotundy stoją marmurowe sarkofagi cesarza Fryderyka III i jego żony Wiktorii. Rzeźby nagrobne wykonał Reinhold Begas. W aneksie natomiast znajdują się sarkofagi synów pary cesarskiej: Zygmunta i Waldemara, przeniesione z zakrystii kościoła w 1892.

Od 1991 przy schodach prowadzących do ołtarza stoi sarkofag króla Fryderyka Wilhelma I, który początkowo spoczywał wraz z synem Fryderykiem Wielkim w kościele garnizonowym w Poczdamie, zniszczonym podczas II wojny światowej. W 1945 sarkofagi ewakuowano. Do 1953 stały w kościele św. Elżbiety w Marburgu (Hesja), później do 1991 znajdowały się na zamku Hohenzollern koło Hechingen (Badenia-Wirtembergia). Pomimo ewakuacji oryginalny sarkofag z czarnego marmuru został zniszczony – w mauzoleum znajduje się kopia.

W krypcie kościoła Pokoju oraz w mauzoleum spoczywają:

Portal HeilsbronnEdytuj

 
Portal Heilsbronn

W południowej części krużganków znajduje się ostatnie dzieło rzeźbiarza Christiana Daniela Raucha – grupa figuralna przedstawiająca Mojżesza w modlitwie, podtrzymywanego przez arcykapłanów Aarona i Chura.

Po stronie północnej krużganków znajduje się portal Heilsbronn, wejście do ogrodu Marly. Portal jest kopią romańskiego portalu w dawnym refektarzu w klasztorze Heilsbronn(niem.) w Środkowej Frankonii. Architekt Ludwig Ferdinand Hesse zachwycił się portalem w czasie swojego pobytu w Heilsbronn w 1828. Po powrocie do Berlina zlecił budowę kopii portalu z czerwonej terakoty fabrykantowi Tobiasowi Feilnerowi. Jednak Fryderyk Wilhelm IV odrzucił projekt Hessego. Portal powstał dwa lata po śmierci króla. Oryginał z klasztoru Heilsbronn przeniesiono w 1884 r. do Niemieckiego Muzeum Narodowego (niem. Germanische Nationalmuseum) w Norymberdze, gdzie został praktycznie całkowicie zniszczony w czasie działań wojennych w 1945.

ParkEdytuj

Na teren parku wokół kościoła prowadzą dwa wejścia: niska brama boczna w pobliżu Grünes Gitter oraz Brama Trzech Króli, dziś już nieużywana, we wschodniej części parku w pobliżu wejścia przy obelisku. Druga brama została zaprojektowana w 1851 r. przez Ludwiga Ferdynanda Hessego. Zdobią ją figury trzech króli: Dawida, Salomona i Karola Wielkiego.

Na wschodzie znajduje się ogród pokoju (niem. Friedensgarten) ze sztucznym stawem (niem. Friedensteich) otaczającym budynki kościelne od północy i wschodu. Na zachodzie zaś rozciąga się 3 hektarowy ogród kuchenny Marly(niem.).

PrzypisyEdytuj

  1. Wzorowany na francuskich ogrodzie królewskim w Marly-le-Roi.
  2. Wolne tłumaczenie wersji niemieckiej napisu: Reinige dich von Sünden und nicht nur dein Antlitz.
  3. Biblia Tysiąclecia: Ps 26,8 (pol.). [dostęp 3 listopada 2012].
  4. W tłum. Lutra: Herr, ich habe lieb die Stätte deines Hauses und den Ort, da deine Ehre wohnt.
  5. Serce króla spoczywa w Pałacu Charlottenburg w Berlinie.
  6. Wolne tłumaczenie z jęz. niemieckiego: Hier ruhet in Gott, seinem Heilande, in Hoffnung einer seeligen Auferstehung und eines gnädigen Gerichts, allein begründet auf das Verdienst Jesu Christi unseres Allerheiligsten Erlösers und Einigen Lebens.

BibliografiaEdytuj

  • Andreas Kitschke: Die Friedenskirche zu Potsdam-Sanssouci.Peda-Kunstführer Nr. 305. Pasawa: Kunstverlag PEDA, 1995. ISBN 3-930102-62-5.

Linki zewnętrzneEdytuj