Muzeum w Chrzanowie

Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich — placówka muzealna z siedzibą w Chrzanowie, funkcjonująca od 1960 roku. Inicjatorem powołania muzeum i jego późniejszym wieloletnim dyrektorem był Mieczysław Mazaraki. Placówka zarządza aktualnie dwoma budynkami oraz dziesięcioma obiektami na terenie Gminy Chrzanów.

Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Ilustracja
Główny budynek muzeum.
Państwo  Polska
Miejscowość Chrzanów
Adres ul. Mickiewicza 13
32-500 Chrzanów
Data założenia 22 lipca 1960
Zakres zbiorów malarstwo, rzeźba, sztuka użytkowa, judaika
Wielkość zbiorów 33 425 eksponatów
Dyrektor Kamil Bogusz
Oddziały
  • Dom Urbańczyka
Położenie na mapie Chrzanowa
Mapa lokalizacyjna Chrzanowa
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Położenie na mapie powiatu chrzanowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu chrzanowskiego
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Położenie na mapie gminy Chrzanów
Mapa lokalizacyjna gminy Chrzanów
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich
Ziemia50°08′36″N 19°24′07″E/50,143333 19,401944
Strona internetowa

HistoriaEdytuj

Mieczysław Mazaraki w 1950 roku skupił wokół siebie nauczycieli, urzędników, studentów i działaczy społecznych regionu, którzy to chcieli utworzenia w Chrzanowie muzeum regionalnego i umieszczenia go w jednej z zabytkowych budynków zachowanych w mieście[1]. Wybór padł na lamus po dworski z XVI w., przebudowany w XVIII w. i XIX w., przez niektórych nazywany "kałamarzem"[2]. W tym samym roku powstał Komitet Organizacyjny Muzeum Ziemi Chrzanowskiej w którego skład weszli: Jan Pęckowski, Mieczysław Mazaraki, Kazimiera Mostowska, Franciszek Wartalski, Jan Kossek, Zygmunt Witalis Gutentag, Edward Dziechciarczyk, Stanisław Nosek, Marek Princ, Franciszek Chruściel, Józef Hniłko i Irena Mazaraki. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej oficjalnie powołało go 5 stycznia 1956 roku oddając mu w użytkowanie cztery (a w rzeczywistości jedną) sale w budynku przy ul. Mickiewicza 13. Dr Zygmunt Witalis Gutentag wystąpił z wnioskiem, aby Muzeum nosiło imię Adama Mickiewicza. Przystąpiono do prac remontowych i adaptacyjnych w lamusie, na które pozyskano skromne środki finansowe i materiałowe z Fabloku, "Stelli", Banku Spółdzielczego w Chrzanowie, PSS, PZGS, Chrzanowskich Zakładów Przemysłu Terenowego oraz dyrekcji kopalń jaworznickich. W 1957 r. Mieczysław Mazaraki otrzymał od Powiatowej Rady Narodowej w Chrzanowie zlecenie na zorganizowanie "Muzeum Ziemi Chrzanowskiej" oraz 50 000 zł dotacji na ten cel. Już w 1958 roku "muzeum w organizacji" zajmuje dwie z dwunastu sal lamusa. Uroczyste otwarcie nastąpiło Muzeum miało miejsce 22 lipca 1960 roku[3]. W 1963 roku oddziałem zamiejscowym Muzeum stał się zamek w Lipowcu[1]. W 1966 Muzeum stal,o się placówką państwową podlegającą Ministerstwu Kultury i Sztuki. Od 1967 nadzór nad nim sprawowało Muzeum Narodowe w Krakowie[3].

W 2004 roku Muzeum nadano imię Ireny i Mieczysława Mazarakich[1]. Z dniem 1 stycznia 2007 roku Muzeum zostało podzielone na dwie odrębne jednostki – Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich i Muzeum Nadwiślański Park Etnograficzny i Zamek Lipowiec[3].

Budynek GłównyEdytuj

Zabytkowy XVI-wiecznym lamus dworski z czasów rodu Ligęzów jest główną siedzibą Muzeum. W XVIII wieku Ossolińscy przebudowali budynek umieszczając w nim oficynę dworską. W XIX wieku zamieszkali w nim Loewenfeldowie, ostatni właściciele miasta. Budynek został zaadaptowany na cele muzealne w latach 60. XX wieku. W roku 1969 r. wojewódzki konserwator zabytkow wpisał budynek Muzeum do rejestru zabytków[4].

OpisEdytuj

Zabytkowa część powstała z miejscowego kamienia. Budynek jest piętrowy, częściowo podpiwniczony. Znajduje się w nim 7 sal wystawowych i kilka pracowni. W latach 70. XX wieku dobudowano do niego piętrową przybudówkę, która w roku 2016 nadbudowano o kolejne piętro, a dach połączono z głównym budynkiem[4].

Obecnie Muzeum prezentuje ekspozycje stałe, ukazujące historię, kulturę i przyrodę ziemi chrzanowskiej:

Salonik mieszczański z przełomu XIX i XX w.

Gabinet osobliwości – pasje Ireny i Mieczysława Mazarakich

Geologia ziemi chrzanowskiej

Pradzieje regionu chrzanowskiego

Dzieje Chrzanowa od XV do XX wieku

Przemysł na ziemi chrzanowskiej

W synagodze i w domu żydowskim

ZbioryEdytuj

Muzeum gromadzi:

  • Zbiory archeologiczne, które pochodzą z prowadzonych przez pracowników wykopalisk. Najstarsze są datowane na górny paleolit. W ramach jednej z wystaw stałych są pokazywane zabytki kultury łużyckiej. W tym ceramika (garnki, wazy, czerpaki, amforki, placki, kubki), ozdoby (zawieszki skroniowe, bransolety, szpile, naszyjniki, paciorki, wisiorki z brązu i ołowiu).
  • Zbiory związane z historią miasta Chrzanowa. W tym: XVII-wieczne przywileje właścicieli miasta, księgi uchwał i przyjęć do cechów, obesłania cechowe, pieczęci, sztandary ( wśród nich należące do szkoły męskiej im. A. Mickiewicza i szkoły żeńskiej im. M. Konopnickiej), archiwalia szkolnych). W 2009 roku Janusza Adamczyka przekazał do muzeum kolekcję ukazującą historię poczty w Chrzanowie.
  • Judaika, które są pokazywane na wystawie stałej. Zbiór liczący około 200 obiektów był gromadzony od początku istnienia placówki. Opiekunem była przez wiele lat Wiktoria Hadyś, którą wspierali Irena i Mieczysław Mazaraki. Zawiera eksponaty związane z kultem religijnym (między innymi: dwa zwoje Tory, parochety czyli zasłony na szafy ołtarzowe, tałes, tefiliny, lampki chanukowe, menory, balsaminki, kubki i pucharki kiduszowe itp.). W zbiorach Muzeum posiada również archiwalia i obrazy takich twórców jak: Jana Chwastowskiego i Władysława Bytomskiego, ale także Leona Lewkowicza, Artura Markowicza, Michała Pociechy i Gustawa Rogalskiego.
  • Zbiór biżuterii. Zawiera liczący ponad 60 eksponatów zbiór biżuterii patriotycznej. W tym pierścionki, krzyżyki, broszki, medaliony, dewizki, bransolety i kolczyki. W latach 1967–1981 zgromadzono niewielką kolekcję biżuterii krakowskiej, która jest nazywana również ludową, Znajdują się w niej spinki do koszul, pierścienie męskie z koralami, korale, zawieszki do korali m.in. z Matką Boską Częstochowską, krzyż do korali, które należały kiedyś do wyprawy panny z podkrakowskiej wsi, zamożnego gospodarza lub jego żony. W 1968 roku darowizna przekazana przez Wydział Kultury Wojewódzkiej Rady Narodowej w Krakowie zapoczątkowała poszerzaną potem przez Irenę Mazaraki kolekcję obejmującą 130 eksponatów kolekcję guzów kontuszowych i żupanowych.
  • Kolekcja XIX-wiecznego szkła licząca 50 eksponatów gromadzona od 1967 roku zawiera walcowate szklanki, puchary, karafki, cukiernice, patery, kieliszki, pojemniczki na przyprawy i konfitury i wazony.
  • Zbiór wyrobów z cyny zawiera ponad 70 eksponatów rzemiosła konwisarskiego pochodzących z okresu od XVIII do początków XX wieku. Obejmuje on głównie naczynia codziennego użytku (dzbany, kufle, talerze, miarki, konewki, szkandele czyli grzałki, misę, herbatnicę, termos, trzyczęściowy angielski komplet do herbaty, figurkę słonia, secesyjną paterę, popielniczkę, pamiątkowy kubek z widoczkami Warszawy, lampkę oliwną, apteczny czerpaczek). Zawiera również naczynia używane przez cechy rzemieślnicze i posiadające wyryte na ich powierzchni inskrypcje. Są to wilkomy czyli puchary, talerze, tralkowe świeczniki, ampułki mszalne i kielich.
  • Zbiór samowarów z XIX i początków XX wieku pochodzących głównie z Tuły. W zbiorze znalazły się również dwa polskie: jeden z warszawskiej fabryki Norblina i drugi z blachy mosiężnej z należącej do Wł. Sulikowskiego fabryki wyrobów metalowych w Dębnikach pod Krakowem.
  • Zbiór dziewięciu XVIII- i XIX-wiecznych „buncloków” czyli wyrobów z kamionki bolesławieckiej oraz zbiór porcelany. W tym komplet filiżanek do mokki z białej porcelany Rosenthala, angielskich talerzy i półmisków.
  • Zbiór mebli. Meble w stylu Biedermeier są prezentowane w budynku głównym w tzw. saloniku biedermeierowskim. W zbiorach znajdują się również XIX-wieczne sekretery, biurka, m.in. biurko cylindryczne, ławka intarsjowana z 1. ćwierci XIX w., serwantka, zestaw składający się z masywnego kredensu i pomocnika, niektóre komody i szafy, szafy biblioteczne, kilka stołów i konsola, zestawy salonowe – stół, krzesła, fotele, kanapy, w tym nabyta na początku bieżącego roku lekka kanapa w stylu biedermeierowskim, lustra wiszące i stojące, mała toaletka z wahadłowym lustrem, niciaki i karciaki.
  • Kolekcja zegarów. Zawiera: zegary szafkowe ścienne, kominkowe, biurkowe, kilka kieszonkowych i zegar słoneczny. Najcenniejszym eksponatem jest XIX-wieczny wiedeński zegar skrzynkowy sygnowany Rettich i zegar stojący z końca XIX wieku, wiedeński, ozdobiony symbolem Gwiazdy Dawida na porcelanowym cyferblacie, mosiężnych wagach i wahadle oraz rzeźbionym naczółku.
  • Z około dwustu militariów zawierający broń białą i palną, akcesoria i mundury, oznaki i odznaczenia. Zapewne inicjatorem kolekcji, ale także darczyńcą kilku obiektów, był Mieczysław Mazaraki znawca łowiectwa, członek krakowskiego oddziału Stowarzyszenia Miłośników Dawnej Broni i Barwy. Do najciekawszych muzealiów w zbiorze gromadzonym głównie w latach 60. i 70. XX w. zaliczyć można przykłady broni wschodniej – łuk refleksyjny, prawdopodobnie turecki, XVII-wieczny, XIX-wieczny kindżał w typie tureckim oraz kukri – nóż nepalski, z przełomu XVIII i XIX w., przykłady broni palnej, jak choćby pistolet skałkowy z przełomu XVIII i XIX w., pistolet iglicowy z 1. połowy XIX w., wykonany w fabryce Johanna Peterlongo w Innsbrucku czy pistolety kapiszonowe dwulufowe Le Page i St. Etienne, również pochodzące z 1. połowy XIX w. oraz broni białej, wśród których najlepiej zachowane są szabla bojowa z rękojeścią wykładaną skórą jaszczura oraz szabla ułańska.
  • Zespół numizmatów, liczący kilkaset pozycji inwentarzowych, w którym na czoło wysuwa się tzw. skarb z Czyżówki – zbiór prawie 3 000 monet, głównie polskich i austriackich z XVII i 1. połowy XVIII w. znaleziony w latach 60. XX w.  podczas ziemnych  prac budowlanych.
  • Zbiory malarstwa. W ich obrębie znajdują się dzieła takich artystów jak Teodor Axentowicz, Erazm Rudolf Fabijański, Andrzej Grabowski, Fryderyk Hayder, Stanisław Masłowski, Józef Mehoffer, Matylda Meleniewska, Ferdynand Ruszczyc, Kazimierz Sichulski, urodzony w Chrzanowie Władysław Bakałowicz i pochodzący z pobliskiego Krza Henryk Uziembło, których prace zakupiono do zbiorów w ostatnich trzech latach (2016-2019), licznych artystów współczesnych jak Janina Kraupe-Świderska, Allan Rzepka, Tadeusz Łakomski, Adam Pociecha, Ewa Cofalik-Dobosz w tym także należących do Grupy Twórczej Postawy – m.in. Janiny Rebrow-Berdak, Stefana Berdaka, Andrzeja Chwastowskiego, Ryszarda Ledwosa, Józefy Stasiak, Teresy Świeżanki-Klimeckiej – nad którą w latach 1974-1995 Muzeum sprawowało mecenat, jak i liczne prace twórców nieprofesjonalnych, których grupa przez ponad 20 lat, pod opieką starszej kustosz Wiktorii Hadyś, skupiała się wokół Muzeum.  
  • Z kolei wśród nielicznych muzealiów z dziedziny rzeźby do najcenniejszych zaliczyć należy rzeźbę polichromowaną z drewna lipowego przedstawiającą postać św. Stanisława ze Szczepanowa, interpretowaną również jako św. Marcin z Tours, z końca XV lub z początku XVI w., stiukowe popiersie Róży Loewenfeld autorstwa Carla Schlütera z 2. połowy XIX w., marmurowe popiersie Kazimierza hrabiego Potulickiego wykonane przez Oskara Sosnowskiego w 1839 r. oraz kilkanaście „gipsów” Luny Amalii Drexler z lat 1910-1927.

Dom UrbańczykaEdytuj

 
Dom Urbańczyka

Dom przy Alei Henryka 16 usytuowany w niewielkim ogrodzie, zakupiono z funduszów miejskich w 1981 roku bezpośrednio od spadkobierców ostatniego właściciela, Tadeusza Urbańczyka[3]. Zaprojektował go i zbudował powiatowy budowniczy, Franciszek Urbańczyk. O zakupi i fundusze na remont budynku zagrożonego wyburzeniem zabiegał II dyrektor Muzeum Jerzy Motyka. Obiekt oddano do użytku jesienią 1985 r., organizując wielką jubileuszową wystawę dorobku Muzeum w XXV lecie jego istnienia. Jego Kierownikiem został archeolog Marek Szymaszkiewicz.

OpisEdytuj

Budynek pochodzi zapewne z ostatniej ćwierci XIX stulecia i jest ciekawym przykładem małomiasteczkowego budownictwa willowego o wyraźnych cechach regionalnych. Jest to ceglany dom parterowy na kamiennej podmurówce, częściowo podpiwniczony. Drewnianą konstrukcję dachu pokryto dachówką ceramiczną, zakładkową. Elewacja frontowa i boczna ma bogaty wystrój architektoniczny, z drewnianym gankiem w części frontowej.

W porozumieniu z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Katowicach przeprowadzono kapitalny remont i zaadaptowano budynek dla celów muzealnych. Podczas remontu zlikwidowano ściany działowe i drzwi do pomieszczeń na parterze oraz schody wewnętrzne, zachowując drewniane odrzwia i uwidaczniając stare podziały konstrukcyjne. Powstał dwustronnie otwarty ciąg wystawowy. W pokoju przylegającym do klatki schodowej pozostawiono drewniany strop kasetonowy. W niedużej części piwnicznej zbudowanej z miejscowego kamienia urządzono oryginalne wnętrze ekspozycyjne. Poddasze przystosowano na pracownie, bibliotekę, archiwum i czytelnię[4].

Cmentarz żydowskiEdytuj

 
Cmentarz żydowski (przed renowacją)

Cmentarz żydowski przy ulicy Podwale w Chrzanowie powstał w połowie XVIII wieku. Aż do okresu II wojny światowej teren cmentarza poprzez zakup gruntów kilkakrotnie powiększano. Podczas okupacji została zlikwidowała najstarszą część cmentarza, a kolejnych ograniczeń terenu dokonano w II połowie XX wieku. Najstarszy zachowany do dziś nagrobek pochodzi z 1802 roku, a ostatnie pochówki datowane są na okres tuż po II wojnie światowej[5]. Pośrodku cmentarza powstała zbiorowa mogiła zamordowanych we wrześniu 1939 roku. Zachowały się dwa budynki wzniesione nad grobami zasłużonych rabinów: Salomona Bochnera i rabinackiego rodu Halbersztamów, które noszą nazwę ohele. Cmentarzem opiekuje się Muzeum w Chrzanowie[6].

Dawniej zarządzane obiektyEdytuj

Do 31 grudnia 2006 pod zarządem Muzeum w Chrzanowie znajdowały się również dwa obiekty w gminie Babice.

Nadwiślański Park EtnograficznyEdytuj

Skansen zlokalizowany we wsi Wygiełzów.

Zamek LipowiecEdytuj

Dawny zamek biskupów krakowskich, położony na wzgórzu w sąsiedztwie wsi Wygiełzów i Babice

Osobny artykuł: Lipowiec (zamek).

PrzypisyEdytuj

  1. a b c Władysław Wojewoda, Mgr Mieczysław Aleksander Mazaraki (1913-2003) - niezwykły nauczyciel, botanik, zoolog, historyk, twórca muzeum, „Wiadomości Botaniczne” (3/4), 2010, s. 51-58.
  2. W budynku tym po wojnie miały swoją siedzibę m.in.: PTTK, ZBoWID, Związek Zawodowy Górników, TPPR, Spółdzielna Remontowo-Budowlana, PUPiK "Ruch" oraz Archiwum. E. Jeleń, 40 lat Muzeum w Chrzanowie, Chrzanów 2000, s. 9.
  3. a b c d Z historii Muzeum, Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich [dostęp 2020-08-24] (pol.).
  4. a b c Obiekty muzealne, Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich [dostęp 2020-08-24] (pol.).
  5. Cmentarz Żydowski w Chrzanowie (ul. Podwale), sztetl.org.pl [dostęp 2020-08-24].
  6. Muzeum główna, Muzeum w Chrzanowie im. Ireny i Mieczysława Mazarakich [dostęp 2020-08-24] (pol.).