Okręgowe rozgrywki w piłce nożnej w okresie międzywojennym

Granice Okręgowych Związków Piłki Nożnej w Polsce w 1939 roku

Okręgowe rozgrywki w piłce nożnej w okresie międzywojennym – to odpowiednik drugiej w hierarchii klasy męskich ligowych rozgrywek piłkarskich w Polsce.

Regularne rozgrywki piłkarskie w Polsce rozpoczynają się wiosną 1920 roku. Poprzedzone zostały utworzeniem w grudniu 1919 Polskiego Związku Piłki Nożnej oraz struktur okręgowych. Część klubów działała już przed wojną, np. w Galicji czy na terenie zaboru niemieckiego. Kluby te posiadają bazę sportową oraz tradycje piłkarskie, w przyszłości zaprocentuje to uzyskiwaniem dobrych rezultatów. Tak więc do pierwszego sezonu rozgrywek przystępują drużyny skupione w 5 związkach okręgowych: poznańskim, lwowskim, krakowskim, warszawskim oraz łódzkim.

Okręgi OZPN z kilkoma wyjątkami pokrywają się z granicami województw. Przy tworzeniu się struktur okręgowych w poszczególnych województwach dochodzi do wielu zmian przynależności okręgów i podokręgów.

Do 1939 roku powstało 14 Okręgowych Związków Piłki Nożnej, zabrakło 2 z województw nowogródzkiego i tarnopolskiego.

HistoriaEdytuj

W okresie międzywojennym nie było ligi, z której kluby awansowałyby do Ekstraklasy. Problem awansów do I ligi polskiej rozwiązywały turnieje barażowe mistrzów lig okręgowych, którego zwycięzcy (początkowo jedna drużyna, a od 1936 - dwie) awansowali do ligi krajowej.

Raz na jakiś czas pojawiały się jednak koncepcje jej utworzenia, których w rzeczywistości nigdy nie zrealizowano. 2 listopada 1929 projekt jej powołania zaproponował na swych łamach Przegląd Sportowy. Idea nie została podchwycona przez piłkarską centralę, więc dalsze próby jej forowania porzucono. Do pomysłu wrócono niemal dekadę później. W niedzielę, 26 września 1937 odbyła się w Częstochowie konferencja przedstawicieli ośmiu klubów A-klasowych, podczas której omawiano szczegóły utworzenia ogólnokrajowej II ligi, a uczestniczyli w niej delegaci:

Dodatkowo do udziału w niej zaproszono przedstawicieli czterech kolejnych drużyn, którzy jednakże nie pojawili się na spotkaniu. Były to:

Podczas konferencji rozmawiano o utworzeniu narodowej B-klasy, którą miało tworzyć wspomnianych 12 klubów, jednak i z tego projektu nic nie wyszło.

System rozgrywek A klasy w latach 1920-1939Edytuj

1920-1926Edytuj

Pierwsze mistrzostwa, rozpoczęte w roku 1920, zostały przerwane z powodu wybuchu wojny polsko-bolszewickiej. W kolejnych latach rozgrywki toczą się w klasach okręgowych A, B i C, gdzie po zakończonym sezonie mistrzowie okręgów toczą walkę o tytuł Mistrza Polski. Taki przebieg mają sezony od 1921 do 1926 roku, z przerwą w roku 1925. W roku 1926 mistrzowie oraz najlepsze drużyny w okręgach uzyskują awans do Ogólnopolskiej Ligi.

I poziom rozgrywkowy Mistrzostwa Polski (mistrzowie okręgów)
II poziom rozgrywkowy A klasa
III poziom rozgrywkowy B klasa
IV poziom rozgrywkowy C klasa

1927-1939Edytuj

Od roku 1927 zmieniał się system rozgrywkowy oraz sposób wyłonienia drużyny awansującej do Ligi. Mistrzowie okręgów po zakończonym sezonie toczyli eliminacje o ligę. Rozgrywki te toczyły się systemem grupowym do momentu wyłonienia najlepszej drużyny, która zyskiwała prawo awansu. W poszczególnych sezonach system grupowy mieszany był z systemem pucharowym, szczególnie dotyczyło to półfinałów czy finału. W końcu lat 30. XX wieku do Ligi awansowały 2 lub 3 najlepsze drużyny eliminacji.

I poziom rozgrywkowy Liga
II poziom rozgrywkowy A klasa Klasa Okręgowa*
III poziom rozgrywkowy B klasa A klasa*
IV poziom rozgrywkowy C klasa B klasa*
V poziom rozgrywkowy C klasa*

(*) - Pod koniec lat 30. XX wieku władze PZPN-u oficjalnie ustanawiają klasę Okręgową jako II poziom rozgrywek. Zmiana ta nie do końca się przyjęła, w niektórych okręgach nie została wprowadzona. Stąd też mogą pojawiać się rozbieżności co do nazwy II poziomu rozgrywek w zależności od okręgu. Dodatkowo w Śląskim (Katowickim) OZPN-ie od 1932 A klasa nosi nazwę Liga śląska.

Z powodu zwiększonej ilości klubów oraz tworzenia tzw. podokręgów, w niektórych OZPN-ach tworzy się grupy A klasy. Przykładem jest Kielecki i Śląski OZPN, gdzie w poszczególnych sezonach mamy od 3 do 4 grup A klasy. Ilość grup nie zmienia regulaminu, gdyż tylko jeden mistrz z danego okręgu może zagrać w eliminacjach do Ligi. Zatem mistrzowie poszczególnych grup toczą między sobą walkę o te premiowane miejsce. Grupy tworzono także w mniejszych okręgach np. białostockim, powodem były względy ekonomiczne i zmniejszenie kosztów wyjazdów.

Okręgowe Związki Piłki Nożnej (OZPN)Edytuj

Rozwój organizacyjny Związku Piłki Nożnej wyglądał w największym skrócie tak:

  • na zjeździe założycielskim PZPN (21-22 grudnia 1919) powołano komitety organizacyjne pięciu okręgów. Cztery z nich powstały w 1920, były to OZPN: krakowski (powstał jako pierwszy, zebranie inauguracyjne 15 lutego 1920), lwowski, poznański (istniejący od 1913 roku jako ZPTS, zmienił nazwę w marcu 1920), łódzki, warszawski.
  • w 1922 powstały OZPN: górnośląski, lubelski, wileński.
  • w 1923 powstał toruński OZPN, w październiku 1927 r. siedzibę przeniesiono do Bydgoszczy, a nazwę zmieniono na pomorski OZPN.
  • w 1927 powstała Liga Państwowa (początkowo 14-drużynowa, ostatecznie 10-drużynowa), która po kilkumiesięcznym konflikcie z PZPN została ostatecznie uznana za jego autonomiczny okręg, wcześniej (10 marca) okręg górnośląski przemianowano na śląski.
  • w 1928 powstał kielecki OZPN z siedzibą w Sosnowcu.
  • w 1929 powstały poleski OZPN z siedzibą w Pińsku oraz wołyński OZPN z siedzibą w Równem oraz białostocki OZPN.
  • w 1935 powstał stanisławowski OZPN (wcześniej istniał Podokręg Stanisławowski w ramach Lwowskiego OZPN).
  • w 1937 zlikwidowano (w lipcu) kielecki OZPN i na jego miejsce powołano zagłębiowski OZPN z siedzibą w Sosnowcu, co ciekawe od 1929 Podokręg Zagłębiowski (z siedzibą w Będzinie) istniał przy Krakowskim OZPN[1].

Każdy OZPN prowadził swoje mistrzostwa okręgowe w ligach, zwanymi Klasą A lub ligą okręgową. Należy wspomnieć, że nie wszystkie województwa posiadały własne A-Klasy. Okręgowe Związki Piłki Nożnej w niektórych obszarach zlokalizowanych głównie w województwach wschodnich (Kresy Wschodnie) nie były wystarczająco rozwinięte (lub nie posiadały wystarczająco dużo drużyn) aby organizować własne ligi. Tak więc, nie było własnych lig w województwach nowogródzkim i tarnopolskim. Zamiast tego, drużyny z tych województw uczestniczyły w rozgrywkach sąsiednich Okręgów OZPN.

Ciekawy jest fakt, że w kilku przypadkach, drużyny z jednego województwa uczestniczyły w A-klasie innego regionu - np. Koszarawa Żywiec z województwa krakowskiego występował w połowie lat 30 w śląskiej klasie A, SKS Starachowice występował w końcu lat 30 w warszawskiej klasie A, chociaż miasto Starachowice położone w województwie kieleckim, lub Pogoń Stryj, który grał w lwowskiej klasie A, ale miasto Stryj należało do województwa stanisławowskiego.

Władze OZPN-ów miały decydujący i ostateczny głos co do rozgrywek A,B i C klasy. Nie odosobnione były przypadki wykorzystywania tego do zmian w ligowej tabeli po sezonie przy zielonym stoliku. Zdarzały się przypadki utrzymywania drużyn zasłużonych pomimo miejsca spadkowego, itp.

Rok 1920 (przerwane) 1 Sezon - 1921 rok 2 Sezon - 1922 rok 3 sezon - 1923 rok 4 sezon - 1924 rok
 
1920 rozgrywki nieoficjalne
 
1921 rok A klasa
 
1922 rok A klasa
 
1923 rok A klasa
 
1924 rok A klasa
5 Sezon - 1926 rok 6 Sezon - 1927 rok 7 sezon - 1928 rok 8 sezon - 1929 rok 9 Sezon - 1930 rok
 
1926 rok A klasa
 
1927 rok A klasa
 
1928 rok A klasa
 
1929 rok A klasa
 
1930 rok A klasa
10 Sezon - 1931 rok 11 sezon - 1932 rok 12 sezon - 1933 rok 13 Sezon - 1934 rok 14 Sezon - 1935 rok
 
1931 rok A klasa
 
1932 rok A klasa
 
1933 rok A klasa
 
1934 rok A klasa
 
1935 rok A klasa
15 sezon - 1936 rok 16 sezon - 1936/37 rok 17 Sezon - 1937/38 rok 18 Sezon - 1938/39 rok 19 sezon - 1939/40 rok
 
1936 rok A klasa
 
1936/37 rok A klasa
 
1937/38 rok A klasa
 
1938/39 rok A klasa
Rozgrywki niedokończone,praktycznie nie odbyły się z powodu wybuchu wojny.

Schemat podziału A klasy w poszczególnych okręgach i wybranych podokręgachEdytuj

Sezony >>>> rok zał. 1920 1921 1922 1923 1924 1925 1926 1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 1934 1935 1936 36/37 37/38 38/39
Mistrzostwa Polski Liga
Poznański OZPN 1921 (5) 6 6 6 6 X 6 5 11 10 10 10 10 10 10 10 10 8 7 7
Lwowski OZPN 1921 (4) 2 5 6 6 X 6 5 5/5 5/5 9 8 6/7 6/7 10 11 5/5 12 14 13
Krakowski OZPN 1921 (4) 4 6 6 6 X 6 9 11 10 12 8/6 5/6 9 9 10/8 11 12 12 11
Warszawski OZPN 1921 (2) 3 5 4 6 X 6 8 11 6/5 10 10 11 10/{6} 12/{9} 12/{10}/6/4 6/6/{8}/5 8/8/{8}/5 12 10
Łódzki OZPN 1921 X 4 4 5 5 X 6 [8] 5 12 11 12 11 10 9 10 10 10 10 10 11
Śląski OZPN 1922 X (14) 6 6 8 X 7 11 9/9/8 9/9/9 11/8/7 12 11*** 12 12 11 10 9 10 11
Wileński OZPN 1922 X (4) 3 3 3 X 6 6 6 8 7 7 6 5 7 6 4 4 5 4
Lubelski OZPN 1922 X X 4 4 5 X 6 7 9 6 6 6 4/4 4/3 6 7 7 6 6 5
Pomorski OZPN** 1923 X POZ POZ (4) 3 X 6 5 5 5 5 6 6 7 7 7 8 8 8 8
Kielecki OZPN * 1928 X X X X ŁÓD X LUB WAW 8 5/6/4 8/5/6 6/5/4/7/5 10/7/6/5 5/5/7/4/6 10/7/4/5 10/6/6/5 10/7/5 10/7/3 KRA KRA
Białostocki OZPN 1929 X X X X WIL X WIL WAR WAR 6 8 8 8 4/4 4/4 5/4 3/3/3 8 8 8
Poleski OZPN 1929 X X LUB LUB LUB X WIL LUB LUB 4 6 5 5 4 3/3 3/3 3/3 3/3 3/3 4/4
Wołyński OZPN 1930 X X LUB LUB LUB X LUB LUB LUB LUB 6 7 8 8 8 10 5/5 8 8 8
Stanisławowski OZPN 1934 X LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ X LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ 3 5 7 7 8 8
po.Nowogródzki X X WIL WIL WIL X WIL WIL WIL WIL WIL WIL WIL WIL WIL WIL WIL WIL WIL WIL
po.Tarnopolski X LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ X LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ LWÓ
po./Zagłębiowski OZPN 1937 X X KRA KRA KRA X KRA KAT KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE 10 10
po.Częstochowski X KRA KRA KRA KRA X KRA KAT KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE ZAG ZAG
po.Radomski X X WAW WAW WAW X WAW WAW KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE KIE WAW WAW WAW WAW

(*) - Kielecki OZPN został rozwiązany w 1937, w jego miejsce powołany Zagłębiowski OZPN. Kielce jako podokręg przeniosły się do Krakowskiego OZPN-u
(**) - do października 1927 r. pod nazwą Toruński OZPN
(***) - od 1932 Klasa A Śląskiego Okręgu nosi nazwę Liga Śląska
(7) - w nawiasach rozgrywki nieoficjalne
po. - Podokręgi
7 - ilość drużyn występujących w A klasie
7/7 - ilość grup
{7} - tzw. grupa robotnicza (skupiająca kluby fabrykanckie i robotnicze)
7 - pogrubienie oznacza Ligę Okręgową

Artykuły poświęcone okręgowym rozgrywkom w okresie międzywojennymEdytuj

Stanisławowska Liga Okręgowa (1933-1939) Tabela wszech czasów Kursywą wydzielono kluby nie występowali w ostatnim sezonie[2].

#
Klub
Sezony
Mecze
Pkt
Bramki
St.Br.
Tytuł(y)
1 WCKS (SKS) Rewera Stanisławów 6 65 96 214-83 2.578 4
2 KS Strzelec "Gorka" Stanisławów 6 66 91 133-81 1.642 1
3 KSZN Rypne, 4 52 65 138-73 1.890
4 KS Strzelec "Raz, Dwa, Trzy" Stanisławów 5 60 49 91-138 0.659
5 KS Pokucie Kołomyja (WKS 49 pp) 5 60 37 73-168 0.435
6 KS Strzelec Broszniów, 3 40 31 61-102 0.598
7 WCKS (SKS) Pogoń Stryj 1 13 21 38-8 4.750 1
8 KS Bystrzyca Nadwórna 2 28 19 33-61 0.541
9 TESP Kałusz 1 14 14 25-20 1.250
10 KS Stanisławowia Stanisławów 3 24 13 30-61 0.492
11 ST Prołom Stanisławów 2 26 12 26-67 0.388

Uwagi:

  • Pogoń Stryj występował tylko jeden sezon po czym powrócił do Lwowskiej Ligi Okręgowej.
  • Wynik meczu KSZN Rypne - Pokucie Kołomyja 1:18 został anulowany, tak jak uznany za podstawiony.
  • KS oznacza Klub Sportowy,
  • ST oznacza Sportowe Towarzystwo,
  • WCKS oznacza Wojskowo-Cywilny Klub Sportowy,
  • SKS oznacza Stanisławowski lub Stryjski Klub Sportowy

Turnieje barażowe o awans do ligi piłkarskiejEdytuj

Organizacja turniejów barażowych była generalnie (wyjątkiem był rok 1931) jednak nieco inna. Były one dwustopniowe, ale w obu wypadkach grupowe, czyli zwycięzcy grup eliminacyjnych (początkowo trzech, później czterech) rywalizowali w grupie finałowej rozgrywając mecz i rewanż system każdy z każdym.

System turniejów kwalifikacyjnych był zatem taki sam, jak wyłaniania mistrza Polski w latach 1925-1926, wówczas też mistrzowie okręgowych klas A (ligi okręgowe powstały później) rywalizowali w trzech grupach eliminacyjnych (po trzy zespoły), których zwycięzcy rywalizowali później między sobą w grupie finałowej. Co ciekawe turnieje kwalifikacyjne (o wejście do ligi - jak je nazywano) odbywały się równolegle z... ligową rundą rewanżową. Rozgrywki okręgowe prowadzone były bowiem systemem jesień-wiosna (czyli tak jak obecnie), natomiast liga grała systemem wiosna-jesień, wyłaniając mistrza w październiku lub listopadzie.

Sezony >>>> 1926 1927 1928 1929 1930 1931 1932 1933 1934 1935 1936 36/37 37/38 38/39 Razem
Liga awansowało
Poznański OZPN 1 1
Lwowski OZPN 3     5
Krakowski OZPN 2         6
Warszawski OZPN 3     5
Łódzki OZPN 2     4
Katowicki OZPN 2           7
Wileński OZPN     2
Lubelski OZPN   1
Pomorski (Toruński) OZPN 1 1
Kielecki OZPN
Białostocki OZPN
Poleski OZPN
Wołyński OZPN
Stanisławowski OZPN
  • W sezonie 1926 do nowo utworzonej Ligi awansowało w sumie 14 zespołów.

Sezon 1927Edytuj

Rok 1927 był pierwszym rokiem ligi piłkarskiej. O pierwsze miejsce do niej walczyły jako mistrzowie okręgów, tylko 4 kluby. Okręgi warszawski i poznański, wobec zbyt późnego zakończenia rozgrywek u siebie, nie desygnowały swych mistrzów do walk o wejście do niej. Ciekawym faktem jest, że wśród tych czterech klubów znajdował się Śląsk Świętochłowice, a więc drużyna, która wiele razy walczyła o miejsce w ekstraklasie. Zwycięzcą grupy został wówczas Śląsk Świętochłowice zdobywając 8 pkt., drugą była Garbarnia Kraków — 7 pkt., trzecim ŁTSG Łódź — 6 pkt., a czwartym — mistrz Lwowa — 6 Pułk lot. — 3 pkt.

Sezon 1928Edytuj

W 1928 r. o wejście do Ligi walczy już 10 drużyn, podzielonych na 3 grupy. Do finału wchodzą tylko mistrzowie grup. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

Finał wygrała Garbarnia przed ŁTSG Łódź i Polonią Przemyśl.

Sezon 1929Edytuj

W 1929 r. rozgrywki o awans do I ligi odbywały się w 4 grupach eliminacyjnych (12 drużyn). Kolejność w grupach:

W puli finałowej wygrał ŁTSG – 10 pkt., Lechia zdobyła 8 pkt., Naprzód 6 pkt., Ognisko 0.

Sezon 1930Edytuj

W 1930 r. walczono również w 4 grupach (13 drużyn). Kolejność w grupach eliminacyjnych:

W puli finałowej wygrała Lechia przed AKS Chorzów, 82 pp i Legią.

Sezon 1931Edytuj

1931 r. przyniósł zmiany, rozgrywki były trójstopniowe: grupy eliminacyjne, półfinały i finał. Uczestniczyło 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

W półfinale Naprzód Lipiny pokonał ŁTSG, a 22 pp – 82 pp. W finale 22 pp z Siedlec wygrał z Naprzodem.

Sezon 1932Edytuj

W 1932 r. było podobnie, o wejście walczy 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

W półfinale Legia wyeliminowała 1 ppleg., a Podgórze Polonię. W finale w trzech meczach Podgórze Kraków pokonało Polonię Przemyśl.

Sezon 1933Edytuj

W 1933 r. uczestniczy w walkach o wejście do ligi 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

I grupę wygrała ex-ligowa Polonia Warszawa, II – Naprzód Lipiny, III – Polonia Przemyśl, IV – Śmigły Wilno. W półfinale Polonia Warszawa pokonała Polonię Przemyśl, a Śmigły wyeliminował Naprzód. W finale Polonia Warszawa pokonała Śmigłego. Śmigły zmierzył się jeszcze z dwoma spadkowiczami I ligi: Garbarnią Kraków i Czarnymi Lwów. Garbarnia z tej trójki okazała się najlepsza u trzymała się w I lidze, Czarni spadli.

Sezon 1934Edytuj

W 1934 r. o wejście do ligi walczyło 14 drużyn, a 15. — Naprzód Lipiny brał, jako piąta drużyna, udział w finale na podstawie decyzji Zarządu Ligi (dokooptowany jako rekompensatę za pokrzywdzenie w rozgrywkach w 1933 r.). Ostateczna kolejność w grupach przedstawiała się następująco:

W półfinale Smigły wygrał z Legią, a Śląsk z Rewerą. Finał rozegrany przy 3 drużynach (Smigły, Śląsk, Naprzód) — wygrał Śląsk.

Sezon 1935Edytuj

W 1935 r. uczestniczyło 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

W półfinale Dąb wygrał z Legią, Czarni ze Śmigłym. Do finału dołączono jeszcze Podgórze Kraków. Finał wygrał Dąb Katowice.

Sezon 1936Edytuj

Od 1936 r. do I ligi awansowało po 2 zespoły, stąd rozgrywki były tylko dwustopniowe: grupy eliminacyjne i grupa finałowa. Uczestniczyło 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

Finał wygrała Cracovia przed AKS, Śmigłymi, Brygadą i dwie pierwsze drużyny awansowały do I ligi.

Sezon 1936/1937Edytuj

W 1937 walczyło o wejście 14 drużyn. Mistrzowie okręgówek podzieleni byli na 4 grupy. Ostateczna kolejność w grupach przedstawiała się następująco:

W grupie finałowej znalazły się: Polonia Warszawa, Brygada Częstochowa, Unia Lublin i Śmigły Wilno, a do ligi awansowały: Polonia Warszawa (z kompletem zwycięstw na koncie) oraz Śmigły Wilno, który lepszym stosunkiem bramek wyprzedził Brygadę Częstochowa (oba zespoły miały po 6 pkt.). Co ciekawe korzystniejszy bilans bramek Śmigły zawdzięczał zwycięstwu 8:1 z Unią Lublin w ostatnim meczu i jednoczesnej sportowej postawie Polonii, która mając zapewniony awans ograła na Konwiktorskiej 4:1 Brygadę, czwartego gola strzelając w ostatniej minucie meczu... Tydzień wcześniej Polonia przed własną publicznością ograła Śmigłego 6:1. Podział na grupy nie był przy tym stały (zdaje się, że co roku ustalał go zjazd PZPN) i np.

Sezon 1937/1938Edytuj

W 1938 r. rywalizowało 15 mistrzów okręgówek. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

Do grupy finałowej zakwalifikowały się: Union-Touring Łódź, Śląsk Świętochłowice, Garbarnia Kraków i PKS Łuck, a do ekstraklasy awansowały: Garbarnia (10 pkt.) i Union-Touring (9 pkt.).

Sezon 1938/1939Edytuj

W 1939 walczyło o wejście 14 drużyn. Mistrzowie okręgówek podzieleni byli na 4 grupy. Ostateczna kolejność w grupach przedstawiała się następująco:

Do grupy finałowej zakwalifikowały się: Legia Poznań, Śląsk Świętochłowice, Junak Drohobycz i Śmigły Wilno. Po dwóch kolejkach prowadził Śląsk Świętochłowice.

Rozgrywki niedokończone z powodu napaści Niemiec na Polskę i tym samym wybuchu II wojny światowej.

PrzypisyEdytuj

BibliografiaEdytuj