Zamek w Kole

gotycki zamek w Kole, w województwie wielkopolskim

Zamek w Kole[2] – warowny zamek wzniesiony na polecenie króla Kazimierza Wielkiego po 1365 roku w okolicach miasta Koła. Zamek zabezpieczał drogę prowadzącą z Wielkopolski w kierunku Łęczycy przez dolinę Warty. Budowla znajduje się na sztucznym wzniesieniu w zakolu Warty.

Zamek w Kole
Symbol zabytku nr rej. 30/380 z 17.01.1953[1]
Ilustracja
Państwo

 Polska

Miejscowość

Gozdów

Typ budynku

zamek

Styl architektoniczny

gotyk

Wysokość całkowita

ok. 17 m (zachowany fragment wieży)

Rozpoczęcie budowy

po 1365

Ukończenie budowy

przed 1383

Zniszczono

po 1577

Pierwszy właściciel

Kazimierz Wielki

Kolejni właściciele

starostowie kolscy

Położenie na mapie Koła
Mapa konturowa Koła, po lewej znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Kole”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, w centrum znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Kole”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, po prawej znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Kole”
Położenie na mapie powiatu kolskiego
Mapa konturowa powiatu kolskiego, po lewej nieco na dole znajduje się ikonka zamku z wieżą z opisem „Zamek w Kole”
Ziemia52°11′52″N 18°36′30″E/52,197778 18,608333
Kolski zamek w okresie międzywojennym

Zamek królewski należący do starostwa kolskiego, pod koniec XVI wieku leżał w powiecie konińskim województwa kaliskiego[3].

ArchitekturaEdytuj

Pierwotna stała zabudowa zamku została zniszczona w wyniku pożaru, a jej szczątków użyto do zniwelowania dzisiejszego wzgórza zamkowego[4][5]. Najstarszym elementem zamku powstałym na początku XIV wieku była wieża-donżon[6], ufundowana prawdopodobnie przez Władysława Łokieteka[5]. Wieża miała wymiary 11,8 x 13,2 metra[7] lub ok. 11,75 x 15 metrów[4], a grubość muru wynosiła 2,5 metra[4][7]. Z murów obwodowych wieży zamkowej zachowały się jedynie fragmenty konstrukcji piwnic[7].

Na podstawie badań archeologicznych w latach 70. XX wieku stwierdzono, że wieża bramna oraz mury obwodowe dobudowano do wieży mieszkalnej najprawdopodobniej w drugiej połowie XIV wieku[8]. Mury wybudowano na planie prostokąta o wymiarach 50 x 30 metrów[7].

Dzięki tym samym badaniom odkryto, że w XV wieku przeprowadzono intensywne prace budowlane przy wieży mieszkalnej[8]. W południowej i zachodniej części dziedzińca nie istniała murowana zabudowa, istniały tam najprawdopodobniej tylko półziemianki oraz studnie. Sam dziedziniec nie był murowany, na podzamczu odnaleziono również ślady drewnianych umocnień zabezpieczających budowlę od strony zalewowej[9].

We wschodnim odcinku muru umieszczono wieżę główną, zachowaną obecnie do wysokości ok. 17 metrów. Wieża ta wybudowana jest na planie kwadratu o wymiarach około 8 x 8 metrów, na wysokości około 8 metrów przechodzi w cylinder[10]. Nie zachowały się żadne ślady po zwieńczeniu wieży[10]. Przy wieży istniał najprawdopodobniej drewniany wykusz, prawdopodobnie pełniący funkcję latrynową[11]. Przy południowo–wschodnim fragmencie muru, w odległości około 8 metrów od wieży głównej znajdowała się wieża bramna zamku[11].

Najlepiej zachowany jest południowo i północno–zachodni fragment murów zamkowych, który obecnie ma wysokość około 10 metrów[11]. Mur północny zachowany jest tylko w partiach fundamentowych, najprawdopodobniej na skutek działań wód oraz w wyniku rozbiórki[12]. Całość zamku otoczona była fosą[13].

Na dziedzińcu nie istniała zabudowa murowana, istniały tam najprawdopodobniej budynki drewniane lub szachulcowe[14].

HistoriaEdytuj

Budowę zamku w Kole Kazimierzowi Wielkiemu przypisał Jan Długosz[15]. Zamek został wybudowany w ostatnich latach panowania Kazimierza po 1365 roku ,nie ma jednak informacji o tym kiedy budowa zamku została ukończona[15]. Następna wzmianka o zamku w Kole pojawia się dopiero w Kronice Janka z Czarnowa, według której w 1383 roku starosta Krystyn z Kozichgłów wraz z kilkoma innymi rycerzami wyruszył z kolskiego zamku plądrować dobra arcybiskupie, czyli Grzegorzew i Turek[15].

Badania archeologiczne wykazały, że pierwszym obronnym elementem założenia była wieża – donżon na planie prostokąta, zbudowana z cegły na fundamentach kamiennych pochodzących z rozbiórki innego obiektu i otoczona wałem drewniano-ziemnym, którą mógł wybudować Bolesław Pobożny (według M. Żemigały), Henryk Głogowczyk, Wacław II, Władysław Łokietek (według T. Poklewskiego-Koziełła) albo, co potwierdzono podczas ostatnich badań, Kazimierz Wielki (według T. Olszackiego[16], J.Tomali). Razem z zamkiem w czasach Kazimierza Wielkiego został wybudowany również kościół farny Podwyższenia Krzyża Świętego[17].

Na kolskim zamku wielokrotnie przebywał król Władysław Jagiełło, prawdopodobnie w wyniku tych wizyt zapoczątkowany został zwyczaj odbywania się w Kole zjazdów generalnych szlachty wielkopolskiej, które często obradowały w obecności króla[18]. W XV wieku na zamku przeprowadzono intensywne prace budowalne[19]. W 1475 roku święta Bożego Narodzenia oraz styczeń 1476 roku spędzili w kolskim zamku król Kazimierz Jagiellończyk i Elżbieta Rakuszanka. Podczas ich pobytu przyjęto na zamku członków powracającego z Bawarii członków orszaku weselnego Jadwigi Jagiellonki, którzy przynieśli jednak ze sobą zarazę i wielu z nich zmarło w Kole, wśród nich m.in. podstoli litewski Wojciech Moniwid i rycerz Jan Czyżowski[18].

Zamek był przede wszystkim budowlą o charakterze militarnym, toteż przypuszcza się, że wyposażenie było raczej skromne. Być może bogatszy wystrój architektoniczny zastosowano w budynku na terenie zamku podczas rezydowania w nim księżnej Anny Sochaczewskiej.

W latach 1476–1481 zamek był siedzibą księżnej sochaczewskiej Anny[19]. Gdy zawiązywał się opozycyjny dla Zakonu Związek Pruski, jego przedstawiciele spotkali się z Kazimierzem Jagiellończykiem w Kole. W 1513 roku na zamku przebywał król Zygmunt Stary. Do 1577 roku na zamku rezydowali starostowie kolscy, którzy opuścili go jednak na rzecz Kościelca[8]. Po opuszczeniu zamku przez starostów zaczął on popadać w ruinę[8], chociaż możliwe, że przez jakiś czas był jeszcze zamieszkany[20].

W 1655 roku Erik Dahlbergh określał już na swoim planie kolski zamek jako castellum destructum[8]. Za panowania Augusta III Sasa Sejm darował ruiny zamku kolskim bernardynom, którzy użyli materiału z zamku do odbudowy zniszczonego kościoła[8], rozebrano wtedy najprawdopodobniej wieże mieszkalną[21], lecz prace zostały w końcu przerwane w związku z trudnościami w pozyskiwaniu materiału[20][22]. W 1815 roku zamek wizytowany był przez generała Klemensa Kołaczkowskiego w celu ocenienia możliwości wykorzystania umocnień do celów militarnych[21].

Stan obecnyEdytuj

Ruiny zamku położone są około 3 km od centrum miasta, na pograniczu osiedla Przedmieście Kaliskie oraz miejscowości Gozdów.

Od 2005 roku w pobliżu zamku organizowany jest Koło Bluesa Festival.

W sierpniu 2019 roku studenci Wydziału Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza pod kierownictwem Artura Różańskiego i Tomasza Olszackiego prowadzili na kolskim zamku prace archeologiczne, mające być wstępem do opracowania dokumentacji i następnej rewitalizacji ruin zamku[23].

W połowie czerwca 2020 roku archeolodzy z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie rozpoczęli na zamku badania geofizyczne[24]. W sierpniu tego samego roku rozpoczęto konserwację fragmentu północnego muru zamku, koszt prac wyceniono na 415 tysięcy złotych, kwotę 200 tysięcy pokryła dotacja z Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego[25].

We wrześniu 2020 roku burmistrz Koła Krzysztof Witkowski poinformował, że na najbliższe lata planowane jest stworzenie wokół zamku „dużego centrum rekreacyjnego” – ma tam powstać m.in. plaża oraz baza gastronomiczna[26].

Podczas wykopalisk w październiku 2020 roku na zamku odnaleziono m.in. fragmenty ceramiki, metali i kości oraz przedmioty wykonane ze złota[27].

Badania archeologiczne i przedsięwzięcia konserwatorskieEdytuj

Na zamku kilkakrotnie przeprowadzano badania archeologiczne:

  • 1977–1983 przez Muzeum Okręgowe w Koninie pod kierunkiem Łucji Pawlickiej-Nowak[22]
  • Od 2019 przez studentów Wydziału Archeologii Uniwersytetu Adama Mickiewicza pod kierownictwem Artura Różańskiego i Tomasza Olszackiego
  • 2020 – badania geofizyczne przez archeologów z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie

Pierwszą inwentaryzację ruin kolskiego zamku przeprowadził w 1851 roku Kazimierz Stronczyński[28]. Do czasów I wojny światowej nie przeprowadzano na zamku żadnych konserwacji, postulował o nie w tym czasie m.in. Michał Rawita Witanowski, który prosił o to m.in. hrabiego Aleksandra Cypriana von Kreutza[28]. W okresie międzywojennym drobne prace podejmowano z inicjatywy m.in. Czesława Freudenreicha i Ignacego Ziębowicza, w tych samych latach jednak miejscowi rolnicy wybierali z ruin zamku kamień[28].

Ruiny zamku wpisano do rejestru zabytków 17 stycznia 1953 roku, w tym samym roku przeprowadzono na zamku inwentaryzację i wstępne badania[28]. W tym czasie przeprowadzono również prace budowalne, których celem miało być uzupełnienie i zabezpieczenie zachowanych fragmentów murów, nie zostały one jednak przeprowadzone do końca[28][29]. Na przełomie 1954 i 1955 roku zamek i wzgórze zamkowe zostały włączone do systemu wałów przeciwpowodziowych, co doprowadziło jednak do naruszenia wschodniego narożnika zamku[29].

W 1971 roku, po kolejnych aktach wandalizmu i wybierania kamienia na zamku, po interwencji wojewódzkiego konserwatora zabytków, ustawiono na zamku tablice informacyjne oraz naprawiono szkody wyrządzone przez wandali, prace te jednak nie zostały wykonane fachowo[29]. W 1977 roku na zlecenie wojewódzkiego konserwatora zabytków powstała dokumentacja techniczna i inwentaryzacja fotogrametryczna zamku, zlecono wtedy też naprawę korony murów i szkarp oraz naprawę rys, pęknięć i uzupełnienie brakujących cegieł. W 1983 roku przeprowadzono inwentaryzację pomiarową wieży i zachowanym murów, a rok później również wykonanie projektu zabezpieczenia zamku[30]. W trakcie prac w okresie PRL-u uporządkowano ruiny, nie zabezpieczono jednak w ogóle ruin wieży mieszkalnej oraz części murów, a części prac nie wykonano do końca[31].

W 2020 roku rozpoczęto kolejne prace konserwacyjne na zamku[32].

GaleriaEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie, Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 września 2021 [dostęp 2012-12-10].
  2. Zamek leży w granicach gminy Kościelec, nazywanie go „kolskim” wynika z historycznego znaczenia, w którym to budowla zbudowana została „dla miasta Koło”.
  3. Atlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 243.
  4. a b c Królewskie miasto Koło. Studia w 650. rocznicę lokacji miasta, s. 116.
  5. a b Zamek królewski w Kole, s. 14.
  6. Zamek królewski w Kole, s. 25.
  7. a b c d Zamek królewski w Kole, s. 28.
  8. a b c d e f Zamek królewski w Kole, s. 15.
  9. Zamek królewski w Kole, s. 26.
  10. a b Zamek królewski w Kole, s. 29.
  11. a b c Zamek królewski w Kole, s. 30.
  12. Zamek królewski w Kole, s. 27.
  13. Zamek królewski w Kole, s. 33.
  14. Zamek królewski w Kole, s. 32.
  15. a b c Królewskie miasto Koło. Studia w 650. rocznicę lokacji miasta, s. 107.
  16. Anna Kułakowska, Podsumowali dotychczasowe badania archeologiczne na zamku, OkrągłeMiasto.pl, 30 sierpnia 2019 [dostęp 2020-02-13] (pol.).
  17. Zamek królewski w Kole, s. 14.
  18. a b Królewskie miasto Koło. Studia w 650. rocznicę lokacji miasta, s. 108.
  19. a b Zamek królewski w Kole, s. 15.
  20. a b Królewskie miasto Koło. Studia w 650. rocznicę lokacji miasta, s. 110.
  21. a b Zamek królewski w Kole, s. 16.
  22. a b Królewskie miasto Koło. Studia w 650. rocznicę lokacji miasta, s. 111.
  23. Rozpoczęły się prace archeologiczne na zamku - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl, www.e-kolo.pl, 9 sierpnia 2019 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
  24. Badania geofizyczne na zamku. Co pozwolą odkryć? - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl, www.e-kolo.pl, 18 lipca 2020 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
  25. Rozpoczęto konserwację muru kolskiego zamku - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl, www.e-kolo.pl, 20 sierpnia 2020 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
  26. Wokół zamku powstanie duże centrum rekreacyjne? - Kolski Portal Internetowy e-kolo.pl, www.e-kolo.pl, 2 października 2020 [dostęp 2020-10-04] (pol.).
  27. Archeolodzy znaleźli prawdziwy złoty skarb w ruinach kolskiego zamku! Czy trafi do naszego Muzeum? [WIDEO], Kurier Kolski [dostęp 2020-10-13] (pol.).
  28. a b c d e Zamek królewski w Kole, s. 85.
  29. a b c Zamek królewski w Kole, s. 86.
  30. Zamek królewski w Kole, s. 87.
  31. Zamek królewski w Kole, s. 89.
  32. Rozpoczęto konserwację muru kolskiego zamku, www.e-kolo.pl, 20 sierpnia 2020 [dostęp 2022-08-02] (pol.).

BibliografiaEdytuj

  • Jarosław Baciński, Zamek królewski w Kole, Koło–Wąbrzeźno: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne, 2005, ISBN 83-87605-11-5.
  • Tomasz Olszacki, Zamek w Kole w świetle wyników badań archeologicznych (1977-1983) i nowych interpretacji, [w:] Królewskie miasto Koło Studia w 650. rocznicę lokacji miasta Koła, red. Izabela Skierska, Izabela Skierska, Koło: Urząd Miejski w Kole, 2012, s. 105-174, ISBN 978-83-62485-84-0, OCLC 812761310.
  • Józef Stanisław Mujta, 635 lat miasta Koła, Koło: Muzeum Technik Ceramicznych w Kole, 1997, ISBN 83-86139-34-X.
  • Piotr Maluśkiewicz. Ziemia Konińska. Konin 1997

Linki zewnętrzneEdytuj