Otwórz menu główne

5 Dywizja Strzelców Polskich (WP na Wschodzie)

Ten artykuł dotyczy 5 Dywizji Strzelców Polskich WP na Wschodzie. Zobacz też: 5 Dywizja Piechoty – inne dywizje piechoty z numerem 5.

5 Dywizja Strzelców Polskich (5 DSP) – wielka jednostka piechoty, wchodząca organizacyjnie w skład Armii Polskiej we Francji, zorganizowana na Syberii i tam, w okresie od stycznia 1919 do stycznia 1920, walcząca w wojnie domowej w Rosji.

5 Dywizja Strzelców Polskich
Ilustracja
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1920
Tradycje
Kontynuacja Brygada Syberyjska
30 Poleska Dywizja Piechoty
Dowódcy
Pierwszy Płk Kazimierz Rumsza
Działania zbrojne
Wojna domowa w Rosji
Organizacja
Rodzaj wojsk Piechota
Podległość Armia Polska we Francji
Defilada 5 Dywizji Strzelców Polskich w Nowonikołajewsku, 1919
1 Szwadron Ułanów 5 Dywizji Strzelców Polskich w Nowonikołajewsku, 1919
Żołnierze Dywizji Syberyjskiej w czasie transportu Koleją Transsyberyjską, zima 1919/1920
Marszałek Józef Piłsudski dekoruje byłych oficerów Brygady Syberyjskiej; 1922 r.

Spis treści

GenezaEdytuj

Po wybuchu rewolucji październikowej w 1917 w Rosji, na całym obszarze tego państwa zaczęły powstawać oddziały wojskowe walczące z bolszewikami. Polacy przebywający na terenie Imperium Rosyjskiego również przystąpili do tworzenia własnych formacji wojskowych. Jeszcze pod koniec 1917 zaczęły powstawać niewielkie ochotnicze oddziały. Pierwszy zorganizował się legion omski, później semipałatyński i irkucki. Rok później w Omsku powołano Polski Komitet Wojenny zajmujący się werbunkiem ochotników oraz organizacją szkoły oficerskiej i podoficerskiej. Jego delegatury oprócz w Omsku powstały w kilkunastu syberyjskich miastach, między innymi Nowonikołajewsku, Tomsku i Irkucku. Akcją wojskową na Syberii kierował major Walerian Czuma, weteran II Brygady Legionów Polskich. W szczytowym okresie dywizja liczyła około 16 500 żołnierzy[1].

DziałalnośćEdytuj

W rezultacie 25 stycznia 1919 powstała 5 Dywizja Strzelców Polskich (nazywana była też Dywizją Syberyjską), w składzie trzech pułków piechoty, batalionu szturmowego, pułku ułanów, pułku artylerii, batalionu inżynieryjnego, służby sanitarnej i taborów – łącznie niemal 12 tysięcy żołnierzy. Na jej czele stanął pułkownik Kazimierz Rumsza. Organizacyjnie dywizja należała wraz z 4 Dywizją Strzelców Polskich generała Lucjana Żeligowskiego (działającą na południu Rosji) do Armii Polskiej we Francji generała Józefa Hallera. Do szeregów Dywizji Syberyjskiej masowo garnęli się Polacy – dawni jeńcy z armii austro-węgierskiej i niemieckiej, jak też miejscowi ochotnicy, często zesłańcy polityczni bądź ich potomkowie. Dywizja od samego początku przystąpiła do walki z oddziałami komunistycznymi, wspomagając rosyjskie wojska kontrrewolucyjne admirała Aleksandra Kołczaka, Korpus Czechosłowacki i wojska Ententy. Do jej głównych zadań należała ochrona strategicznie ważnej Kolei Transsyberyjskiej na prawie tysiąckilometrowym odcinku od Nowonikołajewska przez Aczyńsk, Krasnojarsk do stacji Klukwiennaja. W tym celu wykorzystywała cztery pociągi pancerne o nazwach: „Kraków”, „Warszawa”, „Poznań” i „Poznań II” (zdobyty na bolszewikach). Ciekawostką jest fakt, że po rzece Ob pływało kilka uzbrojonych statków z polskimi załogami. Obok walk dywizja prowadziła też działalność kulturalno-oświatową wśród żołnierzy i miejscowej polskiej ludności. Przy poszczególnych oddziałach istniały biblioteki, teatry i gospody żołnierskie. Instruktorzy oświatowi Dywizji prowadzili wykłady z historii i literatury polskiej, a także naukę czytania i pisania. Opieką otaczano działające w syberyjskich miastach polskie drużyny harcerskie. Z okazji świąt narodowych organizowano akademie i wieczornice. Wydawano polską prasę.

Od jesieni 1919 – wskutek wielkiej ofensywy bolszewickiej – Dywizja wycofywała się na wschód jako tylna straż pozostałych „białych” wojsk, powstrzymując nieprzyjacielski pościg. Jej marszowi w głąb Syberii towarzyszyły ciężkie walki w trudnych warunkach syberyjskiej zimy, między innymi w okolicach stacji kolejowych Tutalskaja, Litwinowo i 3-dniowy bój kapitana Werobeja pod miastem Tajga. W styczniu 1920, po nawiązaniu tajnych kontaktów między Korpusem Czechosłowackim i bolszewikami, eszelony 5 Dywizji Strzelców Polskich zostały otoczone i 10 stycznia 1920 musiały skapitulować i złożyć broń koło stacji kolejowej Klukwiennaja (120 km na wschód od Krasnojarska). Niegodzące się na kapitulację resztki dywizji zorganizowały się w Harbinie w Odrębny Batalion Piechoty pod dowództwem kapitana Józefa Werobeja[2].

EpilogEdytuj

Większość polskich żołnierzy została wzięta do niewoli i następnie skierowana do katorżniczej pracy w bardzo złych warunkach, w związku z czym bardzo wielu z nich zmarło. Ci, którzy przeżyli bolszewicką niewolę, wrócili do Polski dopiero po podpisaniu w marcu 1921 traktatu ryskiego kończącego wojnę polsko-bolszewicką 1919/1920 – kadra oficerska zasiliła Dywizję Ochotniczą. Natomiast blisko tysiąc oficerów i żołnierzy nie uznało faktu kapitulacji i – podzieliwszy się na małe oddziałki – przebiło na własną rękę do Irkucka. Stamtąd przez Mongolię i Mandżurię dotarli na wybrzeże Morza Japońskiego. Tam ocalali polscy żołnierze (ponad 900) i około 300 osób cywilnych, na czele których stanął były dowódca Dywizji pułkownik Kazimierz Rumsza, zaokrętowało się na pokład brytyjskiego parowca. Po blisko 3-miesięcznej podróży morskiej 1 lipca 1920 dotarli do Gdańska. Zgłosili się oni do walki z bolszewikami w kraju, w związku z czym sformowano z nich batalion strzelców i Legię Oficerską. Potem, gdy do oddziału dołączyło około 5 tysięcy ochotników z Kalisza, Kutna, Łodzi i Włocławka, została utworzona brygada piechoty, zwana Brygadą Syberyjską. O roztoczenie opieki nad zdemobilizowanymi i powracającymi z frontu żołnierzami z 5 Dywizji Syberyjskiej zwracali się księża posłowie, między innymi Władysław Chrzanowski.

W styczniu 1921 brygada została przeformowana w Dywizję Syberyjską, a w październiku tego roku przemianowana na 30 Dywizję Piechoty.

Zmarli i pomordowani żołnierze Dywizji Syberyjskiej byli chowani między innymi na cmentarzu w Krasnojarsku (400 ofiar). W syberyjskim mieście zachowanymi mogiłami zajmuje się obecnie miejscowa Polonia.

30 Dywizja Piechoty kontynuowała tradycje Dywizji Syberyjskiej, a jej pułki piechoty:

OrganizacjaEdytuj

Organizacja 5 Dywizji Strzelców Polskich[3]:

Skład pułku strzelców[6]:

  • 3 bataliony
    • każdy: 3 kompanie po 150 żołnierzy
  • batalion karabinów maszynowych
    • 4 kompanie po 6 karabinów maszynowych i 100 żołnierzy
  • kompania zwiadu pieszego:
    • 2 karabiny maszynowe i 100 żołnierzy
    • oddział zwiadu konnego: 2 lekkie karabiny maszynowe i 60 żołnierzy
  • kompania łączności
  • pluton saperów
  • kompania sztabowa

Skład pułku ułanów: 4 szwadrony po 150 szabel

Skład pułku artylerii: 6 baterii po 4 działa

Kawalerowie Virtuti MilitariEdytuj

Żołnierze „5 Dywizji Syberyjskiej WP na Wschodzie” odznaczeni 22 czerwca 1922 roku Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari[7]. Jedną gwiazdką *) oznaczono kawalerów VM – żołnierzy 82 pp, dwiema gwiazdkami **) oznaczono kawalerów VM – żołnierzy 83 pp

  1. ś.p. por. Arnold Bednarowski nr 7720*
  2. ś.p. por. Władysław Białas nr 7721*
  3. ś.p. por. Józef Bulowski nr 7722
  4. ppor. Tadeusz Bandoła nr 7756*
  5. kpr. Maksymilian Biderman nr 7784*
  6. sierż. Franciszek Bogaczewicz nr 7771**
  7. por. Tadeusz Brąglewicz nr 7724*
  8. kpr. Jan Leszczyński nr 7785[8]
  9. kpt. Antoni Jan Żurakowski nr 7717*

OdznakaEdytuj

W okresie II Rzeczypospolitej Związek Sybiraków przyznawał odznakę pamiątkową 5 Dywizji Syberyjskiej[9]. Komisja Odznaki Pamiątkowej byłych Wojsk Polskich we Wschodniej Rosji (Syberia) wznowiła prace w 1937[10].

PrzypisyEdytuj

  1. Kazimierz Krajewski: Nie tylko Dowborczycy, Biuletyn IPN numer 1-2, 2009.
  2. J.P. Wiśniewski: Ewakuacja oddziałów polskich z Dalekiego Wschodu w 1920, „Zesłaniec” 2004, numer 4, 15–37.
  3. Bagiński 1921 ↓, s. 558.
  4. a b c „Pancerniak” – miesięcznik 5 Kresowej Dywizji Zmechanizowanej Nr 5 (34), kwiecień 1991, s. 2.
  5. a b Jeńcy wojenni z 5 dywizji w.p. rozstrzelani na Syberii w 1920-21 r.. „Polska Zbrojna”. 77, s. 3, 1921-12-27. Warszawa. 
  6. Bagiński 1921 ↓, s. 557.
  7. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 27 z 19 sierpnia 1922 roku, s. 613-615.
  8. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 98 z 26 września 1924 roku, s. 548, sprostowano imię z „Józef” na „Jan”.
  9. Z życia organizacji. IX Zjazd Delegatów Związku Sybiraków w Warszawie. „Sybirak”. 4 (16), s. 63, listopad 1938. 
  10. Odznaka 5 Dyb. Dyw.. „Sybirak”. 1 (13), s. 92, czerwiec 1937. 

BibliografiaEdytuj

  • Księga chwały piechoty, praca zbiorowa, Warszawa 1992, reprint wydania z 1939.
  • Witold Jarno: 1 Dywizja Strzelców Armii Generała Hallera, 2006, ​ISBN 83-88679-55-4​.
  • Stanisław Bohdanowicz, Ochotnik, Agnieszka Knyt (oprac.), Warszawa: Ośrodek Karta, 2006, ISBN 83-88288-87-3, OCLC 69301264.
  • Henryk Bagiński: Wojsko Polskie na Wschodzie 1914-1920, Warszawa 1990, reprint wydania z 1921.
  • Tygodnik Ilustrowany” 24 lipca 1920, s. 590.
  • Michał Pawlikowski: „Syn Ziemi Radomszczańskiej. Życie i działalność posła na Sejm II Rzeczypospolitej ks. dr Władysława Chrzanowskiego 1886-1933”, Strzałków 2011, ​ISBN 978-83-933262-0-4​.
  • Stefan W. Wojstomski: „Sprzymierzeńcy. Czesi na Syberii 1918-1920”, Warszawa 1938, Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska”, s. 243.
  • Józef Birkenmajer, Polska dywizja w tajgach Syberii, Marta Korczyńska (red.), Grzegorz Korczyński (red.), Tomasz Bohajedyn (ilust.), Kraków: Wydawnictwo Cztery Strony, 2015, ISBN 978-83-65137-04-3, OCLC 907358736.