Otwórz menu główne

Aleksandr Wasiljewicz Kołczak, ros. Александр Васильевич Колчак (ur. 4 listopada?/16 listopada 1874 w Petersburgu, zm. 7 lutego 1920 w Irkucku) – rosyjski oficer marynarki, admirał, badacz polarny. W latach 1916–1917 dowódca Floty Czarnomorskiej. Jeden z organizatorów oraz przywódców Białych w wojnie domowej 1918–1920 w Rosji, działał na Syberii i we wschodniej Rosji europejskiej.

Aleksandr Wasiljewicz Kołczak
Александр Васильевич Колчак
Ilustracja
Podpis Kołczaka
Admirał Admirał
Data i miejsce urodzenia 16 listopada 1874
Petersburg
Data i miejsce śmierci 7 lutego 1920
Irkuck
Przebieg służby
Lata służby 1895-1920
Siły zbrojne Naval Ensign of Russia.svg Marynarka Wojenna Imperium Rosyjskiego
Odznaczenia
Order św. Jerzego – III klasy (Imperium Rosyjskie) Order św. Jerzego – IV klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Włodzimierza III klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Włodzimierza IV klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętej Anny I klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętej Anny II klasy (Imperium Rosyjskie) Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława I klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętej Anny IV klasy (Imperium Rosyjskie) Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława II klasy (Imperium Rosyjskie) Szabla „Za Dzielność” Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Krzyż Komandorski Orderu Łaźni (Wielka Brytania)

Spis treści

ŻyciorysEdytuj

Urodzony w rodzinie oficera marynarki wojennej, artylerzysty. W 1888 rozpoczął naukę w Korpusie Kadetów Marynarki, który ukończył we wrześniu 1894 w stopniu miczmana. W 1891 rozpoczął służbę w marynarce rosyjskiej. Pływał na okrętach „Ruryk”, „Kriejsier”, „Kniaź Pożarskij”, „Pietropawłowsk”. W 1898 awansował na stopień ppor. marynarki. Uczestnik ekspedycji polarnej w latach 1900-1903 na jachcie „Zaria” jako hydrolog. Podczas niej odkrył i zbadał wyspę na Morzu Karskim, nazwaną od jego imienia Wyspą Kołczaka. W czasie wojny rosyjsko-japońskiej służył od kwietnia 1904 na krążowniku „Askold”, od maja dowodził niszczycielem „Sierdityj”, a potem od listopada 1904 baterią artylerii w Port Arturze[1]. Został uhonorowany m.in. szablą „Za Dzielność”. W czasie walk na lądzie został lekko ranny, poza tym szwankowało jego nadwątlone ekspedycją polarną zdrowie. W czasie upadku twierdzy był w szpitalu, po czym wkrótce w kwietniu 1905 został zwolniony z niewoli japońskiej i przez Amerykę powrócił do Rosji, do Petersburga[1].

Wraz z grupą oficerów był inicjatorem powołania nowego Morskiego Sztabu Generalnego, powstałego w 1906, zajmującego się strategią i przygotowaniem floty do działań. Służył w tym sztabie w latach 1906-1908 jako naczelnik oddziału organizacyjno-taktycznego, wykładał też w akademii morskiej[1]. Publikował w tym czasie prace naukowe i mapy z pierwszej wyprawy polarnej. W latach 1909-1910 uczestniczył w drugiej ekspedycji naukowej jako dowódca lodołamacza „Wajgacz”, kierującej się przez Ocean Indyjski na Morze Czukockie. Nie brał udziału w dalszej części ekspedycji – przejściu drogą północną, gdyż w 1911 ponownie został powołany do Morskiego Sztabu Generalnego[1]. W 1912 na propozycję dowódcy Floty Bałtyckiej adm. Essena, odszedł z pracy sztabowej i został dowódcą niszczyciela „Ussurijec”. W 1913 awansował na stopień komandora i został wybrany przez adm. Essena na oficera flagowego jego sztabu, dowodząc niszczycielem „Pogranicznik”, a wiosną 1914 przechodząc na admiralski krążownik „Ruryk[1].

Walczył w I wojnie światowej, początkowo jako szef oddziału operacyjnego Floty Bałtyckiej. Odznaczył się projektując i przeprowadzając akcje minowania Zatoki Fińskiej, a następnie także wód niemieckich (południowego Bałtyku). Od września 1915 został dowódcą Dywizji Minowej i naczelnikiem obrony Zatoki Ryskiej. Zorganizował m.in. desant na tyły Niemców pod Rygą[1]. 10 kwietnia 1916 awansował na stopień kontradmirała, a już 28 czerwca 1916 „za wyróżnianie się w służbie” – na wiceadmirała. Został przy tym przeniesiony na stanowisko dowódcy Floty Czarnomorskiej. Już od lipca podjął tam intensywną walkę minową, stawiając ok. 2000 min na wodach tureckich[1]. Po rewolucji lutowej 1917 i obaleniu caratu, kiedy we flocie wzrosło rozprzężenie i agitacja bolszewicka, zajął pozycję antyrewolucyjną. Po próbie rozbrojenia go przez komitet okrętowy 9 czerwca, kiedy to Kołczak odmówił oddania broni, ale wyrzucił szablę do morza, złożył następnie dowództwo floty wskutek niemożności dowodzenia w takich warunkach i został wezwany do Piotrogrodu[1]. Z uwagi na to, że jego osoba zaczynała się robić popularna w kręgach politycznych, Rząd Tymczasowy zdecydował o wysłaniu go w lipcu 1917 do USA przez Wielką Brytanię, w celu wykorzystania jego doświadczeń do rozwoju amerykańskiej broni minowej i planowania ewentualnego desantu w Dardanelach. Wkrótce Kołczak zdecydował powrócić do Rosji i w listopadzie 1917 dostał się do Jokohamy w Japonii, gdzie dowiedział się o rewolucji październikowej w Rosji[1]. Chcąc dalej walczyć przeciwko Niemcom, usiłował dostać się do rosyjskich oddziałów po stronie brytyjskiej w Mezopotamii, ale ostatecznie powierzono mu organizację sił rosyjskich, ochraniających Kolej Wschodniochińską (KWŻD) przed zapędami Chińczyków i w kwietniu 1918 przybył do Harbinu (samą koleją zarządzał gen. Dimitrij Chorwat, który ogłosił się tymczasowym wielkorządcą Rosji)[1]. Po kilku miesiącach jednak, zniechęcony konfliktami, Kołczak wyjechał do Japonii na leczenie.

W październiku 1918 z generałem Alfredem Knoxem (wyznaczonym na szefa misji brytyjskiej przy rządzie Komucza) przybył do Omska i 4 listopada został wyznaczony na ministra wojny i marynarki w antybolszewickim rządzie koalicyjnym (Ogólnorosyjski Rząd Tymczasowy, zwany też Rządem Syberyjskim lub Dyrektoriatem) z siedzibą w Omsku[1]. Jednak 18 listopada 1918 z udziałem kadetów, białych oficerów niezadowolonych z rządów Dyrektoriatu i czeskiego gen. Gajdy, Kołczak dokonał przewrotu. Ustanowiwszy dyktaturę, ogłosił się „wielkorządcą państwa rosyjskiego” (ros. Верховний Правитель Российского государстваwierchowyj prawitiel) w stopniu najwyższego dowódcy naczelnego. Podporządkowana mu Rada Ministrów nadała mu stopień admirała[1]. Przejął armię, której wcześniej udało się – z istotną pomocą Korpusu Czechosłowackiego – zająć Syberię do Uralu[2]. W styczniu 1919 wojska czechosłowackie, które po zakończeniu I wojny światowej nie widziały dalszego interesu w uczestnictwie w wojnie w Rosji, wycofano z frontu do ochrony linii kolejowych, a główny ciężar walk spoczął na białych Rosjanach. W marcu 1919 armia Kołczaka przeprowadziła ofensywę, której celem było osiągnięcie linii Wołgi; zamiar ten nie został zrealizowany, siły białych dotarły najdalej na odległość 80 km od Kazania[3]. Również te sukcesy zostały zniweczone w wyniku kontrofensywy Armii Czerwonej prowadzonej od kwietnia 1919. W czerwcu 1919 rząd Kołczaka został uznany przez państwa zachodnie[4]. W czerwcu i lipcu 1919 r. poniósł jednak kolejne klęski: 1 lipca upadł Perm[5], oddziały Armii Czerwonej przekroczyły Ural, zajmując 24 lipca 1919 Czelabińsk, po czym front ustabilizował się do października. 14 listopada 1919 padł Omsk, a Kołczak przeniósł rząd do Irkucka[1]. 24 grudnia 1919 w Irkucku władzę objął eserowsko-mienszewicki Ośrodek Polityczny (Politcentr), który ogłosił odsunięcie Kołczaka od władzy. 4 stycznia 1920 Kołczak abdykował w pociągu ewakuacyjnym na zachód od Irkucka, przekazując swe pełnomocnictwa gen. Antonowi Denikinowi[6].

Admirała mieli ochraniać żołnierze Korpusu Czechosłowackiego, którym Ententa 7 stycznia 1920 powierzyła go pod opiekę. Jednakże w zamian za zapewnienie swobody ewakuacji Korpusu przez rejon Irkucka oraz Bajkału, jego dowództwo w porozumieniu z głównodowodzącym siłami Ententy, gen. Janinem, wydało Kołczaka oraz ewakuowane przez niego carskie rezerwy złota Ośrodkowi Politycznemu – Politcentr, powołanemu 24 grudnia w Irkucku[6]. Po przejściu Politcentru irkuckiego 21 stycznia pod kontrolę bolszewików, 7 lutego 1920 w Irkucku po 6-dniowym śledztwie Kołczak został przez nich rozstrzelany, bez procesu, na rozkaz z Moskwy[7].

OdznaczeniaEdytuj

FilmEdytuj

Działalność Aleksandra Kołczaka podczas I wojny światowej oraz rosyjskiej wojny domowej została przedstawiona w filmie Andrieja Krawczuka z 2008, pt. Admirał.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l m S. Bałakin, op.cit.
  2. D. Bullock, op.cit., s. 24.
  3. Smele J.D., Civil war in Siberia. The anti-Bolshevik government of Admiral Kolchak 1918-1920, Cambridge: Cambridge University Press, 1997, ISBN 978-0-521-57335-1, s. 310.
  4. Lech Wyszczelski, Wojna o polskie Kresy 1918-1921, Warszawa: Bellona, 2013, s. 434, ISBN 978-83-11-12866-8, OCLC 891238898.
  5. Jonathan D. Smele, Civil war in Siberia. The anti-Bolshevik government of Admiral Kolchak 1918-1920, Cambridge: Cambridge University Press, 1997, s. 318, ISBN 978-0-521-57335-1.
  6. a b D. Bullock, op.cit., s. 34.
  7. Richard Pipes, Rosja bolszewików, Warszawa 2005, Wyd. Magnum ​ISBN 83-89656-15-9​ s. 123-126. Tam też szczegółowy opis wydarzeń w Irkucku i wokół niego.

BibliografiaEdytuj

  • S. Bałakin: A.W. Kołczak: fakty, mnienija, dokumienty, w: Nawal nr 2, Moskwa 1992, s. 15-23 (ros.)
  • David Bullock: The Czech Legion 1914-20, seria Men-at-arms nr 447, Oxford: Osprey 2009, ​ISBN 978-1-84603-236-3(ang.)

Linki zewnętrzneEdytuj