Aleksander Wat

polski poeta i prozaik

Aleksander Wat, właściwie Aleksander Chwat (ur. 1 maja 1900 w Warszawie, zm. 29 lipca 1967 w Antony) – polski pisarz i poeta pochodzenia żydowskiego. Tłumacz literatury anglosaskiej, francuskiej, niemieckiej, rosyjskiej i radzieckiej. Współtworzył polski futuryzm – w 1919 współaranżował „pierwszy polski występ futurystyczny”.

Aleksander Wat
Aleksander Chwat
Ilustracja
Imię i nazwisko Aleksander Chwat
Data i miejsce urodzenia 1 maja 1900
Warszawa
Data i miejsce śmierci 29 lipca 1967
Antony
Narodowość polska
Dziedzina sztuki literatura piękna
Epoka futuryzm
Ważne dzieła
Nagrody

nagroda tygodnika Nowa Kultura (1957)

ŻyciorysEdytuj

Jego ojcem był Mendel Michał Chwat, erudyta, chasyd, a matką Rozalia z Kronsilberów. W latach 1911–1914 uczył się w rosyjskim gimnazjum rządowym, potem w Gimnazjum Jakuba Finkla, a następnie w Gimnazjum Rocha Kowalskiego, wraz z Anatolem Sternem[1], gdzie w 1918 zdał maturę. Zaraz po maturze podjął zamiar udania się do Rosji, aby wspomóc rewolucję, do czego jednak nie doszło. Studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1918–1920 i 1920–1926, gdzie znajdował się pod dużym wpływem profesora Tadeusza Kotarbińskiego.

W czasie studiów związał się z poetami z kręgu futuryzmu dadaizującego, w tym roku ukazał się poemat prozą JA z jednej strony i JA z drugiej strony mego mopsożelaznego piecyka. W czasie wojny z bolszewikami wstąpił ochotniczo do wojska, pomimo otwarcie pacyfistycznych poglądów. Nie wziął udziału w walkach, stacjonował w Ostrowie Wielkopolskim (wraz z Jarosławem Iwaszkiewiczem). W latach 1921–1922 był redaktorem czasopisma „Nowa Sztuka”, a w latach 1924–1925 „Almanachu Nowej Sztuki”. W 1924 wstąpił do Związku Literatów Polskich, w 1926 przebywał w Paryżu. W tym samym roku ukazuje się jego opowiadanie Żyd Wieczny Tułacz, a także zbiór opowiadań Bezrobotny Lucyfer, poznaje się wówczas z Andrzejem Stawarem – znajomość ta zapoczątkowuje okres fascynacji marksizmem w życiu Wata. Na początku następnego roku, 27 stycznia, ożenił się z Pauliną Lew, nazywaną Olą.

Wydawnictwo Rój publikowało jego przekłady dzieł m.in. Henryka Manna, Ilji Erenburga i Fiodora Dostojewskiego. W 1928 z okazji dziesiątej rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości razem z Leonem Schillerem i Władysławem Daszewskim zorganizował widowisko sceniczne pod tytułem Polityka społeczna oparte na autentycznych materiałach krytyczne wobec stosunków panujących w fabrykach i polityki społecznej[2]. W 1929 został redaktorem Miesięcznika Literackiego i kierownikiem Spółdzielni Wydawniczej „Tom”. Miesięcznik Literacki był pismem literacko-politycznym, głosem środowiska marksistowskich pisarzy i poetów, do których, oprócz Wata, zaliczali się: Władysław Broniewski, Stanisław Stande, Andrzej Stawar, Władysław Daszewski, Henryk Drzewiecki, Witold Wandurski, Jan Hempel, Bruno Jasieński i Leon Schiller. Pismo ukazywało się do lipca 1931, jego żywot zakończyło aresztowanie części zespołu, w tym Wata, 10 września 1931. Spędził w więzieniu ponad 3 miesiące, na początku przy ul. Dzielnej, potem na Mokotowie. Kilka tygodni przed aresztowaniem, 23 lipca 1931, urodził się jego jedyny syn Andrzej. Po wyjściu z więzienia i nieudanych próbach reaktywowania pisma rozpoczął pracę, jako kierownik literacki, w wydawnictwie Gebethner i Wolff.

Tuż przed wojną, w maju 1939, znalazł się na liście osób przeznaczonych do osadzenia w Berezie Kartuskiej. Po wybuchu wojny uciekł wraz z rodziną z Warszawy do Lwowa, gdzie w październiku rozpoczął pracę w „Czerwonym Sztandarze”. Wraz z Tadeuszem Boyem-Żeleńskim, Władysławem Broniewskim, Aleksandrem Danem, Haliną Górską i Wandą Wasilewską wszedł w władze Komitetu Organizacyjnego Pisarzy Lwowskich, powołanego 13 października. Sześć dni później – 19 października – wyłoniono Komitet Organizacyjny Pisarzy Zachodniej Ukrainy, w którego skład wszedł Wat. 19 listopada 1939 podpisał oświadczenie pisarzy polskich witające przyłączenie Zachodniej Ukrainy do Ukrainy Radzieckiej[3]. W styczniu 1940 został aresztowany wraz z Władysławem Broniewskim, Tadeuszem Peiperem i Anatolem Sternem we Lwowie przez NKWD w zorganizowanej prowokacji. Wkrótce w Czerwonym Sztandarze ukazał się artykuł Zgnieść gadzinę nacjonalistyczną, uzasadniający aresztowanie pisarzy.

Więziono go do 20 listopada 1941 w we Lwowie, w Kijowie, naa Łubiance i w Saratowie, następnie zesłano do Kazachstanu. W Ałmaty odnalazł żonę Paulinę (Olę) Watową i syna Andrzeja. Był następnie delegatem regionalnym Rządu RP, odmówił przyjęcia obywatelstwa radzieckiego. Do Polski wrócił w 1946, staraniem głównie Adama Ważyka. Od czasu pobytu na Łubiance pozbawiony sympatii do komunizmu.

W latach 1946–1948 pracował jako redaktor naczelny Państwowego Instytutu Wydawniczego (PIW), od grudnia 1947 zasiadał w zarządzie polskiego PEN Clubu. Publikował w „Kuźnicy”, „Odrodzeniu” i „Twórczości”. W okresie stalinowskim zaprzestał aktywnej działalności literackiej. W 1953 zapadł na ciężką chorobę zespół opuszkowy Wallenberga, którą leczył w Szwecji i południowej Francji. W 1957 opublikował tom Wiersze, za który otrzymał nagrodę „Nowej Kultury”. Kolejny tom Wiersze śródziemnomorskie wydał już na Zachodzie. Kilkanaście miesięcy pracował we Włoszech jako redaktor polskiej serii w mediolańskim wydawnictwie Umberta Silvy. W latach 1961–1963 przebywał we Francji, w Paryżu i Cabris. W 1964 objął posadę asystenta w Center for Slavic and East European Studies na Uniwersytecie Berkeley. Wtedy udzielił Czesławowi Miłoszowi serii biograficznych wywiadów, które ukazały się jako Mój wiek. W następnym roku powrócił do Francji, w celach terapeutycznych wyjeżdżał na Majorkę, gdzie napisał ostatni tom wierszy Ciemne świecidło. Przez cały ten okres nękały go ostre bóle głowy. Z ich powodu popełnił samobójstwo poprzez przedawkowanie leków przeciwbólowych. Został pochowany na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency.

Siostrą Aleksandra Wata była aktorka dramatyczna Seweryna Broniszówna.

O losach Aleksandra, Oli i Andrzeja Watów w czasie okupacji radzieckiej Lwowa i na zesłaniu do Kazachstanu opowiada film Wszystko, co najważniejsze (1992) Roberta Glińskiego. Watowi poświęcona jest piosenka Aleksander Wat (1987) Jacka Kaczmarskiego[4].

NagrodyEdytuj

  • 1957 – nagroda tygodnika „Nowa Kultura”

TwórczośćEdytuj

Publikacje książkoweEdytuj

  • JA z jednej strony i JA z drugiej strony mego mopsożelaznego piecyka, Warszawa: Bronisława Skra-Kamińska, 1919 (z datą 1920) [proza poetycka]
  • Gga. Pierwszy polski almanach poezji futurystycznej. Dwumiesięcznik prymitywistów, Warszawa 1920
  • Bezrobotny Lucyfer. Opowieści, Warszawa: Księgarnia F. Hoesicka, 1926 (z data 1927)
  • Wiersze, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1957
  • Bezrobotny Lucyfer, Warszawa: Czytelnik, 1960
  • Wiersze śródziemnomorskie, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1962
  • Ciemne świecidło, Paryż: Libella, 1968
  • Mój wiek. Pamiętnik mówiony, Londyn: Polonia Book Fund, 1977
  • Ewokacja, Kraków: Wydawnictwo Kos, 1981 [eseje]
  • Mój wiek. Pamiętnik mówiony, Londyn: Polonia Book Fund, 1981
  • Semantyka języka stalinowskiego, Poznań: NZS, 1980
  • Świat na haku i pod kluczem. Eseje, Londyn: Polonia, 1985
  • Dziennik bez samogłosek, Londyn: Polonia, 1986; Warszawa
  • Pisma wybrane, Warszawa: Oficyna Wydawnicza, 1986
  • Rapsodie polityczne. Eseje, Warszawa: Wrocław: Wers, 1987
  • Świat na haku i pod kluczem. Eseje, Kraków: Wydawnictwo -x-, 1988
  • Ucieczka Lota. Proza, Londyn: Polonia, 1988
  • Wiersze wybrane, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988
  • Ucieczka Lotha. Proza, Warszawa: Oficyna Wydawnicza "Margines", 1989
  • Dziennik bez samogłosek, Warszawa: Czytelnik, 1990
  • Świat na haku i pod kluczem. Eseje, Warszawa: Czytelnik, 1991
  • Poezje zebrane, Kraków: Znak, 1992
  • Bezrobotny Lucyfer i inne opowieści, Warszawa: Czytelnik, 1993 [opowiadania]
  • Ucieczka Lotha, Warszawa: Czytelnik, 1996
  • Poezje, Warszawa: Czytelnik, 1997 (Pisma zebrane, t. 1)
  • Mój wiek. Pamiętnik mówiony, Warszawa: Czytelnik, 1998 (Pisma zebrane, t. 2)
  • Kobiety z Monte Olivetto. Dramat w trzech aktach, pięciu odsłonach, Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2000
  • Żyd Wieczny Tułacz, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2000 [opowiadania]
  • Dziennik bez samogłosek, Warszawa: Czytelnik, 2001 (Pisma zebrane, t. 3)
  • Korespondencja, cz. 1–2, Warszawa: Czytelnik, 2005 (Pisma zebrane, t. 4)
  • Publicystyka, Warszawa: Czytelnik, 2008 (Pisma zebrane, t. 5.)
  • Wiersze śródziemnomorskie; Ciemne świecidło, Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, 2008
  • Wybór wierszy, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2008
  • Bezrobotny Lucyfer. Opowieści, Warszawa: Fundacja Zeszytów Literackich; Kraków: Wydawnictwo Austeria, 2009
  • Mój wiek. Pamiętnik mówiony, t. 1–2, Kraków: Universitas, 2011
  • Notatniki, Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN; Katowice: Uniwersytet Śląski, 2015

Przekłady poezji na języki obceEdytuj

  • Mediterranean poems, Ann Arbor: Ardis, 1977
  • Bokslut, Stockholm: Modernista, 2006
  • Lume oscuro, Roma: Lithos, 2006
  • Lucifer au chômage précédé de Moi d'un côté et moi de l'autre côté de mon bichon poêle en fonte, Lausanne: Edition l'Age d'Homme, 2012

Tłumaczenia na język polskiEdytuj

Przekłady opisane są według pierwszych wydań[5].

  • Pierre Benoit, Aksela, Rój, Warszawa 30.
  • Georges Bernanos, Pod słońcem szatana, Rój, Warszawa 1928.
  • Laurids Waldemar Bruun, Białe noce, Rój, Warszawa 1927.
  • Anton Czechow, Dzieła, Czytelnik, Warszawa 1956.
  • Fiodor Dostojewski, Bracia Karamazow, Rój, Warszawa 1928.
  • Henry Mazuel-Dupuy, Gracz w szachy, Rój, Warszawa 1927.
  • Ilja Erenburg, Dzień wtóry, Rój, Warszawa 1935.
  • Ilja Erenburg, Ewokacja, Rój, Warszawa 1932.
  • Ilja Erenburg, Trzynaście fajek, Rój, Warszawa 1927.
  • Arkady Gajdar, Błękitna filiżanka i inne opowiadania, Nasza Księgarnia, Warszawa 1955.
  • Arkady Gajdar, Czuk i Hek i inne opowiadania, Nasza Księgarnia, Warszawa 1952.
  • Arkady Gajdar, Dalekie kraje. Tajemnica wojskowa, Nasza Księgarnia, Warszawa 1954.
  • Arkady Gajdar, Dzieła, Nasza Księgarnia, Warszawa 1951.
  • Arkady Gajdar, Los dobosza, Nasza Księgarnia, Warszawa 1954.
  • Arkady Gajdar, Niech świeci, Nasza Księgarnia, Warszawa 1955.
  • Arkady Gajdar, Timur i jego drużyna, Nasza Księgarnia, Warszawa 1952.
  • Ernst Glaeser, Rocznik 1902, Rój, Warszawa 30.
  • Maksym Gorki, Wassa Żeleznowa, PIW, Warszawa 1951.

Publikacje książkowe o życiu i twórczości WataEdytuj

  • Conio Gérard, Aleksander Wat et le diable dans l'histoire, Lausanne: L'Age d'Homme, 1989
  • Łukaszuk Małgorzata, ... I w kołysankę już przemieniony płacz... Obiit ... Natus est w poezji Aleksandra Wata, Londyn: Kontra, 1989
  • Dziechcińska Hanna, Aleksander Wat , Gustaw Herling-Grudziński, Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 1992
  • Pamięć głosów. O twórczości Aleksandra Wata. Studia, red. Wojciech Ligęza, Kraków: Universitas, 1992
  • Traczyńska Jolanta, Aleksander Wat 1900–1967 (zestaw bibliograficzny) , Łódź: Wojewódzka i Miejska Biblioteka Publiczna im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, 1992
  • Venclova Thomas, Aleksander Wat. Obrazoburca, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1997
  • Borowski Jarosław, "Między bluźniercą a wyznawcą". Doświadczenie sacrum w poezji Aleksandra Wata, Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1998
  • Januszkiewicz Michał, Tropami egzystencjalizmu w literaturze polskiej XX wieku. O prozie Aleksandra Wata, Stanisława Dygata i Edwarda Stachury, Poznań: Redakcja Serii "Poznańskie Studia Polonistyczne", 1998
  • Dziadek Adam, Rytm i podmiot w liryce Jarosława Iwaszkiewicza i Aleksandra Wata, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1999
  • Olejniczak Józef, W-Tajemniczanie – Aleksander Wat, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 1999
  • Szkice o poezji Aleksandra Wata, red. Jacek Brzozowski, Krystyna Pietrych, Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk, 1999
  • Molęda Edyta, Mowa cierpienia. Interpretacja poezji Aleksandra Wata, Kraków: Universitas, 2001
  • W „antykwariacie anielskich ekstrawagancji”. O twórczości Aleksandra Wata, red. Jarosław Borowski, Władysław Panas, Lublin: Wydaw. KUL, 2002
  • Pyzik Tomasz, Predestynacja w twórczości Aleksandra Wata, Gliwice: Gliwickie Towarzystwo Szkolne im. Janusza Korczaka, 2004
  • Żurek Sławomir Jacek, Synowie księżyca. Zapisy poetyckie Aleksandra Wata i Henryka Grynberga w świetle tradycji i teologii żydowskiej, Lublin: Wydaw. KUL, 2004
  • Siwiec Marek K., Los, zło, tajemnica. Ku twórczym źródłom poezji Aleksandra Wata i Czesława Miłosza, Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej im. Kazimierza Wielkiego, 2005
  • Baniecka Ewa, Poezja a projekt egzystencji. W kręgu postaw i tożsamościowych dylematów w twórczości Aleksandra Wata, Gdańsk: Wydawnictwo Słowo/Obraz Terytoria, 2008
  • Rojek Przemysław, „Historia zamącana autobiografią”. Zagadnienie tożsamości narracyjnej w odniesieniu do powojennej liryki Aleksandra Wata, Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, 2009
  • Elementy do portretu. Szkice o twórczości Aleksandra Wata, red. Agnieszka Czyżak, Zbigniew Kopeć, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2011
  • Pietrych Piotr, Aleksander Wat w Polsce powojennej (1946–1953). Teksty i konteksty, Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, 2011
  • Żukowski Tomasz, Obrazy Chrystusa w twórczości Aleksandra Wata i Tadeusza Różewicza, Warszawa: Stowarzyszenie Pro Cultura Litteraria: Instytut Badań Literackich PAN. Wydawnictwo, 2013
  • Baron-Milian Marta, Wat plus Vat. Związki literatury i ekonomii w twórczości Aleksandra Wata, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego: Oficyna Wydawnicza Wacław Walasek, 2015
  • Pietrych Piotr, O Aleksandrze Wacie – i nie tylko. Szkice historycznoliterackie, Kielce: Instytut Filologii Polskiej UJK, 2015

PrzypisyEdytuj

  1. Zieliński J., Dwudziestowieczny Marsjasz, s. 475.
  2. Marci Shore: Kawior i popiół. Świat Książki Warszawa 2012, s.101-102.
  3. Prawdziwa historia Polaków. s. 168.
  4. Jacek Kaczmarski, Aleksander Wat, [w:] Ale źródło wciąż bije, Warszawa 2002, s. 443, (nagranie na płycie Litania)
  5. Według katalogu Biblioteki Narodowej

BibliografiaEdytuj

Linki zewnętrzneEdytuj