Baryt (gr. baros – "ciężki", chodzi o charakterystyczną dla barytu gęstość; dawniej także jako szpat ciężki, szpat boloński) – minerał z gromady siarczanów (siarczan baru).

Baryt
Ilustracja
Właściwości chemiczne i fizyczne
Skład chemiczny

BaSO4

Twardość w skali Mohsa

3–3,5

Przełam

nierówny, kruchy

Łupliwość

doskonała i dobra w dwóch kierunkach

Układ krystalograficzny

rombowy

Gęstość minerału

4,3–4,6 g/cm³

Właściwości optyczne
Barwa

biała, szarawa, żółtawa do brunatnej, niebieska, zielona, czerwonawa

Rysa

biała

Połysk

szklisty, często tłusty lub jedwabisty

WłaściwościEdytuj

 
Struktura barytu
  • kryształy o pokroju tabliczkowym
  • Dyspersja: 0,016
  • Pleochroizm: wyraźny
  • Luminescencja: w zakresie bliskiego UV świecenie białe, niebieskozielone i szare; w zakresie dalekiego UV świecenie bladozielone, białoróżowe, kremowobiałe i żółtozielone

Rozpuszcza się tylko w stężonym, gorącym kwasie siarkowym. Jest trudno topliwy.

WystępowanieEdytuj

Minerał rozpowszechniony w żyłowych utworach hydrotermalnych niskich temperatur.

Miejsca występowania: USA (Kolorado, Dakota Południowa, Connecticut): duże i dobrze wykształcone kryształy, nadające się do szlifowania, Wielka Brytania (Kumbria, Kornwalia, Westmoreland), Niemcy (Schwarzwald, Hesja, Harz, Westfalia), Rosja (Ural, Kaukaz), Francja Masyw Centralny.

W Polsce występuje w okolicach Boguszowa-Gorców, w rejonie Stanisławowa na Pogórzu Kaczawskim, w Górach Świętokrzyskich, w okolicach Machowa i Tarnobrzega, w Dolinie Kościeliskiej (Tatry).

Konotacje historyczneEdytuj

W 1630 roku pochodzący z Bolonii włoski szewc i jednocześnie zapalony alchemik Vincenzo Cascariolo badał występujące w okolicach miasta jajowatego kształtu „kamienie”. W trakcie ogrzewania zauważył, że rozgrzany minerał emitował światło doskonale widoczne w ciemności. Odkrył on wtedy zjawisko termoluminescencji, dziś nie mające w sobie nic tajemniczego, wtedy jednakże wzbudzające sensację. Badany minerał nazywano „kamieniem słonecznym”, „świecącą kulą z Bolonii” itp. Ponownie zwrócono na niego uwagę w roku 1774, kiedy to Karl Wilhelm Scheele badając próbkę minerału znacznie cięższego od innych doszedł do wniosku że musi zawierać on jakiś nieznany jeszcze pierwiastek. Niestety, udało mu się otrzymać jedynie coś co nazwał „ciężką ziemią”, a co było w istocie tlenkiem baru[1].

Niezwykłe „kamienie bolońskie”, dziś określane jako konkrecje barytowe, stanowiły przez długi czas ciekawostkę na miarę europejską[2]. Wspomniał o nich Johann Wolfgang Goethe w swej wydanej w 1774 r. powieściCierpienia młodego Wertera”: Opowiadano mi o bolońskim kamieniu, który, jeśli się go położy w słońcu, przyciaga promienie słoneczne i chwilę w nocy świeci[3]. Sam autor zapoznał się osobiście z tym minerałem podczas pobytu w Bolonii w trakcie swej włoskiej podróży w 1786 r.[4] W notatkach z tej eskapady, wydanych później pt. „Podróż włoska” (oryg. „Italianische Reise”) pisał: Pojechałem konno do Paderno, gdzie wydobywa się tak zwany szpat boloński. Lepi się z niego małe babki, które po wyprażeniu i wystawieniu na działanie światła świecą w ciemności. Tutejsi mieszkańcy nazywają je po prostu fosfori. (…) Ku mojej wielkiej radości znalazłem tam duże ilości poszukiwanego przeze mnie szpatu (…). Większe i mniejsze okazy, które znalazłem, są jajowate, najmniejsze zaś przybierają niezbyt wyraźną formę kryształów. najcięższy kawałek, jaki wpadł mi w ręce, waży siedemnaście łutów. W tej samej glinie znalazłem luzem doskonałe kryształy. (…) Spakowałem ponad osiem funtów tego szpatu[5].

Dopiero Humphry Davy w 1808 roku odkrył metaliczny bar, jednak w postaci bardzo zanieczyszczonej. Czysty metaliczny pierwiastek udało się otrzymać dopiero w 1901 roku[1].

ZastosowanieEdytuj

 
Sproszkowany baryt do sporządzania płuczki wiertniczej
  • Baryt to podstawowy surowiec do produkcji baru metalicznego i jego związków.
    • Bar metaliczny jest wykorzystywany jako reduktor (odtleniacz) metali i silny getter – pochłaniacz gazów niezbędny w produkcji lamp elektronowych.
  • Ze względu na znaczną gęstość i nietoksyczność stosowany jako dodatek obciążający do płuczek wiertniczych.
  • W medycynie sproszkowany baryt, ze względu na pochłanianie przez niego promieniowania rentgenowskiego oraz fakt, że nie wchłaniania się z przewodu pokarmowego stosuje się go jako składnik środka cieniującego – papki barytowej w diagnostyce radiologicznej przewodu pokarmowego[2],[6].
  • BaO stosuje się w przemyśle chemicznym i materiałów ogniotrwałych.
  • BaCO3 – jako trutkę na gryzonie.
  • BaO2 – wykorzystywany jest do otrzymywania tlenu, wody utlenionej[6] i jako zapalnik do aluminiowych materiałów termitowych.
  • Wykorzystywany w przemyśle papierniczym i gumowym jako wypełniacz,
  • w przemyśle włókienniczym, chemicznym,
  • używany przy produkcji farb (biały pigment),
  • w budownictwie – jako dodatek do ciężkiego betonu, barytobetonu, gdzie zastępuje kruszywo, np. żwir; używany do budowy osłon przed promieniowaniem

Na ogół jest używany w celach dekoracyjnych.

  • ma duże znaczenie kolekcjonerskie.

PrzypisyEdytuj

  1. a b Aleksander Szpakowski: Baryt, a co w tym takiego ciekawego…? [w:] Interstone [1]
  2. a b Ewa Pasieka, Jacek Lewandowski: Baryt – charakterystyka i zastosowanie w rentgenodiagnostyce [w:] "Inżynier i Fizyk Medyczny", kwiecień 2016 [2]
  3. Johann Wolfgang Goethe: Cierpienia młodego Wertera, Ksiązka i Wiedza, Warszawa 1986 ISBN 83-05-11682-4 s. 58
  4. Mirosław J. Barański: Za Goethem do Bolonii [w:] „Na Szlaku. Magazyn turystyczno-krajoznawczy” R. XXXVI, nr e-185 (381), marzec 2022, s. 26-28 [3]
  5. Goethe: Podróż włoska, tłum. Henryk Krzeczkowski, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1980 ISBN 88-06-00129-X, s. 96-97
  6. a b Jochen Gartz: Woda utleniona od A do Z, wyd. Vital, Białystok 2021 ISBN ISBN 978-83-8168-785-0 s. 19-20 [4]

Zobacz teżEdytuj

BibliografiaEdytuj

  • H. Sylwestrzak "Baryt – kamień alchemików"
  • Kazimierz Maślankiewicz: Kamienie szlachetne. Wyd. 3 popr. i uzup.. Warszawa: Wydawnictwo Geologiczne, 1982.
  • Michał Sachanbiński: Vademecum zbieracza kamieni szlachetnych i ozdobnych. Warszawa: Wydawnictwo Geologiczne, 1984. ISBN 83-220-0199-1.
  • Ryszard Szepke: 1000 słów o atomie i technice jądrowej. Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1982. ISBN 83-11-06723-6. (pol.)