Kolorado (stan)

stan Stanów Zjednoczonych
Ten artykuł dotyczy stanu w USA. Zobacz też: Kolorado.

Kolorado (ang. Colorado, wym. /kɒləˈrɑːdoʊ/ i) – stan w środkowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych.

Kolorado
State of Colorado
stan
38. stan od 1 sierpnia 1876
Ilustracja
Kapitol stanu Kolorado.
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Nil sine numine
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Denver
Kod ISO 3166-2 US-CO
Gubernator Jared Polis (D)
Powierzchnia 269 837 km²
Populacja (2020)
• liczba ludności

5 773 714
• gęstość 21,4 os./km²
Strefa czasowa UTC-07:00
UTC-06:00
Języki urzędowe angielski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Stany Zjednoczone

Na północy graniczy z Wyoming i Nebraską, na wschodzie z Kansas, na południu z Oklahomą i Nowym Meksykiem, a na zachodzie z Utah. Kolorado jest jednym z trzech stanów USA niemających naturalnych granic. Wyznaczają je: długość i szerokość geograficzna, a tym samym Kolorado ma kształt czworoboku. Nazwa stanu pochodzi od nazwy rzeki Kolorado, która po hiszpańsku brzmi Rio Colorado[1].

Kolorado jest najwyżej położonym stanem USA ze średnią wysokością 2091 m n.p.m.[2]. Największy obszar metropolitalny w stanie DenverAuroraLakewood liczy blisko 3 mln mieszkańców[3].

Symbole stanuEdytuj

  • Dewiza: Nil sine numine (Nic bez opatrzności Boskiej)
  • Przydomek: The Centennial State (Stan Stulecia)

Kolorado zostało nazwane Stanem Stulecia, ponieważ w 1876 roku stało się 38 stanem, 100 lat po podpisaniu przez ojców założycieli Deklaracji Niepodległości[4].

HistoriaEdytuj

Pierwotnie ziemie tego regionu były zamieszkiwane przez Indian, którzy przybyli do Kolorado wraz z końcem epoki lodowcowej. Najstarsze artefakty należące od pierwszych Indian datowane są na 11 200 lat p.n.e. Na początku XVIII wieku tereny dzisiejszego stanu Kolorado zostały opanowane przez Hiszpanów. W 1803 roku północno-wschodnia część dzisiejszego stanu została zakupiona od Francji, jako część francuskiej Luizjany. W 1848 roku południowa i zachodnia część stała się terytorium Stanów Zjednoczonych po wojnie amerykańsko-meksykańskiej. W roku 1858 odkryto złoża złota. W latach 18641870 trwały wojny z Indianami.

W 2012 roku Kolorado, razem ze stanem Waszyngton stały się pierwszymi stanami, które zalegalizowały marihuanę do użytku rekreacyjnego[4].

GeografiaEdytuj

 
Góry w Kolorado.

Kolorado jest wyżynno-górzystym stanem, którego średnia wysokość nad poziomem morza przekracza 2000 m. Jest też jedynym stanem, którego cała powierzchnia leży powyżej 1000 m n.p.m. Trzy czwarte powierzchni stanu to tereny wyżynne i wybitnie górzyste, obszary te leżą powyżej 1500–2000 m n.p.m. Jedynie wschodnia część jest płaska. Najwyższy szczyt Kolorado, Mount Elbert, wznosi się na 4399 m n.p.m. Zachodnią część stanu zajmują Góry Skaliste i Wyżyna Kolorado, wschodnią – obszar Wielkich Równin.

Kolorado znajduje się w strefie klimatu podzwrotnikowego kontynentalnego suchego z dużymi różnicami temperatur dnia i nocy. W górach występuje wielopiętrowość klimatyczna. Opady są niskie i wynoszą średnio od 380 do 630 mm rocznie. Wyższe opady występują w górach. Warto tu jednak zwrócić uwagę na lokalne różnice związane z ukształtowaniem terenu, gdzie górskie doliny są miejscami relatywnie suchymi. Zimy w Kolorado są śnieżne i mroźne. Lata zaś, z pominięciem obszarów górskich, są gorące i suche. W zachodniej części stanu temperatury wynoszą od 16 °C do 21 °C latem, choć mogą być wyższe (zależy to od wysokości nad poziomem morza oraz miejsca). W wysokich partiach gór panuje alpejski klimat i wręcz arktyczny klimat, co jest związane ze znacznymi wysokościami (powyżej 3000 m n.p.m.). Wschodnia część Kolorado cechuje się ekstremami termicznymi, gdzie zimą średnie wartości termiczne wynoszą kilka stopni poniżej zera, ale mogą obniżyć się do wartości od –18 °C do –23 °C. Lata są upalne, powyżej 30 °C, temperatury rzędu 35–38 °C nie należą do rzadkości. Taki rozkład temperatur związany jest z rzeźbą terenu Ameryki Północnej, co wiąże się z napływem mas powietrza – mroźnych, arktycznych zimą i gorących zwrotnikowych latem. Najwyższą temperaturę w Kolorado zanotowano 11 lipca 1888 roku i wynosiła ona 48 °C. Najniższa zanotowana temperatura z dnia 1 lutego 1985 roku wynosiła –61 °C[5][6][7].

Ze stanu Kolorado, a dokładnie z wysokiego pasma Gór Skalistych, wypływają większe rzeki Stanów Zjednoczonych. Są to Rio Colorado, czyli rzeka Kolorado, i Rio Grande i liczne dopływy Missisipi, jak rzeka Arkansas. Tym samym stan Kolorado należy do dwóch zlewisk: Oceanu Spokojnego i Zatoki Meksykańskiej (Ocean Atlantycki). W górach liczne są polodowcowe jeziora.

Roślinność zróżnicowana ze względu na rzeźbę terenu. W górach rosną lasy iglaste i wysokogórskie łąki, zaś na wschodzie suche prerie, w większości zastąpione przez pola uprawne i łąki. W południowo-zachodniej części stanu występują obszary półpustynne.

Większe miastaEdytuj


 
Denver
 
Colorado Springs

Lp. Miasto Hrabstwo Liczba mieszkańców (2017)[8]

 
Aurora
 
Pueblo

1 Denver Denver 704 621
2 Colorado Springs El Paso 464 474
3 Aurora Arapahoe 366 623
4 Fort Collins Larimer 165 080
5 Lakewood Jefferson 154 958
6 Thornton Adams i Weld 136 978
7 Arvada Jefferson i Adams 118 807
8 Westminster Adams i Jefferson 112 812
9 Pueblo Pueblo 111 127
10 Centennial Arapahoe 110 250
11 Boulder Boulder 107 125
12 Greeley Weld 105 448

DemografiaEdytuj

 
Piramida wieku
 
Mapa gęstości zaludnienia Kolorado.

Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Kolorado liczy 5 773 714 mieszkańców, co oznacza wzrost o 744 518 (14,8%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010[9]. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,8% populacji, 21,9% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 14,6% to osoby mające 65 i więcej lat. 49,6% ludności stanu stanowią kobiety[10].

JęzykEdytuj

W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami są[11]:

Rasy i pochodzenieEdytuj

Według danych z 2019 roku, 83,7% mieszkańców stanowiła ludność biała (67,5% nie licząc Latynosów), 4,2% to czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie, 4,0% miało rasę mieszaną, 3,3% to Azjaci, 1,0% to rdzenna ludność Ameryki, 0,13% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 21,8% ludności stanu[12].

Największe grupy stanowią osoby pochodzenia niemieckiego (16,7%), meksykańskiego (16,0%), irlandzkiego (10,3%), angielskiego (9,6%) i włoskiego (4,6%). Istnieją także duże grupy osób pochodzenia „amerykańskiego” (230,3 tys.), szkockiego lub szkocko–irlandzkiego (200,8 tys.), europejskiego (195,9 tys.), francuskiego (159,6 tys.), polskiego (136,4 tys.), szwedzkiego (122,2 tys.), norweskiego (118,9 tys.) i hiszpańskiego (108,9 tys.)[12].

ReligieEdytuj

 
Teren bezdenominacyjnego megakościoła New Life Church w Colorado Springs.

Dane z 2014 r.[13]:

GospodarkaEdytuj

Produkt krajowy brutto Kolorado w 2015 roku osiągnął wartość 288,8 mld USD[17], co uplasowało stan na 19. miejscu w Stanach Zjednoczonych[17]. Roczny wzrost PKB w 2016 roku wyniósł 2,0%, co było wartością ponad przeciętną w Stanach Zjednoczonych (średnia dla wszystkich stanów w 2016 roku wyniosła 1,5%)[18]. W przeliczeniu na głowę mieszkańca w 2016 roku PKB wyniósł 52 975 USD, co uplasowało stan na 16. miejscu spośród amerykańskich stanów (średnia krajowa w 2016 wyniosła 50 577 USD)[19].

Przemysł i bogactwa naturalneEdytuj

Wiele firm i przedsiębiorstw ma w stanie Kolorado swe siedziby, a najbardziej znane z nich są podane w poniższej tabeli. Główne uprawy rolne to: kukurydza, pszenica, buraki cukrowe, jęczmień, ziemniaki, jabłka, brzoskwinie. Można tu też znaleźć wielkie hodowle bydła, owiec i drobiu. Wydobywa się uran i molibden.

Największe przedsiębiorstwa mające siedzibę w Kolorado Gałąź przemysłu
Quark Inc. komputerowy
J.D. Edwards komputerowy
Janus Capital Group usługi inwestycyjne
RE/MAX nieruchomości
EchoStar Communications Corporation elektroniczny, komunikacyjny
Newmont Mining wydobywczy, górnictwo
Coors Brewing Company browarnictwo
Vail Resorts wyciągi narciarskie
Aspen Skiing Company wyciągi narciarskie

UczelnieEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Colorado Department of Personnel & Administration (DPA) Division of Information Technologies (DoIT) (ang.). [dostęp 2010-10-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-03)].
  2. Average Elevation of U.S.A States Map, AtlasBig [dostęp 2021-07-07] (ang.).
  3. Metropolitan Areas (USA): Metropolitan and Micropolitan Statistical Areas - Population Statistics, Charts and Map, www.citypopulation.de [dostęp 2021-07-07].
  4. a b Casey Leins, 10 Things to Know About Colorado, U.S. News, 2019 [dostęp 2021-07-07].
  5. DRI.edu Western Regional Climate Center. Retrieved October 24, 2006.
  6. Record Highest Temperatures by State. National Climatic Data Center, January 1, 2004, 2007-01-11. [dostęp 2011-04-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-09-23)].
  7. Record Lowest Temperatures by State (PDF) (ang.). National Climatic Data Center, January 1, 2004. [dostęp 2007-01-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-19)].
  8. Biggest Cities in Colorado, www.biggestuscities.com [dostęp 2019-01-25].
  9. Change in Resident Population of the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 1910 to 2020, 2020 Census Apportionment Results [dostęp 2021-07-07].
  10. U.S. Census Bureau QuickFacts: Colorado; United States, www.census.gov [dostęp 2021-07-07] (ang.).
  11. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-01-22].
  12. a b 2019: ACS 1-Year Estimates Data Profiles (DP05/DP02), data.census.gov [dostęp 2021-07-07].
  13. Adults in Colorado. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-15].
  14. W nawiasie zaznaczono grupy mające ponad 100 tys. członków.
  15. W nawiasie zaznaczono grupy mające ponad 50 tys. członków.
  16. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-15].
  17. a b Lam Cao and Robert P. Tate: Gross Domestic Product by State, Annual Statistics for (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  18. Gross Domestic Product by State: Fourth Quarter and Annual 2016 (ang.). U.S. Bureau of Economic Analysis. [dostęp 2017-10-30].
  19. Per capita Real Gross Domestic Product (GDP) of the United States in 2016, by state (ang.). The Statistics Portal. [dostęp 2017-10-30].

BibliografiaEdytuj

  • Encyklopedia geograficzna świata: Ameryka Północna, Wydawnictwo OPRES, Kraków 1997, ​ISBN 83-85909-20-6​.

Linki zewnętrzneEdytuj