Nowy Meksyk

stan Stanów Zjednoczonych

Nowy Meksyk (ang. New Mexico, hiszp. Nuevo México, naw. Yootó Hahoodzo; wymowa: /nu: ˈmɛksɪkoʊ/ i) – stan na południowym zachodzie Stanów Zjednoczonych. Od południa graniczy z Meksykiem, natomiast z pozostałych stron z innymi amerykańskimi stanami (od zachodu Arizoną, od północy z Kolorado, od wschodu z Oklahomą i Teksasem).

Nowy Meksyk
State of New Mexico
stan
47. stan od 6 stycznia 1912
ilustracja
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Crescit eundo
Państwo

 Stany Zjednoczone

Stolica

Santa Fe

Kod ISO 3166-2

US-NM

Gubernator

Michelle Lujan Grisham (D)

Powierzchnia

314 917 km²[1]

Populacja (2020)
• liczba ludności


2 117 552[2]

• gęstość

6,6 os./km²

Strefa czasowa

UTC-07:00
UTC-06:00

Języki urzędowe

de iure brak (de facto na równi angielski i hiszpański)

Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Stany Zjednoczone

Stolicą stanu jest Santa Fe, a największym miastem Albuquerque. Nowy Meksyk ma najwyższy odsetek ludności latynoskiej w Stanach Zjednoczonych oraz drugi po Alasce odsetek rdzennych Amerykanów.

Symbole stanuEdytuj

  • Dewiza: Crescit Eundo („Rośnie sam”)
  • Przydomek: Land of Enchantment („Kraina Oczarowania”)
  • Symbole:

HistoriaEdytuj

GeografiaEdytuj

 
Wąwóz rzeki Rio Grande

Klimat jest bardzo zróżnicowany w zależności od położenia i wysokości. Na południu przeważają pustynie, gdzie temperatury w lecie przekraczają 38 °C, a na północy śnieżne szczyty, gdzie temperatury zimą spadają wiele stopni poniżej zera.

Chociaż Nowy Meksyk jest piątym co do wielkości stanem USA pod względem powierzchni, to jest szóstym – najmniej zaludnionym. Około jednej czwartej ludności mieszka w mieście Albuquerque, w środkowej części stanu[3].

Nowy Meksyk ma wiele zalesionych dolin i szczytów w południowych Górach Skalistych, pustynnych kanionów na południu, a na wschodzie wysokich płaskowyżów Wielkich Równin[3]. Najwyższym szczytem jest Wheeler Peak, wznoszący się na wysokość 4013 m n.p.m.

Największe miasta Nowego Meksyku[4]
Lp. Miasto Ludność
(2017)
1 Albuquerque 558 545
2 Las Cruces 101 712
3 Rio Rancho 96 159
4 Santa Fe 83 776
5 Roswell 47 775
6 Farmington 45 450
7 Clovis 38 962
8 Hobbs 37 764
9 Alamogordo 31 248
10 Carlsbad 28 774

DemografiaEdytuj

 
Piramida wieku

Spis ludności z roku 2020 stwierdza, że stan Nowy Meksyk liczy 2 117 522 mieszkańców, co oznacza wzrost o 58 343 (2,8%) w porównaniu z poprzednim spisem z roku 2010[5]. Dzieci poniżej piątego roku życia stanowią 5,8% populacji, 22,7% mieszkańców nie ukończyło jeszcze osiemnastego roku życia, a 18% to osoby mające 65 i więcej lat. 50,5% ludności stanu stanowią kobiety[6].

JęzykEdytuj

W 2010 roku najpowszechniej używanymi językami są[7]:

Rasy i pochodzenieEdytuj

Według danych z 2019 roku, 73,9% mieszkańców stanowiła ludność biała (36,8% nie licząc Latynosów), 9,5% to rdzenna ludność Ameryki, 3,5% miało rasę mieszaną, 2,3% to czarnoskórzy Amerykanie lub Afroamerykanie, 1,7% to Azjaci, 0,04% to Hawajczycy i mieszkańcy innych wysp Pacyfiku. Latynosi stanowią 49,3% ludności stanu[8].

Hiszpańscy Amerykanie stanowili większość populacji do lat 40. XX wieku. W 2019 roku największe grupy stanowią osoby pochodzenia meksykańskiego (32,1%), niemieckiego (7,3%), hiszpańskiego (6,9%), angielskiego (6,2%), irlandzkiego (6,1%) i Nawahowie (5,6%). Inne duże grupy obejmują osoby pochodzenia „amerykańskiego” (94,4 tys.), szkockiego lub szkocko–irlandzkiego (45,2 tys.), włoskiego (41,3 tys.), francuskiego (38 tys.), europejskiego (37,9 tys.) i polskiego (21,4 tys.)[8].

ReligiaEdytuj

Dane z 2014 r.[9]:

GospodarkaEdytuj

Głównymi pracodawcami w Nowym Meksyku są opieka zdrowotna, handel detaliczny, hotelarstwo i usługi edukacyjne. Około jednej czwartej produktu krajowego brutto (PKB) stanu pochodzi z działań rządowych, w tym federalnych przedsiębiorstw cywilnych, takich jak Departament Energii w Los Alamos National Laboratory[3].

Przemysł i energiaEdytuj

Nowy Meksyk jest ósmym co do wielkości producentem energii w kraju, głównie ze względu na produkcję ropy naftowej, gazu ziemnego i węgla. Stan nie posiada elektrowni jądrowych, ale ma drugą pod względem wielkości rezerwę uranu w kraju. Mimo że obecnie nie pracuje żadna kopalnia uranu, znaczne ilości uranu wydobyto w tym stanie, w latach 1948–2002. Nowy Meksyk ma znaczne zasoby odnawialne, zwłaszcza z wiatru i energii słonecznej[3].

RolnictwoEdytuj

Nowy Meksyk konsekwentnie plasuje się w czołówce trzech stanów produkujących najwięcej pekanu i ma jedne z największych stad mlecznych w kraju[11]. Do innych głównych upraw należą cebula, papryka chili, bawełna, kukurydza, pszenica i sorgo. Znaczny dochód przynosi także produkcja siana z lucerny[12].

TurystykaEdytuj

 
Zabytkowy kościół Quarai. Pozostałości XVII-wiecznej hiszpańskiej misji franciszkańskiej.

Turystyka jest jedną z głównych gałęzi gospodarki w Nowym Meksyku. Stan znany jako „Kraina Oczarowania” przyciąga miliony turystów każdego roku[13]. Do głównych atrakcji należą indiańskie ruiny i ceremonie, górskie i pustynne krajobrazy, wiele parków narodowych i zabytków o znaczeniu kulturalnym, historycznym i naukowym[13]. Park Narodowy Carlsbad Caverns, który zawiera ponad 100 jaskiń ma co roku ponad 400 tys. odwiedzin[14].

Albuquerque International Balloon Fiesta, który odbywa się zawsze w październiku, jest jednym z największych festiwali baloniarskich na świecie[13].

UczelnieEdytuj

Interesujące miejscaEdytuj

Pomniki narodoweEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. State Area Measurements and Internal Point Coordinates (ang.). U.S. Census Bureau. [dostęp 2018-04-09].
  2. U.S. Census Bureau QuickFacts: New Mexico, www.census.gov [dostęp 2022-06-09] (ang.).
  3. a b c d New Mexico – State Energy Profile Analysis – U.S. Energy Information Administration (EIA), www.eia.gov [dostęp 2019-01-29].
  4. Biggest Cities in New Mexico, www.biggestuscities.com [dostęp 2019-01-29].
  5. Change in Resident Population of the 50 States, the District of Columbia, and Puerto Rico: 1910 to 2020, 2020 Census Apportionment Results [dostęp 2022-06-09].
  6. U.S. Census Bureau QuickFacts: New Mexico; United States, www.census.gov [dostęp 2022-06-09] (ang.).
  7. Data Center Results, apps.mla.org [dostęp 2019-01-29].
  8. a b 2019: ACS 1-Year Estimates Data Profiles – New Mexico, data.census.gov [dostęp 2022-06-09].
  9. Adults in New Mexico. Pew Research Center, 2014. [dostęp 2019-01-16].
  10. State Membership Report. The ARDA. [dostęp 2019-01-16].
  11. Articles, facts & infographics about New Mexico Agriculture, Farm Flavor [dostęp 2020-06-21] (ang.).
  12. Brittany Stovall, New Mexico’s Top 10 Agriculture Commodities, Farm Flavor, 2019 [dostęp 2019-01-29] (ang.).
  13. a b c New Mexico – Services, labour, and taxation, Encyclopedia Britannica [dostęp 2019-01-30] (ang.).
  14. Creepy but captivating Carlsbad Caverns, www.thebeaconnewspapers.com, 14 listopada 2014 [dostęp 2019-01-30] (ang.).
  15. White Sands (ang.). NPS. [dostęp 2014-05-23].
  16. Bandelier National Monument (ang.). NPS. [dostęp 2014-05-23].
  17. Gila Cliff Dwellings National Monument (ang.). NPS. [dostęp 2014-05-23].

Linki zewnętrzneEdytuj