Cesarz

tytuł monarszy
Zobacz też: inne znaczenia.

Cesarz (od łac. Caesar) – monarcha, któremu przypisuje się rangę i honor wyższe od króla.

Karol Wielki – pierwszy Święty Cesarz Rzymski (800-814)
Franciszek II Habsburg – jedyny w historii tzw. „dwucesarz”: rzymski i austriacki (1804-1806)
Napoleon Bonaparte – cesarz Francuzów (1804-1815)

Pochodzenie tytułuEdytuj

Termin „cesarz” pochodzi od przydomka (ostatniego członu nazwiska) dyktatora Republiki Rzymskiej Gajusza Juliusza Cezara. Pierwszym władcą, którego uznaje się za cesarza, jest Oktawian August, który używał tytułów: imperator (co znaczy wódz, zwierzchnik armii) i august („obdarzony autorytetem przez bogów w drodze auspicjów”, „święty”).

Wbrew obiegowym opiniom termin Cezar, używany przez Oktawiana Augusta nie stanowił nazwy godności, ale funkcjonował jako nazwisko rodowe, co było spowodowane faktem, iż jako adoptowany syn Juliusza Cezara odziedziczył jego nazwisko (przed adopcją nazywał się Gajusz Oktawiusz, po adopcji – Gajusz Juliusz Cezar Oktawianus). Nazwisko to naturalną koleją rzeczy dziedziczyli potomkowie Augusta, czyli kolejni władcy z dynastii julijsko-klaudyjskiej. Linia ta wygasła na Neronie, jednak do tej pory nazwisko Cezar tak zrosło się już z tronem imperium, że kolejny władca przyjął je niejako automatycznie.

Określenia cesarza w językach europejskich pochodzą albo od łacińskiego imperator: wł. imperatore, hiszp. emperador, port. imperador, franc. empereur i ang. emperor, zapożyczone z francuskiego, albo od greckiej transliteracji słowa Caesar, czyli Kaisar: niem. Kaiser, holenderskie keizer, szwed. kejsar, tureckie kaiser, węg. császára oraz wschodniosłowiańskie car. Język polski rozróżnia słowa car, cesarz i imperator, natomiast język rosyjski słowa car (царь) i imperator (император).

Historia tytułuEdytuj

Upadłe w 476 zachodnie Cesarstwo Rzymskie starali się odnawiać różni władcy germańscy. Trwałą władzę cesarską nad znaczną częścią dawnego imperium rozciągnął król Franków Karol Wielki, a po wymarciu Karolingów król niemiecki Otton I. W dużym stopniu na podstawie dokumentu zwanego donacją Konstantyna (który uznaje się już za falsyfikat) papiestwo uzyskało jednak prawo do przyznawania tego tytułu na Zachodzie. Skorzystano z tego koronując Karola Wielkiego na cesarza rzymskiego w roku 800. Cesarstwo Franków co prawda szybko się rozpadło, ale jego powstanie pociągnęło za sobą utworzenie w X wieku Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Późniejsi cesarze zanegowali papieskie prawo do szafowania koroną cesarską. Cesarze bizantyńscy zniknęli razem z zagładą Cesarstwa Bizantyńskiego z ręki Turków w XV wieku, jednakże sułtanowie tureccy po zdobyciu Konstantynopola sami używali tytułu cesarza rzymskiego, czego nie uznawała chrześcijańska Europa. Z czasem tytułu cesarskiego zaczęli również używać władcy Rosji, którzy uważali się za dziedziców prawosławnego Bizancjum. W 1804 roku cesarzem koronował się Napoleon Bonaparte, który symbolicznie odwoływał się do tradycji karolińskiej, z uwagi na co doprowadził do rozwiązania Świętego Cesarstwa Rzymskiego przez Franciszka II. Ten zaś, domyślając się rychłego końca Rzeszy Niemieckiej, w 1804 roku przyjął tytuł cesarza Austrii jako władcy krajów austriackich, Czech i Węgier. Najwięcej cesarstw, cztery, było w Europie od roku 1804 do 1806 (rosyjskie, austriackie, francuskie i Święte Cesarstwo Rzymskie). W 1871 roku król pruski Wilhelm I został ogłoszony cesarzem niemieckim po zwycięstwach nad Austrią i Francją. Cesarstwa zniknęły z Europy w wyniku I wojny światowej. Obecnie jedynym państwem na świecie, którego głową jest cesarz, jest Japonia[1].

Kraje, których władców nazywano cesarzami:

Cesarzami określa się tradycyjnie:

Cesarze panujący w XX i XXI wiekuEdytuj

Lista obejmuje monarchów z tytułem cesarza panujących w zakresie lat od 1901

Portret Imię Państwo/kraj Dynastia Lata panowania
  Wiktoria   Cesarstwo Indii Welfowie 18761901
  Edward VII   Cesarstwo Indii Koburgowie 19011910
  Jerzy V   Cesarstwo Indii Windsorowie 19101936
  Edward VIII   Cesarstwo Indii Windsorowie 19361936
  Jerzy VI   Cesarstwo Indii (do 1947)
  Unia Indyjska (1947-1948)
Windsorowie 19361948[2]
  Mutsuhito   Japonia 18671912
  Yoshihito   Japonia 19121926
  Hirohito   Japonia 19261989
  Akihito   Japonia 19892019[3]
  Naruhito[4]   Japonia 2019-
  Wilhelm II   Rzesza Niemiecka Hohenzollernowie 18881918
  Franciszek Józef I   Cesarstwo Austriackie Habsbursko-Lotaryńska 18481916
  Karol I   Cesarstwo Austriackie Habsbursko-Lotaryńska 19161918
  Mikołaj II   Imperium Rosyjskie Romanowie 18941917
  Guangxu   Chiny 18751908
  Puyi   Chiny 19081912
1917
  Hongxian   Chiny 19151917
  Puyi   Mandżukuo 19341945
  Ferdynand I   Bułgaria Koburgowie 19081918
  Borys III   Bułgaria Koburgowie 19181943
  Symeon II   Bułgaria Koburgowie 19431946[3]
  Menelik II   Abisynia 18891913
  Lij Yasu V   Abisynia 19131916
  Zauditu   Abisynia 19161930
  Haile Selassie I   Abisynia 19301935
19411974
  Wiktor Emanuel III   Abisynia (włoska) Sabaudzka 19351941
  Bokassa I   Cesarstwo Środkowoafrykańskie 19761979
  Thành Thái   Wietnam 18891907
  Duy Tân   Wietnam 19071916
  Khải Định   Wietnam 19161925
  Bảo Đại   Wietnam 19261945
  Gojong   Korea 18971907
  Sunjong   Korea 19071910

Kwestie sporne:
Michał II15 marca 1917 imperator (cesarz) Rosji Mikołaj II abdykował na rzecz swego brata Michała Aleksandrowicza Romanowa tytułując go imperatorem wszechrosyjskim Michałem II – który jednak następnego dnia zrezygnował z tronu posługując się tytułem wielkiego księcia.
Amha Selassie I12 września 1974 po obaleniu cesarza Hajle Selasje junta wojskowa ogłosiła cesarzem Abisynii jego syna Asfa Uesena. On jednak tytułu nie przyjął, dopiero w 1989 na emigracji proklamował się cesarzem jako Amha Selassie I i „panował” do śmierci w 1997 roku.

Równoznaczne cesarzowi określenie posiadali władcy Persji (od 1934 Iranu), którzy używali tytułu szachinszach (król królów). Władcy Iranu, którzy używali tego tytułu, to: Reza Szah Pahlawi (1925-1941) i Mohammad Reza Pahlawi (1941-1979). Farah – żona Mohammada Rezy Pahlawiego nazywana była od 1967 szachbanu (cesarzową) Iranu.

CiekawostkiEdytuj

Cesarzem Stanów Zjednoczonych Ameryki ogłosił się Joshua A. Norton jako „Jego Cesarska Wysokość Norton I” (18591880).

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. Dokładnie tytuł ten brzmi tennō (jap. 天皇 „niebiański władca”), co wynika z tradycji, która mówi o boskim pochodzeniu cesarskiego rodu. „Znaczenie tego terminu jest wielce dalekie od naszego, europejskiego pojmowania słowa „cesarz”. (Pozycja ustrojowa cesarza w konstytucjach Japonii s. 248). Znaki te czytano także sumeragi, sumerogi, sumeramikoto (The Compact Nelson ​ISBN 0-8048-2037-6​, Tokyo 1999, s. 148).
  2. 22 czerwca 1948 król Jerzy VI zrzekł się tytułu Cesarza Indii pozostając głową państwa Indii do proklamowania Rpeubliki Indii w 1949.
  3. a b Obecnie żyjący były cesarz.
  4. Obecnie jedyny monarcha o tym tytule.