Chęciny

miasto w województwie świętokrzyskim

Chęcinymiasto w Polsce położone w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Chęciny. Położone około 15 km od Kielc, na Wyżynie Kieleckiej, historycznie w Małopolsce.

Chęciny
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Widok na miasto i zamek
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 świętokrzyskie

Powiat

kielecki

Gmina

Chęciny

Aglomeracja

kielecka

Prawa miejskie

po 1306

Burmistrz

Robert Jaworski

Powierzchnia

14,13 km²

Populacja (31.12.2021)
• liczba ludności
• gęstość


4377[1]
313 os./km²

Strefa numeracyjna

41

Kod pocztowy

26-060

Tablice rejestracyjne

TKI

Położenie na mapie gminy Chęciny
Mapa konturowa gminy Chęciny, blisko centrum na prawo u góry znajduje się punkt z opisem „Chęciny”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum po prawej na dole znajduje się punkt z opisem „Chęciny”
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa konturowa województwa świętokrzyskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Chęciny”
Położenie na mapie powiatu kieleckiego
Mapa konturowa powiatu kieleckiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Chęciny”
Ziemia50°48′10″N 20°28′02″E/50,802778 20,467222
TERC (TERYT)

2604034

SIMC

0946846

Urząd miejski
pl. 2 Czerwca 4
26-060 Chęciny
Strona internetowa
Widok Chęcin w 1835 roku.
Chęciny, mal. J. Szermentowski, 1857, MN Kielce

Według danych z 18 lipca 2018 r. miasto zajmowało powierzchnię 14,13 km²[2] i liczyło 4421 mieszkańców, z czego liczba mężczyzn wynosiła 2196 osób (49,7%), zaś kobiet – 2223 (50,3%)[3]. Gęstość zaludnienia wynosiła 313 osób/km².

Pierwsza wzmianka o wsi Chęciny pochodzi z 1275. Chęciny uzyskały lokację miejską po 1306 roku[4]. Miasto królewskie w powiecie chęcińskim województwa sandomierskiego w drugiej połowie XVI wieku[5]. Od końca XIV w. do upadku I Rzeczypospolitej, miasto było siedzibą szlacheckich sądów ziemskich i grodzkich[6]. Najważniejszym zabytkiem są ruiny zamku królewskiego z przełomu XIII i XIV wieku. Zamek pozostaje ruiną od XVIII wieku. Miasto rządowe Królestwa Kongresowego, położone było w 1827 roku w powiecie kieleckim, obwodzie kieleckim województwa krakowskiego[7]. Do 1954 siedziba gminy Korzecko.

PołożenieEdytuj

Miasto leży w środkowej części województwa świętokrzyskiego, w zachodniej części Gór Świętokrzyskich[8], między Pasmem Chęcińskim, a Pasmem Zelejowskim.

Historycznie należy do Małopolski. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim, gdzie było siedzibą powiatu stanowiącego część ziemi radomskiej[9]. W latach 1919-1939 i 1945–1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego (1919-1939; 1945-1975; 1975-1998). Od 1999 roku należy administracyjnie do województwa świętokrzyskiego.

Na terenie obszaru miejskiego Chęcin znajdują się również leżące na północy Zelejowa i Sitkówka.

GospodarkaEdytuj

Miasto jest ośrodkiem przemysłu materiałów budowlanych. W jego okolicach eksploatowany jest wapień, tzw. marmur chęciński. Rozwija się tu także przemysł spożywczy.

KomunikacjaEdytuj

Najbliższa stacja kolejowa znajduje się 5,4 km od miasta w miejscowości Radkowice. Do Chęcin kursują autobusy komunikacji miejskiej z Kielc linii 31, oraz T (linia okresowa relacji Kielce-Tokarnia, autobusy kursują między kwietniem/majem a październikiem), a także busy prywatnych przewoźników. W Chęcinach krzyżują się drogi do Kielc, Małogoszcza i Morawicy. Na wschód od miasta biegnie obwodnica na S7.

TurystykaEdytuj

 
Panorama miasta z murów zamku
 
Zespół domu zajezdnego „Pod Srebrną Górą”

Miasto położone jest między Pasmem Chęcińskim a Pasmem Zelejowskim Gór Świętokrzyskich, co zachęca do uprawiania turystyki. Z Chęcin wytyczone są szlaki piesze prowadzące m.in. na Górę Zamkową i do jaskini Raj.

W mieście funkcjonują schroniska młodzieżowe. Uzupełnieniem bazy noclegowej Chęcin są gospodarstwa agroturystyczne w pobliskim Korzecku oraz Podzamczu[10].

Chęciny są punktem początkowym   czerwonego szlaku turystycznego prowadzącego do Kielc,   niebieskiego szlaku turystycznego prowadzącego do Łagowa oraz   żółtego szlaku turystycznego prowadzącego do Wiernej Rzeki.

Kultura i sportEdytuj

W czerwcu 2013 r. otwarto halę widowiskowo-sportową „Pod Basztami”[11], która jest siedzibą Centrum Kultury i Sportu. Na wyposażeniu obiektu znajdują się m.in. siłownia, zewnętrzny kort tenisowy o nawierzchni poliuretanowej, wypożyczalnia rowerów, boisko "Orlik" ze sztuczną nawierzchnią, boisko do piłki ręcznej. W Chęcinach działa także lokalny Teatr Grodzki „Pod Basztami” oraz Drużyna Rycerska Ziemi Chęcińskiej „Ferro Aquilae”.

NazwaEdytuj

Nazwa notowana od 1275, pierwotnie brzmiała prawdopodobnie Chęcin i oznaczała sam zamek albo samą wieś. Od XIV wieku przybrała formę liczby mnogiej, kiedy zaczęła oznaczać kilka obiektów (zamek, wieś, miasto). Nazwa Chęcin prawdopodobnie pochodzi od niezaświadczonej źródłowo nazwy osobowej *Chęta (Chęcin – własność Chęty) – którego etymologię można wiązać ze słowem chęć[12]. Według innej etymologii nazwa powstała z pierwotnej Hanczyn(y) i nie ma nic wspólnego ze słowem chęć i rzekomą nazwą osobową *Chęta[13].

HistoriaEdytuj

 
Ruiny zamku królewskiego w Chęcinach – widok z wieży

Pierwsze wzmianki o Chęcinach pochodzą z 1275. Miasto otrzymało prawa miejskie w pierwszej połowie XIV wieku. W 1306 r. właścicielem Chęcin oraz 11 wsi został biskup Jan Muskata, który jednak po zdradzie króla Władysława Łokietka prawo własności utracił. W 1331 szykujący się do wojny z Krzyżakami Władysław Łokietek zwołał na zamku w Chęcinach zjazd ziem małopolskich i wielkopolskich. Na sejmie tym wielkorządcą w Wielkopolsce ogłoszono królewicza Kazimierza. W 1387 na zamku więziony był brat króla Jagiełły kniaź Andrzej Garbaty[14].

W 1465 miasto zostało doszczętnie zniszczone przez pożar. W tym samym roku król Kazimierz Jagiellończyk na sejmie w Kaliszu ponowił przywilej miejski Chęcin. Pierwotny dokument lokacyjny spłonął. Miasto rządziło się na prawie niemieckim. Aby podźwignąć podupadłe Chęciny w 1487 król nadał mieszkańcom prawo do miejscowych kopalń. W 1494 przywileje powiększył Jan Olbracht urządzając prawa górnicze na sposób olkuskich. W 1507 Chęciny spaliły się ponownie. Prawa miejskie odnowił Chęcinom król Zygmunt I Stary. Miasto było ośrodkiem górnictwa i przemysłu sukienniczego. W Chęcinach wydobywano marmury, srebro, miedź i ołów. W drugiej połowie XVI wieku istniał tu zbór kalwiński oraz w latach 1570–1597 także zbór braci polskich. W 1597 roku Chęciny uzyskały przywilej de non tolerandis Judaeis[15].

W XVII wieku miasto zostało zniszczone podczas rokoszu Zebrzydowskiego. Jeszcze więcej zniszczeń przyniosły wojny szwedzkie i najazd Jerzego II Rakoczego. Miasto zostało przez wojska Rakoczego splądrowane i spalone 1 kwietnia 1657. Przez kolejne 4 lata szerzyła się tu zaraza, która do reszty spustoszyła Chęciny. Lustracja z 1660 wykazała zaledwie 48 domów, z 341 znajdujących się tu przedtem. Aby podnieść miasto z upadku król Jan Kazimierz ustanowił w 1666 przywilej na pięć jarmarków.

W 1764 Chęciny przeznaczono na drugie miejsce sądów ziemskich radomskich, dla powiatów: radomskiego, opoczyńskiego i chęcińskiego. W 1795 miasto znalazło się w zaborze austriackim. W 1796 zlikwidowano powiat chęciński, a w jego miejsce utworzono powiat kielecki. W 1809 Chęciny znalazły się w Księstwie Warszawskim, a w 1815 w Królestwie Polskim. W odrodzonym w 1918 państwie polskim Chęciny były ośrodkiem przemysłu wapienniczego i drzewnego. W latach 1939–1945 znalazły się pod okupacją hitlerowską. Miały tu miejsce masowe egzekucje. Ludność Chęcin prowadziła działalność partyzancką.

Historia Żydów w ChęcinachEdytuj

 
Późnorenesansowa synagoga w Chęcinach

Wzmianka o pierwszych Żydach w Chęcinach pochodzi z 1564. Dopiero jednak w 1581 król Stefan Batory pozwolił im się osiedlać w tym mieście, co potwierdził w przywileju Zygmunt III Waza w 1597. W czasie potopu szwedzkiego prawie cała gmina żydowska została wymordowana przez niekarne oddziały Stefana Czarnieckiego. W połowie XVII wieku kahał chęciński miał własnego rabina, kantora, mełameda, czynny był także żydowski szpital (od 1638). W XIX wieku gmina się rozrosła, zbudowano mykwę, 6 sztybłech, dwa chedery i dom starców. W 1939 ludność żydowska stanowiła 56% mieszkańców Chęcin (2825 osób). W czasie okupacji istniało tu getto dla 4 tysięcy osób[16]. 1 września 1942 roku Niemcy dokonali deportacji Żydów z chęcińskiego getta do obozu zagłady w Treblince. W marcu 1944 roku na rynku w Chęcinach żołnierze oddziału AK "Wybranieccy" zamordowali Icka Grynbauma dostarczającego żywność ukrywającym się w podchęcińskich lasach Żydom[17].

DemografiaEdytuj

  • Piramida wieku mieszkańców Chęcin w 2014 roku[1].


 

Zabytki i atrakcjeEdytuj

 
Zespół klasztorny Klarysek
 
Cmentarz żydowski – widok od strony południowej
Osobny artykuł: Zabytki Chęcin.
  • ruiny zamku królewskiego z 2. połowy XIII w. – budowę fortecy rozpoczęto prawdopodobnie około 1295–1300 roku. Wówczas została zbudowana górna część Zamku, składającą się z dwóch cylindrycznych baszt obronnych i dziedzińca. Ta część Zamku została zbudowana jako część mieszkalna. Zamek posiadał swoją własną kaplicę, ulokowaną przy baszcie wschodniej. Skarbiec zamkowy był przechowywany w pomieszczeniu położonym nad kaplicą. Pewne jest, iż Zamek istniał w 1306 roku, kiedy król Władysław Łokietek ofiarował budowlę biskupowi krakowskiemu Janowi Muskacie. Rok później w pretekście wykrycia spisku przeciw królowi Zamek ponownie stał się własnością króla. W 1318 roku skarbiec Archidiecezji Gnieźnieńskiej został zdeponowany w Zamku i pozostawał chroniony przeciw wojskom Zakonu Krzyżackiego. Zamek odegrał istotną rolę jako miejsce zgromadzenia wojsk ziem małopolski i wielkopolski przed wyruszeniem w 1331 roku na Bitwę pod Płowcami z Zakonem Krzyżackim. W pierwszej połowie XIV wieku warownia została rozbudowana przez króla Kazimierza III Wielkiego. W 1576 roku zbudowano Dolny Dziedziniec z kwadratową basztą, tworząc obecny zarys Zamku. Wówczas Zamek stał się rezydencją królowej Adelajdy Heskiej. W kolejnych latach na Zamku mieszkały: Elżbieta Łokietkówna, Zofia Holszańska i jej syn Władysław Warneńczyk oraz z pochodzenia Włoszka – królowa Polski Bona Sforza. W późniejszym czasie warownia była wykorzystywana jako więzienie stanu, a lochy umieszczono pod wschodnią basztą. Pośród uwięzionych znajdowali się: Michael Küchmeister von Sternberg – przyszły Wielki Mistrz Zakonu Krzyżackiego oraz Andrzej Wingold, brat przyrodni Króla Jagiełły. Zamek na krótko odzyskał swoją świetność dzięki odbudowie poczynionej przez starostę chęcińskiego Stanisława Branickiego. Jednakże w drugiej połowie XVI wieku, Zamek zaczął popadać w ruinę. W 1588 roku sejm nakazał wyniesienie ksiąg z Zamku do kościoła parafialnego. W 1607 roku Zamek został zaatakowany i spalony przez rokosz Zebrzydowskiego. W 1657 roku Zamek został po raz kolejny podpalony i częściowo zniszczony przez wojska Rakoczego. Podczas Potopu Szwedzkiego Zamek został zniszczony i pozostaje trwałą ruiną do dzisiaj. Ruiny Zamku były wielokrotnie konserwowane. Pierwsze poważne prace zabezpieczające ruiny przed zniszczeniem były prowadzone w 1877 roku. Pomiędzy I a II wojną światową ruiny Zamku były konserwowane przez ówczesnego burmistrza miasta Chęciny – Edmunda Padechowicza. Po II wojnie światowej prowadzono kolejne prace zabezpieczające na Zamku. Odbudowano środkową basztę, a we wschodniej baszcie urządzono punkt widokowy,
  • późnogotycki kościół parafialny św. Bartłomiejagotycka murowana hala wzniesiona około 1600, przebudowana w 1. połowie XVII wieku z manierystyczną, kwadratową kaplicą z kopułą z 1614,
  • dawny zespół klasztorny franciszkanów fundacji Kazimierza III Wielkiego z XIV wieku obejmujący przebudowany gotycki kościół, późnorenesansowy budynek klasztorny z kopułową kaplicą Branickich z 1640, budynki gospodarcze z 1637–1668 oraz neoklasycystyczne,
  • barokowy zespół klasztorny Klarysek z 1643, od 1930 r. sióstr bernardynek[18],
  • jaskinia Raj – wapienna jaskinia krasowa położona na terenie rezerwatu przyrody Jaskinia Raj, wyróżniająca się wyjątkowo bogatą, różnorodną i dobrze zachowaną szatą naciekową, należąca do unikatowych w Polsce obiektów krasowych,
  • kamienica „Niemczówka” – to renesansowa kamienica wybudowana w 1570 roku. Jej pierwszymi właścicielami byli Walenty Września i jego żona Anna z Niemczów[19]. Budynek składa się obecnie z trzech kondygnacji: sklepionych kolebkowo piwnic, parteru i półpiętra. Posiada również obszerną sień przejazdową oraz stylowy dziedziniec. Na parterze znajduje się reprezentacyjna Sala Wielka, w której umieszczone jest trzyczęściowe okno z renesansowymi kolumnami wykonanymi z piaskowca, a także belka stropowa, na której widnieje data 1634 r. i nazwisko ówczesnego burmistrza chęcińskiego Walentego Soboniewskiego. Dzięki dotacjom z Funduszy Unijnych udało się przeprowadzić remont generalny budynku, który pochłonął ponad 2,5 miliona złotych. W wyniku remontu udało się wymienić konstrukcję dachu, zagospodarować trzy poziomy budynku i odnowić dziedziniec. W budynku znajdują się między innymi sale wystawowe, także pokoje gościnne oraz otwarte 26 października 2010 roku Centrum Informacji Turystycznej i Historycznej Gminy Chęciny,
  • dawny kościół szpitalny Świętego Ducha,
  • ratusz z XIX wieku,
  • mykwa z XIX wieku przy ulicy Szkolnej – obecnie budynek prywatny,
  • dawna późnorenesansowa synagoga z drugiej połowy XVII wieku,
  • średniowieczny układ ulic i zabudowa z XVI-XIX w.,
  • cmentarz żydowski,
  • Dwór starostów chęcińskich w Podzamczu,
  • Aleja lipowa, której drzewa liczą ponad 300 lat w Podzamczu,
  • Brama wjazdowa w stylu barokowym z końca XVII wieku w Podzamczu.

Ludzie związani z ChęcinamiEdytuj

Miasta partnerskieEdytuj

Zobacz teżEdytuj

PrzypisyEdytuj

  1. a b Chęciny w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2016 r.. GUS, s. 140. ISSN 1505-5507. [dostęp 2017-04-09].
  3. Rocznik demograficzny 2016. GUS, s. 97. [dostęp 2017-04-09].
  4. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 24-25.
  5. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 82.
  6. M. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012, tenże, Sądownictwo ziemskie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012..
  7. Tabella miast, wsi, osad Królestwa Polskiego, z wyrażeniem ich położenia i ludności, alfabetycznie ułożona w Biórze Kommissyi Rządowéy Spraw Wewnętrznych i Policyi. T. 1 : A-Ł, Warszawa 1827, s. 63.
  8. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  9. Stanisław Kutrzeba: Skład Sejmu Polskiego 1493–1793 w: „Przegląd Historyczny”, tom II, nr 3, red. Jan Karol Kochanowski. Księgarnia Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1906, s. 312.
  10. Noclegi Chęciny - Agroturystyka w Górach Świętokrzyskich, www.agropodzamcze.pl [dostęp 2018-10-18] (pol.).
  11. Uroczyste otwarcie hali widowiskowo-sportowej Pod basztami w Chęcinach - echodnia.eu. [dostęp 2016-11-05].
  12. Maria Malec, Słownik Etymologiczny nazw geograficznych Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 57, ISBN 83-01-13857-2, OCLC 749146226.
  13. Andrzej Bańkowski, Słownik Etymologiczny języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Tom 1 A-K, Warszawa 2002, ISBN 83-01-13016-4, str 129-130.
  14. Paweł Jasienica: Myśli o dawnej Polsce. Warszawa: Czytelnik, 1990, s. 229. ISBN 83-07-01957-5.
  15. Ignacy Schiper, Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Warszawa 1937, s. 27.
  16. Beata Krakowiak, Marek Skrzypczyński, Bogdan Włodarczyk, Góry Świętokrzyskie oraz Sandomierz, Bielsko-Biała: Pascal, 2003, s. 47, ISBN 83-7304-163-X, OCLC 749305483.
  17. Wojciech Lada „Bandyci z Armii Krajowej” , Znak 2018, s.49-56
  18. Klasztor bernardynek. checiny.pl. [dostęp 2012-08-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-21)].
  19. Niemczówka. checiny.pl. [dostęp 2017-04-09]. (pol.).
  20. Współpraca zagraniczna - GMINA - Gminny Portal Internetowy - Chęciny, www.checiny.pl [dostęp 2021-10-10].

BibliografiaEdytuj

  • Rafał Jurkowski, Zapomniane miejsca. Świętokrzyskie, Wydawnictwo CM, Warszawa 2016
  • Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880.
  • Witold Szolginia: Architektura. Warszawa: Sigma NOT, 1992, s. 34, 35. ISBN 83-85001-89-1.
  • Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia. Kielce 2004.

Linki zewnętrzneEdytuj