Otwórz menu główne

Krzyżnik (dawniej niem. Kreuzberg, po 1945 r. również Góra Krzyżatka) – góra ze szczytem na wysokości 701 m n.p.m. znajdująca się w Masywie Śnieżnika w Sudetach w pobliżu Stronia Śląskiego[1].

Krzyżnik
Ilustracja
Krzyżnik od wschodu
Państwo  Polska
Pasmo Sudety
Masyw Śnieżnika
Wysokość 701[1] m n.p.m.
Pierwsze wejście w czasach przedhistorycznych
Położenie na mapie Sudetów
Mapa lokalizacyjna Sudetów
Krzyżnik
Krzyżnik
Ziemia50°16′46″N 16°51′58″E/50,279444 16,866111
Krzyżnik od południowego wschodu
Zalew w Starej Morawie u stóp Krzyżnika
Krzyżnik od południa

GeografiaEdytuj

Góra stanowi ostatnie wzniesienie w grzbiecie odchodzącym na północny wschód od Żmijowca i kończącym się Krzyżnikiem w pobliżu Stronia Śląskiego[1]. Pomiędzy Żmijowcem a Krzyżnikiem wznoszą się Rudka i Janowiec[1]. Grzbiet ten rozdziela dwie doliny rzek: Morawki i Siennej Wody[1].

GeologiaEdytuj

Krzyżnik zbudowany jest z łupków łyszczykowych, łupków amfibolitowo-hornblendowych, amfibolitów i gnejsów z wkładkami (soczewami) z wapieni krystalicznych (marmurów) serii strońskiej[1]. W skałach na Krzyżniku można spotkać również granaty (drobne, bez wartości jubilerskiej), diopsyd oraz różne postacie kalcytu.

Eksploatacja marmuruEdytuj

Złoże na Krzyżniku to drobno- lub średnioziarniste marmury charakteryzujące się bardzo wysoką, sięgającą 90%, zawartością czystego węglanu wapnia oraz niską, poniżej 1% zawartością MgO.[1] Część tutejszego złoża posiada brunatne lub szarawo-niebieskie wkładki łupków łyszczykowych. Złoże białych marmurów oceniane było na ok. 0,8 mln t[1]. Wartość dekoracyjną białych marmurów porównywano do sławnych marmurów karraryjskich.

Złoża te znane były od dawna. Na zachodnim stoku od 1839[2] r. eksploatowane jest złoże marmuru nazywanego Biała Marianna od imienia Marianny Orańskiej, dawnej właścicielki okolicznych dóbr. Na szerszą skalę do eksploatacji przystąpiono jednak dopiero od 1920 r.[1]

Po 1954 r. przystąpiono do eksploatacji na północny zachód od szczytu, ponad zabudowaniami wiejskiej części Stronia i drogą do Siennej. Kamień pozyskiwany stąd nazywany Zielona Marianna i Różowa Marianna posiada szaro-zielonkawe i różowe wtrącenia od minerałów kontaktowych i związków żelaza. Najnowsze wyrobisko założono później na południowy wschód od szczytu. Marmur z Krzyżnika przerabiały Strońskie Zakłady Kamienia Budowlanego w zakładach położonych u stóp góry na terenie wsi Stronie Wieś oraz w pobliskim Kletnie. Ze względu na silne spękanie produkowano najwięcej grysu, ale również płyty okładzinowe i bloki. Marmur z tego złoża dekorują m.in. reprezentacyjne gmachy w Warszawie: Pałac Kultury i Nauki, Sejm, Filharmonię Narodową, Teatr Wielki i Dworzec Centralny[1].

Obecnie kamieniołomy na Krzyżniku nie są eksploatowane.

PrzyrodaEdytuj

Tereny góry posiadają bogatą i różnorodną przyrodę, na którą składają się m.in[3][4].

Ze względu na wysokie walory na terenie nieczynnych kamieniołomów powołano użytek ekologiczny "Biała Marianna" o powierzchni 46 ha[5].

JaskinieEdytuj

W stoku Krzyżnika odkryto trzy jaskinie, z czego do dzisiaj istnieje tylko jedna[1].

  • Jaskinia Biała Marianna – odkryta w 1970 r. podczas eksploatacji kamieniołomu, o poziomym rozwinięciu korytarzy długości ok. 50 m, obecnie nieistniejąca,
  • Jaskinia Kozłowskiego – odkryta jeszcze na początku XX w. niewielka jaskinia naciekowa o długości ok. 22 m, zniszczona całkowicie w kwietniu 1957 r.,
  • Jaskinia Warszawiaków – odkryta w 1974 r. o rozbudowanym planie i korytarzach długości 76 m, otwór wejściowy w ścianie kamieniołomu.

HistorieEdytuj

Źródła historyczne podają, że szczyt Krzyżnika miał być miejscem kultu słowiańskiego Żywii, na którym odbywały się orgiastyczne obrzędy jeszcze w XVIII w. Nawet w XIX w. święcono tu kupalnockę. Z tych powodów w latach 1734-1735 u stóp góry wybudowano kaplicę pw. św. Onufrego, będącego m.in. patronem małżeństwa. Kaplicę wybudował Johann Olivier von Wallis za wstawiennictwem Michała Fryderyka hr. Althanna, biskupa Veszprému (późniejszy wicekról Neapolu)[2]. Kaplica miała przeciwdziałać pogańskim obyczajom. Obecnie kaplica jest odrestaurowana. Na szczycie Krzyżnika do lat 80. XX w. stał stary drewniany krzyż z Chrystusem malowanym na blasze.

Góra była w latach 50 miejscem poszukiwań rud uranowych związanych z tajną radziecką kopalnią Kopaliny. Pozostała po nich pozioma sztolnia, długości około 50 m. wydrążona w północnym stoku. Obecnie jest częściowo zalana wodą i służy nietoperzom za miejsce zimowania.

W latach 70. w Stroniu Śląskim zamierzano ulokować dużą inwestycję nazywaną Drugie Zakopane. Na stoku Krzyżnika wybudowano wyciąg orczykowy ulokowany na jego wschodnim stoku, o długości 620 m i różnicy wzniesień 63 m[1]. Budowa była chybiona, ponieważ zimą śnieg utrzymuje się tu bardzo słabo z powodu silnych wiatrów. Po szumnym otwarciu, wyciąg funkcjonował zaledwie kilka sezonów, po czym go zamknięto, pozostawiając niszczejące urządzenia bez opieki na kilkanaście lat. Przy wyciągu w okresie letnim funkcjonowało pole namiotowe.

TurystykaEdytuj

Zboczem Krzyżnika prowadzi   żółty szlak turystyczny prowadzący ze Stronia Śląskiego do Kletna i Jaskini Niedźwiedziej[1]. Po pokonaniu dość ostrego podejścia, ze szlaku można oglądać szeroką panoramę na miasto i dolinę.

U stóp góry znajduje się niewielki zalew rekreacyjny w pobliżu Starej Morawy oraz efektowna tama suchego zbiornika. Po drugiej stronie góry na piargach kamieniołomu można zbierać okazy marmuru.

Obecnie na Krzyżniku powstaje wyciąg narciarski.

PrzypisyEdytuj

  1. a b c d e f g h i j k l m Słownik geografii turystycznej Sudetów. redakcja Marek Staffa. T. 16: Masyw Śnieżnika i Góry Bialskie. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1993, s. 156. ISBN 83-7005-341-6.
  2. a b Krzysztof R. Mazurski Masyw Śnieżnika i Góry Bialskie
  3. Biała Marianna – Przyroda Dolnego Śląska, przyrodniczo.pl [dostęp 2019-02-13] (pol.).
  4. Krzysztof Świerkosz, Nowe stanowisko skrzypu pstrego Equisetum variegatum Schleich. ex Weber & Mohr w Masywie Śnieżnika (Sudety Wschodnie), „Przyroda Sudetów”, 2017.
  5. Uchwała nr XLVIII/311/18 Rady Miejskiej Stronia Śląskiego z dnia 27 lutego 2018 r. w sprawie ustanowienia użytku ekologicznego „Biała Marianna”

BibliografiaEdytuj