Madame de Staël

Madame de Staël, właściwie Anne-Louise Germaine Necker, baronowa de Staël von Holstein, znana również jako Germaine de Staël (ur. 22 kwietnia 1766 w Paryżu, zm. 14 lipca 1817 tamże) – powieściopisarka, filozofka genewska i publicystka francuska pochodząca z francuskojęzycznej części Szwajcarii[1]. Jej zawdzięcza się rozpowszechnienie pojęcia romantyzmu[2] . W czasie banicji przez Napoleona skupiła wokół siebie w szwajcarskim pałacu Coppet nad jeziorem genewskim krąg międzynarodowy intelektualistów, określany obecnie mianem „Grupy z Coppet", któremu przewodziła przez 15 lat, (1803-1817). Grupa ta była jednym z najważniejszych ośrodków wymiany myśli i tworzenia idei w ówczesnej Europie. Jest uważana za proto-feministkę[3].

Germaine de Staël
Anne-Louise Germaine Necker
Madame de Staël
Ilustracja
Madame de Staël, portret pędzla François Gérarda (ze zbiorów pałacu w Wersalu
Data i miejsce urodzenia 22 kwietnia 1766
Paryż
Data i miejsce śmierci 14 lipca 1817
Paryż
Narodowość francuska, genewska
Język francuski
Alma Mater salon rodziców w Paryżu i Coppet
Dziedzina sztuki literatura, teoretyk polityki, filozof, publicystka
Epoka Oświecenie, Romantyzm
Ważne dzieła
  • De la littérature, 1798-1800
  • Corinne ou l'Italie, 1807
  • De l'Allemagne, 1810-1813
podpis

PochodzenieEdytuj

Była córką genewskiego bankiera Jacques’a Neckera (później ministra finansów króla Francji Ludwika XVI) i pochodzącej z terenów późniejszego kantonu Vaud Suzanne Curchod. Wychowywana przez matkę, córkę kalwińskiego pastora, odebrała jednak staranne domowe wykształcenie w zakresie sztuki i muzyki. Uczyła się tańca i recytacji, ćwiczyła dykcję, była częstym gościem teatrów. Znała język angielski i łacinę. Wyrastała w środowisku intelektualistów, którzy spotykali się w salonie prowadzonym przez jej matkę (hrabia de Buffon, Jean-François Marmontel, Friedrich Melchior von Grimm, Edward Gibbon, Guillaume Raynal, Jean-François de La Harpe i in.) i w wieku 14 lat swobodnie brała udział w toczonych tam dysputach. Mimo zasobnej liczbie francuskich arystokratycznych kandydatów przypadających jej do gustu, rodzice ją swatali ze starszym od siebie o 17 lat baronem Erykiem Magnusem Staël von Holsteinem, którego poślubiła w 1786 r. i który z tej racji został mianowany ambasadorem szwedzkim we Francji, czyli polityczny awans dla szwedzkiej korony[4].

KarieraEdytuj

 
Otwarcie Stanów Generalnych w Wersalu 5 maja 1789 roku
 
Louis Marie de Narbonne-Lara
 
Mathieu de Montmorency-Laval

Jako baronowa de Staël von Holstein wiodła życie aktywne, urozmaicone i pełne zaskakujących zwrotów. Już w 1788 r. opublikowała swe pierwsze filozoficzne rozważania, Lettres sur les ouvrages et le caractère de Jean-Jacques Rousseau. W napiętej sytuacji panującego kryzysu finansowego, gospodarczego i politycznego monarchii, 5 maja 1789 roku Ludwik XVI zwołał Stany Generalne które zamieniły się w Zgromadzenie Narodowe, a następnie w Konstytuantę. W sierpniu 1789, konstytuanta uchwaliła Deklarację praw człowieka i obywatela, według programu Lafayette'a. Naocznym świadkiem tych wstrząsających zmian była Germaine de Staēl, która stała się zwolenniczką nadchodzącej wielkiej rewolucji.

RewolucjaEdytuj

W tym okresie zaprzyjaźniła się m.in. z Stanislasem de Clermont-Tonerrem, przewodniczącym Zgromadzenia Narodowego, Mathieu de Montmorency-Laval i z Talleyrandem, który czasowo był jej amantem. Po kilku latach ich drogi miały się rozstać. W 1790 roku ojciec jej, Necker, musiał ustąpić ze stanowiska ministra i pozostawić za sobą potężną pożyczkę dwu milionową liwrów w Skarbie Narodowym. Córka zaś starała się do końca życia odzyskać te pieniądze.

W końcowych tygodniach monarchii starała się pomagać znajomym i ocalić wielu ze swej placówki ambasadorowej. Sprzeciwiła się republice bo uważała że monarchia francuska powinna się zbliżyć do brytyjskiej monarchii konstytucyjnej. W 1793 r. sama musiała się udać do Anglii na kilka miesięcy gdzie gościła u znajomych salonowych z Paryża. Po powrocie do stolicy francuskiej, we wrześniu ukazuje się jej tekst, Réflexions sur le procès de la Reine, w którym broni królową Marie-Antoinette oraz opisuje marną sytuację społeczną innych kobiet[5].

Okres DyrektoriatuEdytuj

W 1794 r. umiera matka Germaine de Staël, a ona wraca do rodzinnych stron w Coppet. Szczególnie burzliwe stosunki łączyły ją z poznanym w tym samym roku pisarzem i francusko-szwajcarskim politykiem, Benjaminem Constantem. Po powrocie do Paryża w 1795 r. za czasów Dyrektoriatu, założyła po matce własny salon w Hotelu de Suède na Rue du Bac, gdzie przyjmowała ludzi o współczesnych zapatrywaniach odpowiadających jej, którzy byli zwolennikami amerykańskiej wojny o niepodległość, m.in. Marie Joseph de La Fayette'a, Louis Marc Antoine de Noailles'a, Nicolas de Condorcet'a, Francois de Pange'a, i trzech innych których darzyła specjalną pasją w tym okresie: Louis Marie de Narbonne-Larego, jej pierwsza wielka miłość, Mathieu de Montmorency-Lavala, przyjaciela na całe życie, i Talleyranda, którego udało jej się zwabić do Francji z emigracji w Stanach Zjednoczonych.

W czasie dyrektoriatu de Staël bała się o losy ojca w systemie feodalnym jaki dalej panował w Szwajcarii i który mu sprzyjał, gdyż nowy reżym zamierzał inwazję na kantony szwajcarskie i postanowiła interweniować. Za pośrednictwem Talleyranda 3-go stycznia 1798 miała pierwsze z kilku spotkań z młodym generałem Bonapartem który ją początkowo fascynował - była od niego o trzy lata starsza. Liczyła na jego rzetelność jako wodza prawdziwej rewolucji. Lecz wdzięki de Staël zupełnie ominęły Bonaparta. Na jej pytanie: „Panie Generale, która kobieta według Pana stoi na pierwszym miejscu?" miał on odpowiedzieć: „Madame, ta która wyprodukowała największą liczbę dzieci". To miał być początek długiej osobistej i politycznej animozji.

Zamach NapoleonaEdytuj

W 1799 r. po zamachu Napoleona 18-go Brumaire i uchwale Konstytucji Roku VIII, de Staël pozbawiona nareszcie wszelkich złudzeń co do osobowości i poczynań wodza, stanęła w opozycji do nowego ustroju i dyktatury jednego człowieka. Zamiast się uciszyć jak wielu intelektualistów tamtej epoki, zajmowała się dalej publicystyką społeczno-polityczną, eseistyką i krytyką literacką i pisała powieści o charakterze politycznym. Swą reputację literacko-filozoficzną ugruntowała zwłaszcza trzema pozycjami: Lettres sur les ouvrages et le caractère de Jean-Jacques Rousseau (1788), De l’influence des passions sur le bonheur des individus et des nations (1796), De la littérature considérée dans ses rapports avec les institutions sociales (1800). Dalej podróżowała i była baczną obserwatorką życia politycznego. To ona spopularyzowała we Francji pojęcie „romantyzm” i szereg dzieł romantycznych autorów niemieckojęzycznych, dotychczas słabo znanych w tym kraju. Pisma jej i wypowiedzi polityczne jednak doprowadziły do wygnania z ojczyzny[6].

 
Fasada pałacu Coppet
 
Élisabeth Vigée-Lebrun Portret Madame de Staël w charakterze Korynny, 1808

BanicjaEdytuj

Wydalona z Francji w 1803 r. przez Napoleona Bonaparte, który uważał ją za niebezpieczną intrygantkę - według Madame Victorine de Chastenay, walkę z Napoleonem o duszę Europy toczyły trzy mocarstwa: Anglia, Rosja i Madame de Staël[7] - i wydał jej zakaz zbliżania się do granic Paryża na mniej niż 40 mil. Osiadła w Szwajcarii, w rodzinnym pałacyku ojca w Coppet nad Jeziorem Genewskim. Tam skupiła wokół siebie krąg międzynarodowy intelektualistów, określany obecnie mianem Grupy z Coppet, któremu przewodziła przez 15 lat. Grupa ta była jednym z najważniejszych ośrodków wymiany myśli i tworzenia idei w ówczesnej Europie. Wśród czołowych postaci w jej kole zalicza się: Prospera de Barante, Józefa Bonaparte, Charles Victor de Bonstettena, Lorda Byrona, Chateaubriand'a, Wilhelma von Humboldta, Mathieu de Montmorency-Laval'a, Louis Marie de Narbonne-Lara, Juliette Récamier bliska przyjaciółka tudzież na wygnaniu, Albertine Necker de Saussure bliska przyjaciółka oraz żona kuzyna Germaine de Staël której biografię napisała, Augusta Wilhelma Schlegela, Jean de Sismondiego oraz Élisabeth Vigée-Lebrun.

W tym czasie opublikowała kolejne dzieła: Delphine (1802), Corinne ou l’Italie, tłum. polskie Korynna (1807) oraz De l’Allemagne (1810/1813).

 
Juliette Récamier, 1807

Owdowiała w 1802 r., w 1816 wyszła ponownie za mąż, za młodszego od siebie o 25 lat genewczyka, oficera armii francuskiej, Alberta de Rocca.

Ucieczka z Coppet do AngliiEdytuj

Zdecydowana przeciwniczka Napoleona, w maju 1812 r., zaledwie miesiąc po porodzie, (dziecko ulokowała u pastora i jego żony), opuściła Coppet bez należytej przepustki[8] i okrężną drogą, przez Wiedeń, Polskę, (zatrzymała się w Łańcucie za panowania tam Izabeli Lubomirskiej) gdzie na każdym kroku pilnowała ją policja i agenci Austrii[9], Rosję i Szwecję dotarła do Anglii, cały czas prowadząc ożywioną korespondencję i spotykając się z czołowymi postaciami życia kulturalnego i politycznego (m.in. z Puszkinem w Petersburgu). W Rosji zgromadziła notatki do publikacji De la Russie et des royaumes du Nord, która ukazała się drukiem dopiero po jej śmierci. W Anglii wydała Sapho oraz Réflexions sur le suicide (1813).

Powrót do Paryża i śmierćEdytuj

Do Francji wróciła wiosną 1814 r. i pod opiekuńczymi skrzydłami Restauracji otworzyła ponownie swój salon towarzyski w Paryżu. Zmarła wkrótce po ataku paraliżu, jaki dosięgnął ją na balu u diuka de Decazes. Pozostawiła nieukończone Considérations sur les principaux événements de la Révolution française, opublikowane pośmiertnie w 1818 r. Pochowana jest z rodzicami na cmentarzu w pobliżu pałacu Coppet. Mąż jej, Albert de Rocca, prędko za nią podążył umierając sześć miesięcy po niej. Ich osierocone dziecko, Louis Alphonse Rocca, zostało wychowane w rodzinie starszej siostry, Albertiny i jej męża ks. Victor de Broglie[10].

W polskiej literaturzeEdytuj

Wzmianka o Madame de Staël, jako o „uczonej i myślącej kobiecie" figuruje już w 1801 r. w Mowie Franciszka Dmochowskiego w wydaniu Dzieł Ignacego Krasickiego, wydanych w Paryżu w 1830 r.[11].

PotomstwoEdytuj

 
Germaine de Staël z córką Albertine w 1805, Marguerite Gérard.

Z okresu pierwszego związku z Erykiem Magnusem Staëlem von Holsteinem było pięcioro dzieci:

  • Gustava Sofia Magdalena de Staël (1787-1789), której chrzestnym ojcem był Gustaw III król Szwecji;
  • Gustava Hedvig de Staël (1788-1789);
  • Ludwig August de Staël (1790-1827);
  • Albert de Staël (1792-1813), (jest prawdopodobne iż ojcem synów był Louis, Comte de Narbonne-Lara, z kolei synem naturalnym Ludwika XV-ego)[12]
  • Albertine de Staël (1797-1838), (być może dziecko Benjamina Constanta sądząc po jej rudych włosach) w 1816r. poślubiła Victor de Broglie, z którym było mnóstwo potomstwa[13].

Z drugiego związku z Albertem de Rocca w czterdziestym szóstym roku życia urodziła syna:

  • Louis-Alphonse Rocca (1812-1842).

PrzypisyEdytuj

  1. Staël, Germaine de, w szwajcarskim Słowniku Historycznym (po francusku).
  2. Guéguan, Stéphane: l'Abécédaire du Romantisme français. Flammarion, 1995, s. 12. (fr.)
  3. Popowicz, Kamil: Madame de Staël. T. 4. Warszawa: Collegium Civitas, 2013.
  4. Fontana, Biancamaria. (2016) Germaine de Staël: A Political Portrait, s. 29. Princeton: Princeton University Press (po angielsku)
  5. Œuvres de Madame la baronne de Staël-Holstein. Paris: Lefèvre, 1838, s. 50-51. (fr.)
  6. Dix Années d'exil, 1821, patrz: Dix années d'exil. W: de Staël, Germaine: Œuvres Complètes. Paryż: Louis Hauman, 1830.
  7. Mémoires de Madame de Chastenay, 1771–1815
  8. (ang.) Fairweather, Maria. Madame de Staël. New York: Carroll & Graf, 2006 (paperback, ​ISBN 0-7867-1705-X​); London: Constable & Robinson, 2006 (paperback, ​ISBN 1-84529-227-8​: strony 390-95.
  9. Dix années d'exil. W: de Staël, Germaine: Œuvres Complètes. Paryż: Louis Hauman, 1830, s. 171-184. Notka: widać z wypowiedzi de Staël (s.166-170) iż jest obeznana w sprawie Polski i dokłada Napoleonowi za jego "zdradę" narodu polskiego, jedyny z resztą wart poparcia z tych wszystkich które "on za sobą ciągnie." Dalej, de Staël pisze że Car Aleksander powinien dać się ukoronować "królem Polski" aby zabezpieczyć trwałość stanu polskiego.
  10. Fairweather, M.
  11. Ignacy KRASICKI: Dzieła. Dziesięć tomów w jednym. Z portretem autora. opracowanie Podczaszyński, M.. Paryż-Genewa: Barbezata, 1830, s. V.
  12. Henri Vrignault: 'Les enfants de Louis XV : descendance illégitime'. Paris: éditions Perrin, 1950, s. 133. (fr.) O potomstwie nieślubnym króla Ludwika.
  13. Larquier Rochefort, Bernard, Dictionnaire de Broglie et du Vaisseau "La Victoire", 1984, s. 527 (fr.).!!!

BibliografiaEdytuj

 
Germaine de Staël - De l'Allemagne
  • Journal de Jeunesse, 1785.
  • Sophie ou les sentiments secrets, pièce en trois actes et en vers, 1786, publiée en 1790.
  • Jane Gray (tragédie en cinq actes et en vers), 1787 (publié en 1790).
  • Lettres sur les ouvrages et le caractère de J.-J. Rousseau, 1788, rééd. & augmentée en 1789.
  • Éloge de M. de Guibert.
  • À quels signes peut-on reconnaître quelle est l'opinion de la majorité de la nation ?
  • Réflexions sur le procès de la Reine, 1793.
  • Zulma : fragment d'un ouvrage, 1794.
  • Réflexions sur la paix adressées à M. Pitt et aux Français, 1795.
  • Réflexions sur la paix intérieure.
  • Recueil de morceaux détachés (comprenant : Épître au malheur ou Adèle et Édouard, Essai sur les fictions et trois nouvelles : Mirza ou lettre d'un voyageur, Adélaïde et Théodore et Histoire de Pauline), 1795.
  • De l'influence des passions sur le bonheur des individus et des nations, 1796.
  • Des circonstances actuelles qui peuvent terminer la Révolution et des principes qui doivent fonder la République en France.
  • De la littérature considérée dans ses rapports avec les institutions sociales, 1800.
  • Delphine, 1802.
  • Épîtres sur Naples.
  • Corinne ou l'Italie, 1807.
  • Agar dans le désert.
  • Geneviève de Brabant.
  • La Sunamite.
  • Le Capitaine Kernadec ou sept années en un jour (comédie en deux actes et en prose).
  • La Signora Fantastici.
  • Le Mannequin, comédie.
  • Sapho, 1811.
  • De l'Allemagne, publié à Londres en 1813 et à Paris en 1814, André Lagarde, Laurent Michard, (Les Grands auteurs du programme français - Anthologie et histoire littéraire), Paris, Bordas, 1985.Commentaire biblio L’ouvrage était déjà prêt en 1810, mais les épreuves en ont été détruites sur ordre de Napoléon.
  • Réflexions sur le suicide, 1813.
  • De l'esprit des traductions.
  • Considérations sur les principaux événements de la Révolution française, depuis son origine jusques et compris le date 8 juillet 1815, 1818 (pośmiertnie).
  • Œuvres complètes de Mme la Baronne de Staël, publiées par son fils, précédées d'une notice sur le caractère et les écrits de Mme de Staël, par Mme Necker de Saussure, 1820-1821.
  • Dix années d'exil, 1821 (pośmiertnie).

Listy Madame de Staël:

Listy do Madame de Staël:

  • Madame de Staël ou l'intelligence politique. Sa pensée, ses amis, ses amants, ses ennemis…, textes de présentation et de liaison de Michel Aubouin, Omnibus, 2017, 576 stron ​ISBN 978-2-258-14267-1​ (commentaire biblio. Lettres de Mme de Staël, extraits de ses textes politiques et de ses romans, textes et extraits de lettres de Chateaubriand, Talleyrand, Napoléon, Benjamin Constant...) (Listy od Chateaubrianda, Talleyranda, Napoleona, Benjamina Constanta i in.)

W polskim tłumaczeniuEdytuj

Na jej tematEdytuj

  • (fr.) Bredin, Jean-Denis. Une singulière famille: Jacques Necker, Suzanne Necker et Germaine de Staël. Paris: Fayard, 1999 (​ISBN 2-213-60280-8​).
  • (ang.) Fairweather, Maria. Madame de Staël. New York: Carroll & Graf, 2005 (hardcover, ​ISBN 0-7867-1339-9​); 2006 (paperback, ​ISBN 0-7867-1705-X​); London: Constable & Robinson, 2005 (hardcover, ​ISBN 1-84119-816-1​); 2006 (paperback, ​ISBN 1-84529-227-8​).
  • Garonna, Paolo: L'Europe de Coppet - Essai sur l'Europe de demain. Le Mont-sur-Lausanne: LEP Éditions Loisirs et Pėdagogie, 2010. ISBN 978-2-606-01369-1. (fr.) praca w odniesieniu do przyszłości nowoczesnej Europy.
  • (ang.) Herold, J. Christopher. Mistress to an Age: A Life of Madame de Staël. New York: Grove Press, 2002 (paperback, ​ISBN 0-8021-3837-3​).[1]
  • (fr.) Hofmann, Étienne. Opr. Benjamin Constant, Madame de Staël et le Groupe de Coppet: Actes du Deuxième Congrès de Lausanne à l'occasion du 150e anniversaire de la mort de Benjamin Constant Et Du Troisième Colloque de Coppet, 15-19 juilliet 1980. Wyd. Oxford, The Voltaire Foundation i Lozanna, Institut Benjamin Constant. 1982, ​ISBN 0-7294-0280-0​.
  • Popowicz, Kamil: Madame de Staël. T. 4. Warszawa: Collegium Civitas, 2013.
  • (ang.) Winegarten, Renee. Germaine de Staël & Benjamin Constant: a Dual Biography. New Haven: Yale University Press, 2008 (​ISBN 978-0-300-11925-1​).
  • (ang.) Winegarten, Renee. Mme. de Staël. Dover, NH : Berg, 1985 (​ISBN 0-907582-87-7​).

Linki zewnętrzneEdytuj